فایل پی دی اف کامل پاورپوینت گفتمان ولایت‏عهدی امام رضا (ع) میان دو رویکرد «زیست – قدرت» و «زیست – سیاست» PDF

فایل پی دی اف کامل پاورپوینت گفتمان ولایت‏عهدی امام رضا (ع) میان دو رویکرد «زیست – قدرت» و «زیست – سیاست» PDF؛ انتخابی مطمئن برای ارائه‌ای حرفه‌ای

اسلایدهایی آماده برای استفاده:

فایل فایل پی دی اف کامل پاورپوینت گفتمان ولایت‏عهدی امام رضا (ع) میان دو رویکرد «زیست – قدرت» و «زیست – سیاست» PDF شامل 120 اسلاید با طراحی دقیق و ساختاری استاندارد است که برای ارائه‌های رسمی یا چاپ، کاملاً مناسب و آماده استفاده می‌باشد.

ویژگی‌هایی که فایل فایل پی دی اف کامل پاورپوینت گفتمان ولایت‏عهدی امام رضا (ع) میان دو رویکرد «زیست – قدرت» و «زیست – سیاست» PDF را متمایز می‌کند:

• طراحی بصری حرفه‌ای:فایل پی دی اف کامل پاورپوینت گفتمان ولایت‏عهدی امام رضا (ع) میان دو رویکرد «زیست – قدرت» و «زیست – سیاست» PDF با بهره‌گیری از رنگ‌بندی هوشمندانه و چیدمان اصولی جهت انتقال بهتر مفاهیم ارائه.
• سهولت در اجرا: تمامی اسلایدها از پیش تنظیم شده‌اند و بدون نیاز به ویرایش، قابل استفاده هستند.
• وضوح بالا و نظم ساختاری: کیفیت بالای عناصر گرافیکی و هماهنگی کامل در نمایش، تجربه‌ای بدون نقص را فراهم می‌سازد.

استاندارد بالا در تولید محتوا:

فایل فایل پی دی اف کامل پاورپوینت گفتمان ولایت‏عهدی امام رضا (ع) میان دو رویکرد «زیست – قدرت» و «زیست – سیاست» PDF با رعایت اصول حرفه‌ای طراحی شده و عاری از هرگونه ایراد گرافیکی یا ناهماهنگی در نمایش می‌باشد.

نکته مهم:

در صورت مشاهده نسخه‌هایی با کیفیت پایین‌تر، توجه داشته باشید که ممکن است نسخه‌های غیررسمی باشند. نسخه اصلی فایل فایل پی دی اف کامل پاورپوینت گفتمان ولایت‏عهدی امام رضا (ع) میان دو رویکرد «زیست – قدرت» و «زیست – سیاست» PDF تنها از طریق منبع معتبر در دسترس است.

هم‌اکنون فایل فایل پی دی اف کامل پاورپوینت گفتمان ولایت‏عهدی امام رضا (ع) میان دو رویکرد «زیست – قدرت» و «زیست – سیاست» PDF را دریافت کرده و ارائه‌ای حرفه‌ای و متمایز تجربه نمایید

---

بخشی از متن فایل پی دی اف کامل پاورپوینت گفتمان ولایت‏عهدی امام رضا (ع) میان دو رویکرد «زیست – قدرت» و «زیست – سیاست» PDF :

مقدمه

کشف گفتمان امامان معصوم (ع) نیازمند مطالعات مختلفی است که بخشی از آن بر متن روایی نقل شده و بخشی دیگر بر زمینه های خلق گفتمان تکیه دارد. گرچه پذیرش متون روایی با مشکلاتی روبرو می باشد، اما نهایتا می توان بر مبنای تحقیقات صورت گرفته به بخشی از روایت ها و احادیث استناد کرد و متن مورد تحلیل را تعیین کرد. اما این موضوع در مورد زمینه های خلق روایت به شدت با ابهام های گوناگون روبرو است. در حقیقت ، تاریخ نگاران و حتی راویان روایت ها توضیح کافی و گویا در مورد شرایط و موقعیت های گفتمان روایی در لحظ تولد نداده اند. اگر هم برخی از شرایط و موقعیت ها تا اندازه ای روشن بوده اند، به دلیل ملازمت آنها با متن است که به گونه ای جزئی از متن شمرده می شوند. ضایع عدم انعکاس و ضبط شرایط و موقعیت های خلق گفتمان روایی یکی از ضایعه های بزرگی است که نمی توان از تأثیرهای منفی آن بر روی تحلیل بیانات، رفتارها و اقدام های امامان معصوم (ع) چشم پوشی کرد. در حقیقت، «غیاب زمینه ای» در گفتمان روایی در لحظ تولد، اصل فهم این گفتمان را با مشکل مواجه ساخته و گاهی آن را به انحراف می کشاند. آنچه که به نظر می رسد می تواند بخشی از این ضایع بزرگ را جبران کند، بهره برداری از رویکردهای «بینامتنی» و «بین گفتمانی» است که حداقل متن روایی را به مثابه یک متن واحد تلقی کند که این متن در مکان ها و زمان های متفاوت ظهور و بروزی داشته که با شرایط و موقعیت های هم زمان خلق روایت ، همسو بوده، اما از یک ماهیت واحد برخوردار است. بنابراین «بینامتنیت ها» و «بیناگفتمانی ها» رویکردهایی هستند که می توانند به عنوان حلق وصل معنایی میان گذشته، حال و آینده تلقی شوند که روایت را در جایگاه خاص خود قرار می دهند تا بتوان جهت گیری آن را مشخص و به مثابه یک زمین متصل برای خلق آن تلقی کرد (یورگنسن و فیلیپس، ۱۳۸۹ ).

تحلیل گفتمان با شیوه های مختلف عمدتا ناظر به تحلیل متون رسانه ای و غیردینی است که دارای پیام خاصی بوده و معمولا توسط افراد مختلف به صورت های متفاوتی قرائت می شوند. تحلیل گفتمان با شیوه معمول برای متون دینی روایی ، با مشکلاتی روبرو بوده و اصول حاکم بر آن یعنی سیال یا نسبی بودن حقیقت و امکان پذیر نبودن کشف آن، اساسا با حقایق ثابت دینی و عدم سیالیت معنایی آنها متناقض می باشد. با توجه به این معضل اساسی در فهم حقیقت و معنای واقعی و دور شدن از اشکال های مبتنی بر «سیالیت معنا» یا «عدم امکان درک حقیقت» تلاش شده است که در این مقاله ، رویکردی برای تحلیل گفتمان متون دینی پیشنهاد شود که با روش معمول تا اندازه ای متفاوت می باشد. متن دینی (به ویژه روایی ) بر خلاف متن رسانه ای، متنی است که معنای آن تا اندازه زیادی صریح، آشکار و غیر قابل تأویل به معنای خروج از معنای اصلی و گسست جدی با معنای ظاهری یا اولیه است. به عبارت دیگر، رسایی و بلاغت ساختاری متن، اجازه سیالیت معنایی به متن را تا اندازه زیادی نمی دهد. یکی از دلایل، این است که متن روایی ، عمدتا برای تعیین تکلیف یا توضیح یک تکلیف مطرح می شود و اگر این تعیین و توضیح دارای ابهام باشد، نمی تواند منشأ عمل شود.

در روش های معمولی تحلیل گفتمان، معنا محصول «متن»، «زمینه» و «فرامتن» و «قرائت تحلیلگر» است. این شیوه خود «مساحت آزاد» گسترده ای برای تحلیل به وجود می آورد که طبیعتا می تواند معنای وسیع تری را از حقیقت منعکس کند که محصول فهم انسانی از شرایط محیطی و موقعیتی است که بخشی از آن در قراردادهای اجتماعی نهفته است. در روش تحلیل گفتمان متون دینی روایی، با شیوه ای که نگارنده پیشنهاد می کند، آنچه که به شدت در فرایند تحلیل غایب است عنصر اساسی «زمینه و بافت خلق متن» است که تا اندازه زیادی، تقریبا در نقل روایات معصومین (ع) ذکر نشده است. بنابراین، متن، مهم ترین اثری است که باید مورد توجه قرار گیرد. این توجه نه به معنای محصور شدن در معنای تحت اللفظی است بلکه به معنای این است که ملاک فهم اصلی ما از روایت، متن باقیمانده یا نقل شده از معصومین (ع) است. با «غیاب زمینه» جایگزینی اساسی که برای این گونه تحلیل پیشنهاد شده، که در روش های معمولی نیز از آن به شکل وسیع استفاده می شود، تکیه بر «بینامتنیت های درونی و بیرونی متن» است. در حقیقت، در اینجا، متن با متون دیگر تفسیر می شود و «مساحت تحلیل» با گستره روابط بینامتنی تعیین می شود. با چنین رویکردی عناصر اصلی تحلیل «متن»، «بینامتنیت های درونی و بیرونی»، «گفتمان های مرتبط» و «تحلیلگر» می باشند که در این رابطه، «تحلیلگر» بیش از داشتن نقش «قرائت کننده»، نقش «ارتباط دهنده» متون با همدیگر را به عهده دارد. این نقش نه تنها تقلیل دهنده سطح تحلیل یا نقش تحلیلگر نمی باشد، بلکه به شدت نقش هر دو را به دلیل ضرورت بالای «شناخت متون»، «گزینش متون»، «شیوه ارتباطی دهی متون» و نیز توجه به «معناهای هم زمانی» و «معناهای درزمانی» که هم این موارد به نحوی با تعریف فضاهای مختلفی که متعاقبا مورد اشاره قرار خواهند گرفت، افزایش می دهد.

گفتمان امامان معصوم (ع) در دوره های مختلف سیاسی اجتماعی

در تحقیقات صورت گرفته برای تقسیم بندی دوره های سیاسی اجتماعی و گفتمان های امامان معصوم (ع) حاکم بر این دوره ها، ۹ دوره مورد شناسایی قرار گرفته اند (بشیر، ۱۳۹۱ ب ) که در نمودار شماره (۱) نشان داده شده اند. [نمودار ۱. گفتمان امامان معصوم (ع) در دوره های مختلف سیاسی اجتماعی]

تبیین مرحل مربوط به امام هشتم (ع) در اینجا حائز اهمیت است. دوره ششم که متعلق به امام رضا (ع) است به نام «مرحل ضرورت انتقال حکومت به امامان» معرفی شده است. این دور، آغاز نوعی از تجرب حکومتی است که گرچه با ظاهرسازی مأمون، حاکم وقت خاندان عباس، همراه بود، اما پذیرش اجباری ولیعهدی توسط امام رضا (ع) نیز دلیلی بر ضرورت انتقال حاکمیت اسلامی به امامان معصوم (ع) تلقی می شود که گرچه عملا تحقق نیافت، اما این نظری اسلامی در مورد حاکمیت و حکومت را مورد تأکید مجدد قرار داد. در این دوره بود که

تجرب ضرورت انتقال حکومت اسلامی حتی به شکل ناقص و ظاهری به امام معصوم در جامع اسلامی مطرح شد. طرح این انتقال حاکمیت، یکی از مهم ترین رویدادهای دوران امام رضا (ع) است و بیش از آنکه به عنوان یک توطئه یا یک ظاهرسازی از طرف مأمون مطرح و مورد تحلیل قرار گیرد، باید آن را به مثابه یک «تحول گفتمانی» اساسی در حوزه سیاسی اسلامی دانست. طبیعی است که حرکت مأمون در این زمینه قطعا، یک ظاهرسازی تاریخی و یک جریان انحرافی است که خود نیز قابل بحث و بررسی می باشد؛ اما، فراتر از آن، چرایی، چیستی و چگونگی این حادثه می تواند، بسیاری از ناگفته های تاریخی و گفتمانی در حوزه امامت و حاکمیت اسلامی را کشف کند.

نظری حکومتی اسلام

تجرب حکومتی اسلام در جامع اسلامی، فراز و نشیب های فراوانی داشته است. در اینجا هدف این نیست که این تحولات را در گستره وسیع تاریخی آن مورد بحث و بررسی قرار دهیم، اما آنچه که در این زمینه در رابطه با پیامبر اکرم (ص ) و امامان معصوم (ع) اتفاق افتاده قابل تأمل است که می توان آن را به مثابه یک رویکرد نظری و در حقیقت یک «نظری حکومتی اسلام» یا «نظری کلان امامت» تلقی کرد که بخشی از تحقق عملی آن با اختیار امامان معصوم (ع) شکل گرفته و بخش دیگری از آن ناخواسته و با تسخیر قدرت و حاکمیت از طرف گروه های دیگر روبرو بوده است. نتیج هر دو بخش، به وجود آمدن نوعی از فرایند قدرت حاکمیت اسلام است که می توان آن را در نمودار شماره (۲) نشان داد. [نمودار ۲. فرایند قدرت حاکمیت اسلامی در رابطه با پیامبر اکرم (ص ) و امامان معصوم (ع)] مطالع نمودار شماره (۲) بیانگر شش دوره مهم در «نظری حکومتی اسلام» است که ناظر به شرایط و موقعیت هایی است که بیشتر آن ناخواسته بود، اما توسط امامان معصوم (ع) به بهترین شکل مورد بهره برداری قرار گرفته است. شرایطی که در مجموع از آغاز بعثت یا حداقل از هجرت پیامبر اکرم (ص ) به مدینه آغاز و تا سال ۲۶۰ هجری که آغاز غیبت صغری امام دوازدهم (ع) است، خاتمه می یابد و بعد از آن عصر جدیدی آغاز می شود (زور، ۱۳۹۰).

در اینجا به دلیل اینکه مقاله ناظر به دوره امام رضا (ع) می باشد، لذا این دوره به اختصار مورد تشریح قرار می گیرد تا به مثابه زمینه ای برای تحلیل فرایندهای بعدی باشد.

پذیرش ولایت‏عهدی رضوی، زمینه سازی برای انتقال حاکمیت

پذیرش ولایت‏عهدی توسط امام رضا (ع)، گرچه در شرایط غیرمطلوب و با فشار و تهدید مأمون صورت گرفت، اما نشان دهنده ضرورت بازگشت حکومت اسلامی به اولاد پیامبر اکرم (ص ) است. این حرکت نیز به نوعی نیمه اختیاری به معنای ایجاد شرایط اجباری برای پذیرش ولایت‏عهدی از یک سو و از سوی دیگر، پذیرشی است که به هر دلیل امام معصوم، حداقل در انظار عموم مردم، آن را پذیرفته بود.

کشف گفتمان امامان معصوم

یکی از مهم ترین اقدام هایی که باید در حوزه شناخت امامان معصوم (ع) صورت گیرد، کشف گفتمان آنان از طریق شناخت زمینه های خلق گفتمان و فهم عناصر اصلی آن است. شناخت زمینه های خلق گفتمان ، همان گونه که گفته شد، به شدت به قدرت حاکمیت اسلام در دوره هر امام معصوم (ع) بستگی دارد. قدرت حاکم یا در حقیقت شرایط به وجود آمده توسط حاکمی، ترسیم کننده بخش مهمی از نقش حرکت امامان معصوم (ع) در دوران زندگی بوده است. بر پای همین شرایط و اقتضائات آن، گفتمان های گوناگونی خلق می شوند که کاملا بر پای تدبیر، دارای، بصیرت و سیاست هر امام معصوم (ع) با توجه به شناخت کامل وی از شرایط زمان استوار می باشد.

قطعا گفتمان های مربوط به هر دوره شامل گفتمان های اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و دینی به عنوان مهم ترین حوزه های گفتمانی است. چنانچه گفتمان های حاکم بر این چهار حوزه، برای هر امام معصوم (ع) مشخص شود، می توان با کشف عناصر و دال های اساسی حاکم بر هر گفتمان «نقش گفتمانی» هر دوره را نیز مشخص کرد.

چارچوب روش، تحلیل گفتمان

تحلیل گفتمان، یک روش کیفی ساده نیست، در این روش رابط میان متن و زمینه، معناهای زبرین و زیرین و گفته ها و ناگفته ها که در بسیاری از مواقع کشف آنها به شدت سخت و نیازمند دقت و ظرافت ویژه ای است، مورد مطالعه و بررسی قرار می گیرند . این رابطه اهمیت بسزایی در کشف ناگفته ها بر اساس فهم گفته ها دارد. در حقیقت، مطالع گفتمان ها به شدت به زمینه یا بافت [۱]، موقعیت [۲]، شرایط [۳] و عوامل مؤثر[۴] در خلق متن بستگی دارد. به عبارت دیگر، چرای، چگونگی و چیستی متن در سای فهم زمینه یا کشف رابط آن با زمینه تبیین می شود. این تبیی، نه تنها دال های اساس، روابط درون متن، مفصل بندی های ممک، بینامتنیت های درون و بیرون گفتمانی را مشخص می کند، بلکه فراتر از آ، قدرت ورای گفتمان را که تأثیر زیادی در خلق گفتمان دارد شناسایی می کند. قدرت در این فرایند گفتمان، عنصر اصلی تولد گفتمان است (فوکو، ۱۳۹۱).

تاکنون روش های مختلفی برای تحلیل گفتمان ارائه شده اند، اما نگارنده روشی به نام «روش عملیاتی تحلیل گفتمان» (پدام )[۵] ارائه داده که معتقد است این روش می تواند به شکل فرایندی و منظم، تحلیل مزبور را انجام و به نتایج مشخص و با روایی کافی برساند که برای متون دینی و غیردینی با تفاوت هایی پیشنهاد شده است .

۱- روش عملیاتی تحلیل گفتمان «پدام»

درباره تحلیل گفتمان، روش های گوناگونی ارائه شده است. روش ون دایک (۱۳۸۹)، روش فرکلاف (۱۳۷۹) و روش لاکلاو و موفه (۱۹۸۵ ) از مهم ترین این روش ها هستند. هر یک از این روش ها، رویکردی خاص برای خود دارد منتهی نوعی ابهام در شیوه عمل در آنها وجود دارد و به تعبیر دیگر نمی توانند نوعی از عینیت را بازنمایی کنند.

روشی که در اینجا برای تحلیل پیشنهاد می شود، روش تحلیل به شیوه پدام [۶] (روش عملیاتی تحلیل گفتمان ) می باشد. روش پدام از سه مرحل کلان توصیف، تفسیر و تبیین و پنج سطح تحلیل که عبارت اند از سطح سطح، سطح عمق، عمق سطح، عمیق و عمیق تر تشکیل شده است (بشیر، ۱۳۹۱ الف: ۱۱).

سه سطح اول در حقیقت نوعی از توصیف است اما این توصیف، با تکیه به اصل متن، معناهای هژمونیک و ضمنی متن با انتخاب جمله های همسو با هدف تحلیل، کشف رابط میان معناهای مشترک در جمله های هم گرا در متن و نهایتا قرائت معنای جمله های همسو در متن با سایر معناهای مستخرج از جمله های دیگر متن، به طور کلی، صورت می گیرد. این مرحله، حرکت در داخل متن از سه جهت: متن هدف دار، متن همسو و متن مورد تحلیل است. روایی تحلیل گفتمان نیز در صورتی است که ناگفته های کشف شده بتواند میان سه عنصر اصلی، «متن»، «زمینه» و «فرامتن» یک رابط منطقی و مورد قبول ایجاد کند، کشف معناهای پنهانی و ناگفته می توانند از روایی لازم برخوردار باشند، در غیر این صورت تحلیل با مشکل جدی روبرو می شود (همان: ۱۵ ).

[نمودار شماره (۳) و جدول شماره (۱) نمایانگر مراحل اجرایی روش پدام می باشند]. [نمودار ۳- پنج سطح تحلیلی در روش پدام ] [جدول ۱- ستون های پنج گانه در روش اجرایی پدام: سطح، سطح سطح، عمق عمق، سطح عمیق، عمیق تر] [به PDF نگاه کنید]

۲. روش «پدام» برای تحلیل متون دینی

در روش تحلیل گفتمان بر پای پدام دو عنصر «زمینه» یا «بافت» و «فرامتن» نقش اساسی در خلق و کشف گفته ها و ناگفته ها که فراتر از معناهای زبرین و زیرین متن است، دارد. بینامتنیت ها و گفتمان گونگی ها، اگرچه در فرایند تحلیل گفتمان بسیار حائز اهمیت اند، اما به عنوان تکمیل کننده رابطه ای است که بر اساس مفصل بندی های ایجادشده میان درون و بیرون متن استوار می باشند. به عبارت دیگر، بینامتنیت های درون و بیرون گفتمانی، بیش از آنکه در تعیین دال های اساسی یا عناصر محوری گفتمان نقش داشته باشند، در تبیین چگونگی دخالت آنها در خلق معنا و در حقیقت «توسع معنایی» به ویژه در ذهن مخاطبان که اساس کلی رویکردهای مربوط به «قرائت های گوناگون» است، نقش محوری دارند.

بر خلاف آنچه که در تحلیل متون غیردینی ، بحث زمینه حائز اهمیت اساسی است، در تحلیل متون روایی به عنوان مصداقی از متون دینی ، بینامتنیت های درون متنی و بیرون متنی، حائز اهمیت اساسی بوده و در حقیقت، می توانند به دلیل عدم ثبت زمینه های خلق گفتمان مربوط به روایت ها، به مثابه جایگزینی نه کامل بلکه نسبی تلقی شوند. اگر در روش پدام برای تحلیل متون غیردینی، تبیین رابط متن و فرامتن در زمینه های مختلف اجتماعی، سیاسی ، فرهنگی و غیره پنج سطح تعیین شده، در تحلیل گفتمان متون دینی این پنج سطح به پنج فضا نام گذاری شده است که منعکس کننده «فضای متنی و بینامتنی» مؤثر در خلق گفتمان روایی است . این پنج فضا عبارت اند از: فضای ساختاری، معنایی، ارتباطی، گفتمانی و فراگفتمانی. [۷]

در فضای ساختاری، زبان، ساختارهای زبانی، روابط دستوری و عوامل مؤثر بلاغی مورد توجه قرار می گیرند.

در فضای معنایی ، معنای زبرین و زیرین مورد توجه است. این معنا، نه تنها در ظاهر و باطن الفاظ و جمله ها نهفته است، بلکه در اجزاء و نیز معنای کلی متن مستتر می باشد. فضای معنایی ، منعکس کننده جهت گیری های متن برای تحقق اهداف گفتمانی است که مورد توجه قرار می گیرد.

در فضای ارتباطی ، روابط بینامتنی میان ساختار و معنای موجود در متن با ساختارها و معناهای بیرونی متن مورد بررسی قرار می گیرند. کشف این روابط، شاید مهم ترین مرحله ای است که در تحلیل گفتمان روایی مورد توجه می باشد.

در فضای گفتمانی، شرایط قدرت حاکمیت ، که مهم ترین عنصر مؤثر در خلق گفتمان روایی است، مورد مطالعه و بحث قرار می گیرند. این شرایط، تعیین کننده رویکرد گفتمانی متون روایی است.

در فضای فراگفتمانی، می توان با رابط میان «فضای گفتمانی» و «گفتمان روایی» در سطوح هم زمانی و درزمانی آشنا شد. این فضا، بیش از آنکه به سطح هم زمانی گفتمان توجه داشته باشد، به سطح درزمانی و به عبارت دیگر به فرایند تحول گفتمانی در دوره های مختلف توجه دارد. فضای فراگفتمانی، فضای ترسیم کننده شرایط قدرت حاکمیت برای بروز گفتمان های مختلف روایی در دوره های مختلف است که با کشف این فضای فراگفتمانی می توان نسبت به فهم روایت های مختلف و تعیین معانی، جهت گیری ها و اهداف آنها اقدام کرد.

این پنج گام در تحلیل متون روایی به روش پدام، فرایندی را ترسیم می کند که در سای آن می توان نسبت به تحلیل گفتمانی روایی اقدام کرد. نمودار شماره (۴) نشان دهنده این مراحل و معنای هر مرحله برای تحقق این فرایند است. [به PDF نگاه کنید]

چارچوب نظری، نظری زیست قدرت[۸] و زیست سیاست[۹]

گرچه نظریه و مفاهیم پیرامون «زیست قدرت» و «زیست سیاست» عمدتا در قرن بیستم ظهور و بروز یافته اند، اما این رویکرد مهم نظری می تواند به دوران های گذشته نیز بسط داده شود. با تغییراتی در جهت گیری آن می توان آن را به یک پارادایم ممتد زمانی تبدیل کرد. در اینجا برای رعایت اختصار و بومی سازی این نظریه برای به کار گرفتن آن در تحلیل موضوع «امامت – ولایت» در تحلیل فرایندی قدرت حاکمیت اسلام در جامع اسلامی، لازم است مفهوم سازی ویژه ای صورت گیرد تا بتوان از نظری مزبور به شکل مناسب بهره جست.

پایه های اصلی مربوط به نظری مزبور، ایجاد تلفیقی از «محیط زیست (حیات انسانی )»، «محیط حاکمیت (قدرت )» و «محیط سیاست (تدبیر)» است که در اینجا می توان سیاست را به طور کلی «چگونگی اداره حیات توسط جامعه» و قدرت را «چگونگی اداره حیات توسط دولت» دانست. اگر بپذیریم که تحول مفاهیم فرهنگی و اجتماعی، تابعی از تحول وضعیت واقعی فرهنگ و جامعه است، بنابراین می توان گفت که هرگونه تغییر یا تحول ایجادشده از هر دو سوی «دولت» و «جامعه» در سطح فردی و اجتماعی، می تواند مفاهیم فرهنگی و اجتماعی را متحول سازد.

در عصر کنونی نیز می توان تحول دیدگاه های اندیشمندان غربی را، به عنوان مثال، به مفاهیم قدرت، فرهنگ و جامعه با تغییر و تحول های ایجادشده در فرایند جامعه سازی که از مراحل مختلفی گذشته است، مشاهده کرد. مفاهیم قدرت، سیاست، جامعه، فرهنگ و غیره در عصر فئودالیته، با سرمایه داری و جهانی شدن کاملا متفاوت است. این تحول، یک تحول ساختاری مفهومی است که اگرچه تشابه لفظی نیز وجود داشته باشد، اما معنا در حقیقت دچار تغییر جدی و اساسی شده است. به عنوان مثال قطعا مفاهیم برساخت فوکو در حوزه فرهنگ، جامعه، سیاست و غیره با ورود جامع سرمایه‏‏داری غرب به عصر اطلاعات و ارتباطات دچار تحول شده است (فوکو، ۱۳۹۰ ).

مطالعات مربوط به زیست سیاست عمدتا به رویکرد داروینیسم اجتماعی (دیلینی ، ۱۳۸۸؛ گیدنز، ۱۳۸۶) مرتبط می شود که از اواسط ده ۱۹۶۰ آغاز و ادبیات اولی آن از سال۱۹۷۲ در قالب مقاله های گوناگون تدوین شد. در این زمینه نیز گفته می شود مفهوم زیست سیاست برای اولین بار توسط جی. اچ. هریس (۱۹۱۱) به کار گرفته شده است. هریس در مقاله ای با همین عنوان چنین می گوید: «… زیست سیاست، سیاستی است که باید دو بُعد از ملت را در نظر گیرد: نخست، افزایش جمعیت و رقابت؛ دوم، خصلت های فردی مردانی که برای به عهده گرفتن مناصب و مسئولیت های دولت آماده اند» (۱۹۷ : ۱۹۱۱ ). به عبارت دیگر، زیست سیاست به نوعی «رقابت» را برای «شیفت قدرت» به کار می گیرد . این «جابه جایی در قدرت» می تواند به اشکال گوناگون نمود کند که یکی از مصادیق آن «جابه جایی در حاکمیت» است.

در اینجا باید تأکید کرد آنچه مقصود از «قدرت» و «سیاست» به کار رفته، قدرت حاکمه (دولت، حکومت ) و «سیاست» رفتارهای اجتماعی به اشکال مختلف آن برای ادام حیات است که می تواند توسط قدرتمندان دیگر، غیر از قدرت حاکمه ، با ایجاد گفتمان های مختلف ظهور و بروز کند. در تاریخ اسلامی، ما با دو رویکرد مهم زیست قدرت و زیست سیاست روبرو هستیم؛ اولی رویکردی است که عموما به هم حکومت های اسلامی تا سقوط دولت عثمانی اطلاق می شود که خصلت عمده آنان، به کارگیری قدرت، بیش از شریعت برای تثبیت و استمرار حاکمیتی بود که نام اسلام بر آن نهاده بودند. البته تنها استثنایی که در این زمینه می توان مشاهده کرد، حکومت حضرت علی (ع) بود که به اعتراف دوست و دشمن، اسلام و شریعت را بر همه چیز، از قدرت و حکومت و نفس و امثالهم مقدم داشته است (جرداق، ۱۹۵۸). دومی ، زیست سیاست است که به معنای تنظیم حیات اجتماعی ، بر پای سیاست زندگی است و توسط رهبران دینی، به ویژه آنچه که در اینجا مهم است رویکرد امامان معصوم در تنظیم زندگی جامع اسلامی و خارج کردن آن از بن بست هایی است که قدرتمندان حاکم بر آن جامعه در تلاش بوده اند که آن را از نظم اسلامی خارج سازند.

در حقیقت، در اینجا با نوعی از مبارزه «سلطه تدبیر» برای «تنظیم زندگی» روبرو هستیم که در دو گونه، یکی توسط حکومت های اسلامی در گذشته و دیگری توسط امامان معصوم (ع) در جامع اسلامی نمود داشته که در شرایط کنونی به وسعت جامع انسانی گسترش یافته است. به همین دلیل مشاهده می شود که این مبارزه «سلطه تدبیر» یا «قدرت سیاست»، به اشکال مختلف در جامع اسلامی ظهورهای گوناگونی در طول تاریخ داشته است. گاهی قدرت سیاست، به نوعی ادغام «زیست قدرت» با «زیست سیاست» است که تجلی حکومت عدل علوی در آن برجسته است و گاهی نیز زیست سیاست بر علیه زیست قدرت در حال مبارزه است که اشکال گوناگونی از «صلح حسنی» و «قیام حسینی» تا «مبارزه منفی عسکریین» را در اینجا می توان نام برد یا در مراحلی ، زیست سیاست شیوه های «تدبیر علمی» را به عنوان راه ادام حیات اسلامی در مقابل زیست قدرت منحرف کننده اسلام به کار می گیرد، مانند «سیاست های فرهنگی علمی» صادقین (ع) در طول حیات خود و گاهی نیز پذیرش نوعی از قدرت، برای ادام حیات اسلامی که می توان آن را «آگاه سازی قدرتمند» نامید که در پذیرش ولایت‏عهدی توسط حضرت امام رضا (ع) تجلی می یابد. هم این تلاش ها، به گونه ای مبارزه میان حق و باطل، نیروهای صالح با نیروهای فاسد، قدرت های آزادی خواه با قدرت های سلطه گر، دین داران شریعت محور با ریاکاران دین نما، صالحان با طالحان، مصلحان با مفسدان و غیره است که نمونه های آن در طول تاریخ تاکنون مشاهده می شود.

بنابراین می توان رویکردهای امامان معصوم (ع) در دوره حیات خود را به دوره هایی از زیست سیاست با تفسیری که از سیاست به معنای «تدبیر حیات» و «روشی برای ساماندهی جامعه» داشتیم تقسیم نمود که در آن «زیست فرهنگی» «زیست سیاسی»، «زیست اجتماعی»، «زیست اقتصادی»، «زیست دینی» برجستگی هایی را چه به شکل مستقل و چه به شکل ترکیبی در مبارزه با زیست قدرت حاکم و دفاع از «استمرار حیات جامع اسلامی» از خود نشان داده است. این ترکیب زیست سیاست در حیات هر امام، نشانه های مرجح و غالبی را نشان داده که معمولا با رویکرد کلی آن امام در دوران حیات خود همراه بوده است.

در مورد ولایت‏عهدی باید تأکید کرد که این موضوع به دلیل ارتباط آن با قدرت حاکمیت و تلاش آن حضرت برای به کارگیری رویکردهای مختلف زیست سیاست برای ادام هدایت جامعه و انعکاس برخی از تعارض های ممکن برای افشای رویکردهای سلطه محور زیست قدرت در حکومت مأمون عباسی و نیز محافظت از جامع اسلامی از گزند سقوط نهایی و پیوستن به تاریخ گذشته، از اهمیت ویژه ای برخوردار است که به همین دلیل «سیاست رضوی» در این زمینه به مثابه نمونه ای از تعارض و تقابل دو رویکرد زیست سیاست با زیست قدرت مورد مطالعه قرار خواهد گرفت.

ولایت‏عهدی امام رضا (ع) و موقعیت شناسی سلطه و تدبیر

ولایت‏عهدی امام رضا (ع) مسئله ای نیست که به طور دفعی و دلبخواهی در ذهن مأمون شکل گرفته باشد. این مسئله، به شدت به موقعیت ها و شرایط حاکم بر دوران مأمون بستگی دارد. به عبارت دیگر، موقعیت های عملیاتی و شرایط تعیین کننده اجتماعی سیاسی به شدت بر به کارگیری رویکرد زیست قدرت یا سلطه از طرف مأمون و زیست سیاست یا تدبیر از طرف امام رضا (ع) تأثیرگذار بوده اند. این موقعیت ها در حقیقت همان زمینه یا بافت مؤثر در خلق گفتمان ولایت‏عهدی به شمار می آیند که در تحلیل گفتمان به شدت به آنها توجه می شود. گرچه همان گونه که گفته شد در تحلیل گفتمان متون روایی در بسیاری از مواقع با خلأ اطلاعات مربوط به زمینه مواجه هستیم که نوعی از غیاب موقعیتی را به معرض نمایش قرار می دهد و تحلیل را تا اندازه زیادی به متن محصور می سازد، اما در برخی از مواقع می توان «قرائت تاریخی» از واقعیت های موجود را به مثابه نوعی از زمینه یا فهم زمینه ای دانست که می تواند در تحلیل متون روایی به روش مزبور مفید فایده باشد. مسئل ولایت‏عهدی نیز از آن مسائلی است که می توان به برخی از زمینه های تاریخی آن، که در خلق گفتمان مزبور تأثیرگذار است دست یافت تا تحلیل مرتبط با آن را با عمق بیشتری همراه سازد. در همین رابطه می توان به بافت های مختلف موقعیتی اجتماعی که تأثیر قابل توجهی بر خلق گفتمان ولایت‏عهدی دارد، اشاره کرد:

۱- بافت موقعیتی اجتماعی اول: ظهور عباسیان و رویکرد نجات بخشی و عرب گریزی

انحطاط امویان به دلایل مختلف اجتماعی و سیاسی، زمینه را برای ظهور عباسیان آماده کرد. عباسیان برای تحقق این تغییر و تحول از امویان به سمت عباسیان سه رویکرد سیاسی اجتماعی به کار گرفتند:

۱) رویکرد نجات بخشی: تلاش برای اظهار نجات بخشی مردم از حکومت ظالم و مستبد امویان؛

۲) رویکرد عرب گریزی: توجه و تکیه نکردن به عرب ها که در آن زمان گرفتار گروه بندی ها و چنددستگی های داخلی بوده و توجه و تکیه کردن بر غیر اعراب که در دوران اموی به شدت مورد تحقیر قرار گرفته و مطرود و مظلوم بودند. در دوره عباسیان «ایرانیان و ملل غیرعرب جایگاهی یافتند که قابل مقایسه با گذشته نبود» (پاکتچی، ۱۳۹۱: ۳۲).

۳) رویکرد اهل بیت مداری: «عباسیان در آغاز امر کوشش کردند دعوت و انقلاب خویش را به اهل بیت اطهار (ع) مربوط سازند» (عاملی، ۱۳۶۸: ۲۲ ).

۲. بافت موقعیتی اجتماعی دوم: خطرناک سازی علویان برای استمرار حاکمیت عباسیان

عباسیان با پیشرفت در استقرار حاکمیت خود، علویان را کانون خطر برای ادام حیات سیاسی خود دانستند و به هر وسیل ممکن تلاش کردند آنان را از حاکمیت دور سازند. این حرکت دورسازی ، عاملی برای مخالفت ها، بحران سازی ها و درگیری های گوناگون علویان با عباسیان شد که نمونه های آن در کتاب های تاریخ مشاهده می شوند. در همین زمینه باید گفت که علاوه بر گرایش های دینی در تصاحب خلافت ، عوامل «خودباوری» علویان از یک سو به دلیل ارتباط آنان با اهل بیت (ع) و «خوارخویشتنی»[۱۰] عباسیان به دلیل گمنامی، حقارت و خواری از سوی دیگر در دورسازی علویان توسط عباسیان به شدت تأثیرگذار بود.

۳. بافت موقعیتی اجتماعی سوم: تقابل همه جانبه با علویان

هنگامی که عباسیان خطر اساسی را از جانب علویان دانستند و تهدید آنان را به شکل جدی احساس کردند، در تلاش برآمدند که به هر وسیله تقابل خود را با استفاده از شیوه های سخت افزارانه و نرم افزارانه ابراز داشته و آنان را از هرگونه قدرت نمایی دور سازند (ابوصالح ، اولین حرکت عباسیان در این زمینه ، تغییر «نظری ارث» بود. این نظریه تا زمانی به نفع عباسیان به شمار می رفت که در فرایند قدرت گیری بودند، اما زمانی که قدرت فراگیر را به دست آوردند، برای اینکه ن