فایل پی دی اف کامل پاورپوینت رفاه از دیدگاه علی بن ابی طالب در نهج البلاغه PDF

---

بخشی از متن فایل پی دی اف کامل پاورپوینت رفاه از دیدگاه علی بن ابی طالب در نهج البلاغه PDF :

بیان مساله[۱]

علی بن ابی طالب به عنوان تنها امام شیعیان که توانست حکومتی تشکیل دهد مطرح است. زندگی ایرانیان نیز به گونه ها و درجات گوناگون چه در سطح اعتقادی و فرهنگی و چه در سطح سیاستگذاری و برنامه ریزی دست کم به صورت نظری الهام گرفته از زندگی و حکومت ایشان میباشد. با توجه به این که در سطح توجه به نیازهای رفاهی در برنامه ریزیهای کلان و خرد با مشکلاتی مواجه هستیم و نظر به این که خیلی از ایرانیان ایشان را به عنوان یک الگو میشناسند و رهنمودهای ایشان را چراغ راه زندگی خویش میدانند، ضروری است تا بررسی شود که ایشان در زمینه مفاهیم رفاهی و مقولات مرتبط چه دیدگاه هایی داشته اند.

بنابراین به منظور مطالعه دیدگاه های علی بن ابی طالب و یادآوری آن ها به جامعه ایران و بهره بردن از آن ها در راستای ساخت الگویی مطابق با ضرورت ها و نیازهای جامعه ایران ، بررسی سیاست های رفاهی حکومت ایشان لازم است. همچنین نظر به رهنمودهای اخلاقی و دنیاگریزی انعکاس یافته در نگرش ها و دیگاه های علی ابن ابی طالب ما قادر خواهیم بود تا فرهنگ مصرفی و دیگر جنبه های فرهنگ زندگی امروزین را که با بحران ارزش ها و اخلاقیات مواجه است را نقد کنیم تا بتوانیم از این اصول در راستای یک زندگی بهتر مادی و معنوی همراه با آرامش روحی و روانی که چشم انداز جدیدی را در مورد رفاه میگشاید، سود بریم. مساله اصلی این است که علی بن ابی طالب در مجموع نهج البلاغه به کدام مفاهیم رفاهی مدرن و پیشا مدرن و چگونه توجه کرده است و عدالت و حقوق که بیشتر در دوران جدید مطرح است و مبارزه با فقر که سابقه ای طولانی تر دارد جایگاهش در نظر ایشان چگونه بوده است .

در مورد شیوه زندگی و حکومت داری ایشان کتاب ها و مقالات زیادی در زوایای گوناگون نوشته شده است اما آن چه ضرورت انجام آن حس میشود ارائه یک کار نسبتا جامع در مورد سیاست های رفاهی در جهت زندگی بهتر شهروندان و چگونگی نهادینه کردن حق و عدالت و توجه به محرومیت ها در شیوه حکومت داری و سخنان ایشان است.

در این راستا بهترین منبع برای پژوهش کتاب نهج البلاغه میباشد که حاوی خطبه ها، نامه ها و کلمات قصار ایشان است که در این مطالعه به تحلیل محتوای مضمونی آن خواهیم پرداخت.

اهداف تحقیق

به طور کلی میتوان اهداف اساسی پژوهش حاضر را این گونه خلاصه نمود:

۱- جستجوی مفاهیم عام رفاهی که همیشه در طول تاریخ مطرح بوده در دیدگاه های علی بن ابی طالب که در نهج البلاغه انعکاس یافته است.

۲- درک دیدگاه های ایشان راجع به مسائل رفاهی، خواه این دیدگاه ها در عمل به اجرا در آمده باشد و یا به علت موانع اجتماعی، سیاسی و غیره به مرحله عمل نرسیده باشد. به این معنا که دیدگاه های علی بن ابی طالب را نه از زمانی که ایشان زمامدار حاکمیت شد بلکه از همان زمان رحلت پیامبر اسلام مد نظر قرار میدهیم که در همین راستا حتی سکوت بیست و پنج ساله ایشان را در راستای یک سیاست اجتماعی میدانیم. در این مطالعه ما تنها خود را به نهج البلاغه محدود کرده ایم و آن دسته از دیدگاه های انعکاس یافته در این منبع را استخراج خواهیم نمود.این دیدگاه ها با این هدف بررسی میشوند که چه مفاهیم مدرن رفاهی در اجتماعی پیشا مدرن مطرح بوده است و به عبارتی دیگر این هدف دنبال خواهد شد تا این امر به چالش کشیده شود که آیا مفاهیم امروزین رفاهی، مختص جوامع مدرن است؟

پیشینه تحقیق

آن چه وجه تمایز این مطالعه از مطالعات مشابه است تمرکز بر روی یک بعد از حکومت داری علی بن ابی طالب یعنی رفاه با مراجعه به معتبرترین منبع منسوب به ایشان، یعنی نهج البلاغه و تحلیل محتوای آن میباشد.

جدول ۱ گونه شناسی انواع آثار در مورد علی بن ابی طالب را نشان میدهد؛

دسته موضوع و تمرکز

دسته اول زندگانی و بعد امامت و جوانب معنوی.

دسته دوم مفاهیم اجتماعی، سیاسی و حقوقی عام.

دسته سوم مفاهیم اقتصادی، سیاسی و اجتماعی خاص.

دسته چهارم تحلیل محتوا و یا تحقیق بر روی نهج البلاغه.

(به PDF نگاه شود)

لازم به یادآوری است که بخشی از آثار در دو دسته از چهار دسته بالا جای میگیرند، مانند: حقوق بشر در نهج البلاغه که عنوان یک رساله دکتری دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی (محمدصادق علمی سولا) میباشد که در دسته های دوم و چهارم جای میگیرد. از مجموع کارهای انجام شده چنین بر میآید که بسیاری از این آثار فاقد عمق مطالعاتی بوده (رساله دکتری نامبرده از این امر مستثنا است ) و آن هایی که به صورت عمیق انجام گرفته اند غالبا اجتماعی نبوده اند. وجه تمایز این تحقیق از موارد مشابه جستجو کردن ردپای مفهوم رفاه در نهج البلاغه است. این مفهوم چندبعدی بوده و بنابراین دقت نظر و مطالعه عمیقی را میطلبد. بنابراین، مطالعه حاضر در دسته های سوم و چهارم جای میگیرد.

چارچوب مفهومی تحقیق

نظر به این که این مطالعه در پی آزمون و پیش بینی نیست چارچوب نظری شکل نگرفته است، بلکه چون در پی توصیف است تنها دارای چارچوب مفهومی است. برای پرهیز از بحث در مورد این که آیا درست است که بگوییم دولت علی بن ابی طالب یا نه، در این جا از واژه حکومت که گستره مفهومی وسیع تری دارد و میتوان آن را در مورد دوران ما قبل مدرن نیز به کار برد استفاده کرده ایم.

در طول تاریخ رویکردهای گوناگونی به مقوله رفاه وجود داشته است. هر چه از دوران گذشته به سمت دوران مدرن حرکت میکنیم از مفهوم رفاه به عنوان احساس امنیت کاسته و بر مفهوم آسایش و آرامش و بهره مندی از لذت های زندگی افزوده میشود. به عبارت دیگر میتوان گفت که مفهوم رفاه از برآوردن نیازهای اولیه به تامین نیازهای ثانویه تغییر پیدا میکند (موسوی و محمدی، ۱۳۸۸: ۹). در جوامع سنتی رفاه شامل اقدامات خیریه ها و تعاونیها و کمک های مردمی همراه با حداقلی ارائه شده از سوی حکومت ها برای راضی نگهداشتن مردم بوده است .

برای آن که بتوانیم نگاه درستی به حکومت علی بن ابی طالب از این باب داشته باشیم تا بتوانیم چارچوب مفهومی رفاه در حکومت ایشان را به درستی بیان نماییم ضمن استفاده از مفهوم رفاه به معنای تامین نیازهای اولیه، از مفاهیم دیگر مطرح شده در نظریات رفاهی و صاحب نظران رفاه که در حکومت و دیدگاه های ایشان نیز انعکاس یافته برای ساختن چارچوب مفهومی استفاده مینماییم.

علاوه بر تامین نیازهای اولیه (خوراک، پوشاک، مسکن، امنیت )، مفاهیم رفاهی انعکاس یافته در نظریات رفاهی، با در نظر گرفتن افق زمانی و شیوه ای که علی بن ابی طالب آن ها را مطرح کرده و مورد توجه قرار داده است، چارچوب مفهومی تحقیق ما را شکل میدهند.

مفهوم اصلی ما در این مطالعه رفاه است، به دنبال این هستیم که دیدگاه ها و اقدامات رفاهی را استخراج کنیم. نظر به این که دامنه مورد بررسی ما در چند قرن پیش است باید از سوء برداشت و قیاس های مع الفارق اجتناب نماییم. بنابراین در سایه نظریات جدید و نیز با توجه به آن چه در تاریخ گذشته به عنوان رفاه و شاخص های آن مطرح بوده است، چارچوب مفهومی را می سازیم.

این شاخص ها میتوانند به عنوان مقوله هایی که تعیین کننده رفاه در یک اجتماع پیشامدرن هستند به کار گرفته شوند. به این معنا که گسترش، عملی شدن و توجه بیشتر به هر یک از شاخص ها در صورتی که معنای مثبت داشته باشند منجر به افزایش رفاه میشود و برعکس . این چارچوب مفهومی ما دو منبع دارد: نظریات رفاهی یعنی آن چه با توجه به نظریات، در یک اجتماع پیشامدرن مد نظر علی بن ابی طالب بوده است و آنچه به عنوان رفاه در طول تاریخ مورد توجه حکومت ها قرار گرفته است. بنابراین در ابتدا با استفاده از مهمترین شاخص های بدست آمده از دو منبع یاد شده و سپس با مراجعه به نهج البلاغه و به صورت رفت و برگشتی چارچوب مفهومی اصلی شکل گرفته است.

دو تفکر اصلی سنگ بنای دو نظریه بنیادی رفاه اجتماعی را شکل میدهند که یکی نظریه معروف اصالت فردی و دیگری نظریه اصالت جمعی ست. اگر چه لازم است گفته شود که هیچ یک از این دو نظریه استقلال کامل ندارند. بر همین اساس دو نظریه بنیادی رفاه اجتماعی وجود دارد: نظریه ترمیمی و نظریه نهادی.

نظریه اول از تفکر اصالت فردی سرچشمه گرفته و بر آزادی افراد در تمام شئون زندگی اجتماعی تکیه میکند و بیان می دارد که افراد باید آزاد باشند که هر گونه مایلند در زمینه رفاه اجتماعی سرمایه گذاری کنند و دولت تنها نقش کمک رسانی و ترمیمی دارد، یعنی به «دولتِ حداقل» معتقدند و بنابراین وظیفه اصلی به عهده بخش خصوصی و نهادهای آن میباشد.

در مقابل این نظریه ، نظریه دوم که بر مبنای تفکر اصالت جمعی شکل گرفته بیان میدارد که وظیفه اصلی و اساسی در مقوله رفاه به عهده دولت و نهادهای وابسته به آن میباشد که شکل گیری دولت رفاه محصول این تفکر است . این نظریه بیان میکند که دولت باید اقدام به برنامه ریزی، سیاست گذاری و اجرای برنامه های گوناگون خدمات اجتماعی نماید و در اجرای این وظیفه میتواند موسسات و سازمان های گوناگون را تاسیس نماید (زاهدی اصل، ۱۳۸۸: ۲۳-۲۴).

بر مبنای این دو نظریه، رفاه دو وجه دارد: وجه فردی که خود انسان ها و کنشگران باید در جهت رسیدن به آن تلاش کنند و بعدی دیگر که مسئولیتش با حکومت است و باید دولت ها در جهت رفع برخی نیازهای آن ها و برقرای امنیت و عدالت و نهادینه کردن آن ها تلاش نماید. در این مطالعه به هر دو بعد رفاه که از این دو نظریه سرچشمه گرفته اند توجه شده است، یعنی مقولات رفاهی و شاخص های آن در نهج البلاغه که با توجه به این دو نظریه به صورت توامان به دست آمده اند.

بنابر آن چه گفته شد چارچوب مفهومی با رفت و برگشت میان نظریات و متن نهج البلاغه به صورت مقابل شکل می گیرد : (رفاه = رفاه عام + رفاه خاص)

رفاه عام = آن چه در طول تاریخ همیشه مدنظر حکومت ها بوده است مانند تامین نیازهای اولیه مانند خوراک، پوشاک، مسکن و امنیت.

رفاه خاص = آن چه در دوران مدرن و در قالب نظریات رفاهی بیان شده است؛ مانند عدالت و حقوق و سرمایه اجتماعی و غیره.

بنابراین منظور از رفاه عام آن دسته از نیازهای اولیه ای است که در طول تاریخ چه پیش از دوران مدرن و چه بعد از آن حکومت ها به درجات و طرق گوناگون در پی رفع آن ها بوده اند. اما در مورد رفاه خاص مقصود آن دسته از مفاهیم و مقولات رفاهی است که با گذار از دوران پیشامدرن به مدرن، مطرح و برجسته گشته اند. این امر بدین معنا نیست که قبل از دوران مدرن وجود نداشته اند بلکه بدین معناست که مفهوم پردازی و نظریه سازی و چالش های گوناگون پیش روی حکومت ها در آن موارد عمدتا با ظهور دوران مدرن شکل گرفته است.

لازم به ذکر است که برای استخراج مفاهیم رفاهی که طریقه انجام آن توضیح داده خواهد شد از مضامین متضاد نیز استفاده شده است. به عنوان مثال ممکن است در جایی مضمون ستمگری باشد و یا از دشمنی نهی شده باشد که به ترتیب مربوط به مقوله های عدالت و ستم و اتحاد، دوستی و اعتماد میباشد. به بیان دیگر در برخی جاها از مضمون متضاد مقوله های تعریف شده استفاده شده است که در ذیل همان زیرمقول رفاهی قرار گرفته است.

روش تحقیق

گاهی در برخی پژوهش ها مرز میان پژوهش کمی و کیفی به روشنی مشخص نیست. روش مورد استفاده در این پژوهش تحلیل محتوای مضمونی است که از نوع توصیفی – استنباطی است. تحلیل محتوای مضمونی بدون داشتن فرضیه انجام شده است و تنها پیش فرض هایی در ذهن محقق شکل گرفته است. بیان نتایج داده ها به صورت جداول و فراوانی و درصدگیری صورت گرفته است. تحلیل محتوا از نوع «موردپژوهی» است، چون تنها به یک منبع یعنی کتاب نهج البلاغه اکتفا شده است. می توان عنوان کرد که نظر به وجود جداول فراوانی و درصدگیری از یک سو و تحلیل مضمونی داده های بدست آمده از سوی دیگر، روش مورد استفاده تلفیقی است. علاوه بر آن، بعد از ارائه نتایج به صورت جداول فراوانی، تحلیل نتایج به صورت کیفی انجام شده است و دلالت های ضمنی زیر مقوله های رفاهی مطرح شده در منظر علی بن ابی طالب تفسیر شده اند و به نوعی پژوهش به تحلیل محتوای استنباطی سوق داده شده است.

جدول ۲- تحلیل محتوا

منبع داده ها نهج البلاغه

واحد تحلیل مضمون

مقوله اصلی رفاه

تعداد زیر مقوله ها ۹

واحد ثبت بند تحلیل مضمونی

اصول عینیت – انتظام -عمومیت -انحصار متقابل

(به PDF نگاه شود)

در مورد این تحقیق جامعه آماری تحلیل محتوا، متن تمامی خطبه ها، نامه ها و کلمات قصار میباشد. در این پژوهش نمونه گیری صورت نگرفته و تمام خطبه ها، نامه ها و کلمات قصار مورد تحلیل واقع شده اند، به عبارتی دیگر نمونه بدست آمده و جامعه آماری یکی هستند.

در این پژوهش به دلیل استفاده از تحلیل محتوا، داده ها موجود بودند و نیازی به استفاده از روش های گردآوری اطلاعات نبود که خود مزیتی برای این تحقیق میباشد و احتمال خطا را نیز کمتر میکند. به بیان دیگر از نهج البلاغه که توسط سید رضی گردآوری شده و حاوی سخنان گوناگون علی بن ابی طالب میباشد در تحلیل محتوا استفاده گردیده است. نهج البلاغه مورد استفاده در این مطالعه ترجمه محمد دشتی، انتشارات موسسه فرهنگی تحقیقاتی امیرالمنین (تابستان ۸۹) است که به صورتی روان همراه با فهرست موضوعی ترجمه شده است.

کار شماره گذاری بندهای تحلیل (با مضامین گوناگون ) به صورت خودکار توسط این ترجمه صورت گرفته است به این صورت که هریک از خطبه ها، نامه ها و کلمات قصار شماره گذاری شده و هریک نیز به نوبه خود در صورتی که بیش از یک مضمون دارند، توسط بندهای گوناگون که مضمون های متفاوتی را شامل میشوند از یکدیگر تفکیک شده اند. بنابراین هر بند تحلیل مضمونی در این تحلیل محتوا، یک واحد ثبت میباشد که به طریق بالا شماره گذاری شده است. با توجه به چارچوب مفهومیمطرح شده و به صورت رفت و برگشتی میان متن و چارچوب مفهومی زیر مقوله های رفاهی مورد نظر، تعیین گردیدند.

بعد از انتخاب زیر مقوله ها با استفاده از بندهای تحلیلی و استفاده از فهرست مضمونی، شمارش واحدهای ثبت مضمونی آغاز گردید و بعد از اتمام شمارش ، نتایج به صورت فراوانی و درصدگیری در جداول مربوطه درج شد. سپس در ادامه نتایج کیفی تحلیل محتوا به صورت استنباطی بیان شده است.

تعاریف عملیاتی مفاهیم

مفاهیمی که لازم است تا تعریف عملیاتی آن ها در اینجا ارائه شود با توجه به عنوان و روش تحلیل محتوا و مقوله های تعیین شده در تحلیل محتوا از این قرار می باشند که تعریف هر یک را در ادامه بیان می کنیم:

۱- رفاه ۲- دیدگاه رفاهی ۳- سیاست رفاهی و نیز نه شاخص رفاهی استخراج شده:

۱- فقر و نیازمندی ۲- صدقه، بخشش و انفاق ۳- علم و فراگیری ۴- عدالت و ستم و مساوات ۵- حق و باطل ۶- شور و مشورت ۷- تعقل ، خرد و تدبیر ۸- قناعت و طمع ۹- اتحاد، دوستی و اعتماد.

حکومت در اینجا به دوران زمامداری حدودا پنج ساله ایشان محدود نمیشود.

بسیاری از دیدگاه های ایشان در خارج از زمان زمامداری بیان شده اند و بررسی این موضوع که کدام یک نسبت به دوران زمامداری تقدم زمانی دارند تا از این پژوهش حذف شوند نه عاقلانه و منطقی و سودمند است و نه آسان. بنابراین مراد از حکومت علی بن ابی طالب هم دوران حاکمیت بالفعل ایشان و هم دوران پیش تر از آن است. به عبارت دیگر از زمان رحلت پیامبر (ص ) تا شهادت علی بن ابی طالب (ع ) دوران حکومت ایشان در این تحقیق میباشد.

منظور از واژه رفاه در اینجا تامین نیازهای اساسی زندگی انسان چه از بعد مادی و چه از بعد غیر مادی میباشد. نیازهای اساسی مادی خوراک، پوشاک، مسکن، اشتغال و تامین درآمد و نیازهای غیرمادی عدالت ، حقوق ، آزادی، توانمندی و غیره میباشند. به عبارت دیگر تمام شرایط لازم برای داشتن یک زندگی بدون دغدغه و فشارهای جسمی و روحی- روانی که اخلاقیات را در راستای زندگی مطلوب در این دنیا به کار میگیرد شامل رفاه میشود.

در اینجا سیاست رفاهی با سیاست اجتماعی به یک مفهوم گرفته شده اند و منظور از آن اقدامات عملی انجام شده در راستای رسیدن به شرایط مطلوب یعنی همان رفاه، توسط حاکمیت تعریف میشود.

سیاست های رفاهی اقدامات عملی در زمان زمامداری را شامل میشود اما دیدگاه ها که در سخنان انعکاس یافته، پیش از این دوران زمامداری را نیز دربر میگیرند. گرچه این دیدگاه ها پیش از دوران زمامداری بیان شده اند اما در تار و پود حکومت ایشان مانند هر زمامدار دیگری وجود داشته است و اجرا نشدن آن ها دلیلی بر نبودن دیدگاه های ارائه شده پیش از آن زمان در بطن حکومت ایشان نیست .

مقصود از فقر و نیازمندی در این پژوهش همان فقر و یا محرومیت اقتصادی، یا عدم توانایی تامین نیازهای مادی است به شرط آن که حاصل تنبلی نباشد. بنابراین هرجا که در ترجمه نهج البلاغه کلمه فقر آمده است و یا مضمونی دال بر آن میباشد مراد ماست .

صدقه ، بخشش و انفاق در اینجا به معنای کمک های داوطلبانه مادی مردم به نیازمندان میباشد و همچنین زکات را نیز در بر میگیرد. بنابراین هرجا که کلمه صدقه و یا بخشش به عنوان بخشش مادی، انفاق و زکات در ترجمه نهج البلاغه آمده است، آن را در بر میگیرد.

علم به معنای دانایی و دانستن چیزی و فراگیری، تلاش در جهت دانا شدن به امور، حقایق و علوم است. در هر جا که کلمه دانش، علم، فراگیری، آموختن، دانایی و جهل (در نقطه مقابل دانایی) و حکمت استفاده شده یا مضمونی دال بر آن ها وجود داشته است در این مقوله جای میگیرد.

مراد از عدالت، دادن حق هر نفر به اوست و گرفتن حق مظلوم از ظالم و بازگرداندن به او و نیز رفتار یکسان در قضاوت. مساوات نیز بردن سهم یکسان از بیت المال و از هر چیز دیگری که حق همگان است. در نقطه مقابل عدالت، ستم قرار دارد. بنابراین کار برد این مفاهیم و یا به کار رفتن واژه های عدالت، عدل، ستم، برابری و یا مضامینی