بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل روش های تربیتی موثر در نهادینه کردن فرهنگ اربعین حسینی :

مقدمه

قیام امام حسین(ع) حادثه عظیمی در تاریخ اسلام بوده است و نقش تعیین کننده ای در سعادت مسلمان ها و روشن شدن راه هدایت مردم و شیعیان داشته است. بزرگداشت، بازسازی و یادآوری این حادثه و نیز انتقال و نهادینه کردن آن، موجب می شود تا بتوانیم از برکات و پیام های آن در جامعه و خانواده های امروزی به ویژه نسل جوان استفاده کنیم. دین مبین اسلام مهمترین رکن تأثیرگذاری و الگوبرداری در زمینه ارزش های انسانی و الهی را خانواده می داند و در این رابطه بدون تردید یکی از مهمترین ارزش های دینی – عبادی و فرهنگی تاریخ شیعه، فرهنگ اربعین حسینی است.

حوادث گذشته هر جامعه می تواند در سرنوشت و آینده آن آثار عظیمی داشته باشد. تجدید آن خاطره ها در واقع نوعی بازنگری و بازسازی حادثه است تا مردم از آن استفاده کنند. اگر حادثه مفیدی بوده است و در جای خود منشأ آثار و برکاتی به شمار می رفته است، بازنگری و بازسازی آن نیز می تواند مراتبی از آن برکات را داشته باشد. علاوه براین، در همه جوامع انسانی مرسوم است که به نوعی، از حوادث گذشته خود یاد می کنند؛ آنها را بزرگ شمرده و به آنها احترام می گذارند. خواه مربوط به اشخاصی باشد که در پیشرفت جامعه خود مؤثر بوده اند نظیر دانشمندان و مخترعان، و خواه مربوط به کسانی باشد که از جنبه سیاسی، دینی و اجتماعی، در رهایی ملت خود نقش مؤثری داشته اند و قهرمان ملی بوده اند. همه عقلای عالم برای این گونه شخصیت ها آیین های بزرگداشتی را منظور می کنند. این کار بر اساس یکی از مقدس ترین خواسته های فطری است که خدا در نهاد همه انسان ها قرار داده است و از آن به «حس حق شناسی» تعبیر می شود. لذا این خواسته فطری همه انسان ها است که در برابر کسانی که به آنها خدمت کرده اند حق شناسی و شکرگزاری کنند. افزون بر اینکه یاد آن خاطره ها، در صورتی که در سعادت جامعه تأثیر داشته باشد، می تواند عامل مؤثر دیگری را در زبان بیان خاطره ها بیافریند. در این صورت، گویا خود آن حادثه تجدید می شود.

پیاده روی اربعین حسینی دارای ابعاد تربیتی مختلفی در بُعد فردی، خانوادگی و اجتماعی است. در بعد فردی می توان به بصیرت افزایی، افزایش عزت نفس، الگوپذیری، تفکر و خودسازی معنوی اشاره کرد. در بعد خانوادگی دربرگیرنده همگرایی نسل ها و اصلاح الگوی مصرف بوده و در بعد اجتماعی نیز شامل هویت دینی و جمعی، بهداشت روانی و اعتماد اجتماعی است (تاج بخش، : ۴۹).

یکی از عواملی که به حفظ بنیان و کارکرد خانواده در مقابل امواجی که کانون این نهاد انسان ساز را مورد تهاجم قرار داده است می تواند کمک کند، استمداد جُستن از الگوهای زیست دین مدارانه است که یکی از این الگوهای زیست خانوادگی مومنانه، حضور در مراسم، زیارت و پیاده روی اربعین حسینی است که نمودی از عقلانیت تمدن ساز، ایجاد پویایی و حیات مبتنی بر محبت، اتصال به حقیقت ذکر الله و هماهنگی عناصر مختلف خانوادگی را دربردارد (غیاثی فتح آبادی، : ۲۳۹).

مبانی، اصول و روش های تربیتی مکتب امام حسین(ع)

تربیت یکی از مباحث مورد توجه ادیان و مکاتب مختلف در طول قرون و اعصار بوده است. یکی از مهمترین ابعاد تربیت، بعد تربیت فرهنگی است که بهترین دوران آن، دوران کودکی و نوجوانی است. تربیت فرهنگی در حوزه های بینشی، گرایشی و رفتاری است که فعالیت های فرهنگی مدارس بر تربیت دانش آموزان اثرات مثبتی دارد و باید در این بین به روش های تربیتی موثر، توجه کرد (اسماعیلی و همکاران، : ۱۰۷). مهمترین مبانی، اصول و روش های تربیتی در مکتب ائمه اطهار و به ویژه امام حسین(ع) مباحث این بخش را شامل می شود.

الف) بندگی و خداجویی مطلق انسان: این مبنا از اصولی همچون ایمان عمیق به خدا، تقوا و پارسایی تشکیل شده و روش هایی نظیر مراقبه و محاسبه نفس در قالب بازخورد اصلاحی، توکل به خدا و پرهیز از گناهان را در بر می گیرد.

ب) عقلانیت و اندیشه ورزی انسان: از اصولی نظیر اعتدال و میانه روی، بصیرت و تفکر منطقی و اصل تذکر و همچنین از روش هایی همچون عبرت آموزی و بهره گیری از تجربیات گذشته، امر به معروف و نهی از منکر، انذار و تبشیر، یادآوری نعمات الهی و روش اصلاح، نظارت و خود ارزیابی اندیشه و تفکر تشکیل شده است.

ج) کرامت و تکریم انسان: این مبنا اصلی به نام عزتمداری و شرافتمندی را دربردارد که از روش هایی مانند دوری از ذلت پذیری و خواری، ایثار و از خود گذشتگی، آزادگی از قید و بند دنیوی، عیب پوشی، تکریم شخصیت و پاکدامنی تشکیل شده است.

د) ضعف انسان: اصل سعه صدر و روش هایی نظیر انعطاف پذیری و صبر در استقامت در شکیبایی بر محنت ها و مصیبت ها و همچنین اصل مسامحت که خود از روش های، مرحله ای (تدریجی) و تجدید تکالیف و توجه به میزان و سطح توانایی های فردی تشکیل می شود، در این مبنا قابل مشاهده است.

ه) هدایت پذیری انسان: این مبنا، دو اصل تعلیم و تبلیغ و ارشاد را دربرگرفته است. اصل تعلیم خود از روش هایی همچون اسوه پذیری و الگوبرداری رفتاری، آزادی در انتخاب، پاسخگویی به پرسش ها و ابهامات و در نهایت تأثیرپذیری از محیط تشکیل شده است. اصل تبلیغ و ارشاد نیز روش هایی مانند مباحثه، مناظره و پند و موعظه را شامل می شود.

و) جذبه، حُسن و احسان: اصل فضل شامل روش های بخشش و عطا، تشویق و ترغیب و روش محبت و عطوفت؛ اصل تواضع و فروتنی حاوی روش خوش خلقی؛ اصل آراستگی شامل روش آراستگی ظاهری و روش تزئین کلام؛ سه اصل اساسی در این مبنا هستند.

با توجه به مبانی، اصول و روش های تربیتی استخراج شده از دیدگاه و اندیشه های تربیتی ائمه اطهار علیهم السلام و به ویژه امام حسین(ع)، می توان گفت موارد ذکر شده، بهترین مبنا و اصول و روش هایی هستند که می توانند ارزش ها و اعتقادات دینی و به طور کلی فرهنگ دینی همچون فرهنگ اربعین حسینی را به نوجوانان انتقال دهند و نهادینه شوند.

نهادینه کردن فرهنگ اربعین حسینی

امروزه کشورهای غربی در تلاش اند تا زبان و فرهنگ اجتماعی خود را به کشورهای در حال توسعه به ویژه کشورهای اسلامی منتقل کنند و آنها را در معرض هجوم فرهنگی قرار دهند. نفوذ فرهنگ ها موجب تضعیف و کمرنگ شدن هویت ملی و ارزش های فرهنگی و دینی طرفین می شود.

یکی از مهمترین و اصیل ترین ارزش های کشورهای اسلامی نظیر ایران، فرهنگ اربعین حسینی و زنده نگه داشتن واقعه عاشورا به عنوان یک میراث معنوی است. زیارت اربعین و پیاده روی اربعین به عنوان یک اعتقاد و فرهنگ غنی شیعی، سرشار از درس های گوناگون برای مردم و به خصوص خانواده ها است.

آیین اجتماعی اربعین، تبلوری از آداب، فرهنگ و تاریخ تشیع به شمار می رود. این آیین شیعی، برآمده از محبتی به سیدالشهداء(ع) است که همبستگی اجتماعی و بنیاد دینی را شکل می دهد. اربعین، تجمع خودجوش و مردمی است که آثاری همچون انسجام درون دینی و برون دینی، انتقال و نهادینه سازی مؤلفه های ارزشی قیام حسینی به دیگر ادیان، تغییر در سبک زندگی کنشگران اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و خانوادگی، تقویت باور و یاد خداوند، ارائه نمونه ای عینی از سبک زندگی مهدوی بر پایه انتظار، میل به ایثار و فداکاری و ارائه چهره واقعی از شیعه به دنیا دارد (فتح الله نژاد زنگی آبادی، : ۴۶).

اربعین یادآور فرهنگ مقاومت و پایداری، ذلت ناپذیری، شجاعت، ایثار و فداکاری، حق طلبی، صبر، رضا، تسلیم، شوق، اخلاص، یقین، اطمینان نفس، امر به معروف و نهی از منکر، ظلم ستیزی، دفاع از دین و شرف و برملا کردن چهره واقعی ستمکاران است (مجیدی، ۱۳۹۰: ۵۹). فرهنگ اربعین حسینی اگر بر اساس مستندات تاریخی شیعه و به دور از تعصبات و بدفهمی ها در محیط خانواده و با روش های مناسب به نوجوانان منتقل و نهادینه شود، به عنوان دژی محکم در مقابل تهاجمات و انحرافات و پشتوانه محکمی برای شیعه قلمداد می شود.

ریشه های زیارت اربعین حسینی را باید در جنبش و عشق به امام حسین(ع)، تداوم و تقویت فرهنگ حسینی، ارتباط اربعین با احساسات مردمی، کسب تجارب زیسته خوش آیند مردم در زیارت اربعین، حفظ و انسجام مداوم این آیین در نزد مردم و ارادت به خاندان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در بین خانواده ها جستجو کرد (مجتبی حسین، : ۱۷). ابعادِ اهمیت فرهنگ سازی و نهادینه کردن مفاهیم فرهنگ اربعین حسینی برای نوجوانان به شرح زیر است:

– تأکید مذهب شیعه و روایات متعدد و معتبر و همچنین تأکید بزرگان و شخصیت های اسلامی و انقلابی در مورد جایگاه، اهمیت و ارزش فرهنگ اربعین حسینی.

– برخورداری نوجوانان از ضمیر پاک و منزه و گرایش اثرپذیرتر در دریافت و پذیرش فرهنگ اربعین حسینی و ارزش های اعتقادی -مذهبی حاکم بر خانواده ها.

– ریشه داشتن ذهنیت خانواده ها و نوجوانان در پذیرش عقاید دینی و مذهبی و فرهنگ غنی اسلامی – شیعی و انقلابی در مقابله با ارزش های غیر الهی، غیر اسلامی و غیر انقلابی فرهنگ مادی دنیای غرب.

– اهمیت فرهنگ اربعین قیام حسینی به عنوان نماد ولایت پذیری و ولایت مداری و همچنین ایثار و فداکاری و دفاع از حق و راستی در مقابل باطل و زنده نگه داشتن ارزش ها و اعتقادات ائمه اطهار علیهم السلام در جامعه.

– افزایش حجم فشارها و تبلیغات منفی دنیای استکبار و دشمنان علیه ارزش های انقلابی، اسلامی، اعتقادی و دینی خانواده ها و نسل نوجوان به ویژه شیعیان در سراسر جهان.

– اهمیت و جایگاه خانواده به عنوان اولین و مهمترین نهاد دینی، تربیتی، اجتماعی و فرهنگی تأثیرگذار در فرهنگ پذیری و درونی نمودن ارزش های اسلامی، انقلابی، اعتقادی و دینی شیعی مانند فرهنگ اربعین حسینی در نوجوانان.

ابعاد و مراحل نهادینه کردن فرهنگ اربعین حسینی

بازشناسی فرهنگ اهل بیت علیهم السلام، ارتقاء فرهنگ ایثار و فداکاری، نظم و انسجام دینی، تحکیم همبستگی، اتحاد و همگرایی اجتماعی و صیانت از سرمایه اجتماعی از مهمترین پیام های پیاده روی اربعین به عنوان یک رسانه اجتماعی است (غفاری هشجین و محمدی خانقاهی، : ۹۳۳).

اربعین حسینی در درون خود پیام های فراوانی در ابعاد مختلفی دارد و از اهمیت فراوانی برخوردار است: ۱- بُعد معرفتی فرهنگ اربعین، ارتباط با خداوند، اندیشه ها و ایده های الهی و کسب رضایت خداوند و شناخت مقدرات او است. به عبارتی دیگر ثمره حقیقی معرفت، محبت و اطاعت الهی است که به معنی اخص، عصاره نهضت سید الشهداء(ع) می باشد. ۲- بُعد عرفانی فرهنگ اربعین، راه و رسم سلوک خدا پسندانه و منطبق با خط انبیاء و اولیاء را بیان می کند و خط بطلانی بر عرفان صوفی منشانه و دور بودن از صحنه حق و باطل و عمل به تکلیف اجتماعی است. چنین عشقی فنای فی الله را در پی دارد و این فنا و جذبه سبب می شود که جز ذات احدی و جز رضای خالق، چیزی را به حساب نیاورد و از هر چه که مانع این وصال می شود، بگذرد. گذشتن از همه چیز برای خداوند یکی از جلوه های عشق عرفانی و فدا کردن جسم برای تعالی جان (روح) جلوه دیگر آن است. ۳- فرهنگ اربعین حسینی در بُعد هدایتی، هدایت راستین و راه روشن است. هدایتی به راه حقیقی که همان دفاع از جبهه حق در مقابل جبهه باطل و قیام برای خداوند و زنده نگه داشتن دین خداوند و رسول او و همچنین امر به معروف و نهی از منکر است. ۴- در بُعد عبادی، زنده نگه داشتن یاد و خاطره قیام سالار شهیدان و یاران باوفایش در مقابل کفار و ملحدان جبار و حکومت فاسد امویان، در نزد خداوند دارای اجر و پاداش زیادی است و چنانکه می دانیم امام حسین(ع) سید شباب اهل بهشت بوده و گریه بر ایشان، گریه در راه خدا و زنده نگه داشتن حق و حقیقت و اسلام واقعی و میراث نبوی یعنی ولایت اهل بیت و ائمه اطهار علیهم السلام است (همت بناری، ۱۳۷۹: ۷).

مراحل نهادینه کردن فرهنگ زیست بوم اربعین حسینی از این قرار است:

– شرکت در مراسمات اربعین حسینی: این مرحله، مرحله ظاهری فرهنگ اربعین است و اشاره به شرکت در مراسمات، عزاداری، زیارت و