فایل پاورپوینت کامل سبک مدیریت سلمان فارسی در ابعاد سیاسی، نظامی و فرهنگی

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل سبک مدیریت سلمان فارسی در ابعاد سیاسی، نظامی و فرهنگی :

مقدمه

سلمان فارسی یا سلمان محمدی از اصحاب خاص پیامبر اکرم(ص) و از یاران وفادار امیرمؤمنان علی(ع) بود و از سوی رسول خدا(ص) به مقام ویژه «سلمان منّا اهل البیت» (ابن هشام، ۱۳۶۱، ج۱، ص۹۳؛ ج۲، ص ۷۳۹-۷۴۰؛ مفید، ۱۳۹۰ق، ص۳۳۷) نایل شد. پیامبر(ص) سلمان را گذرگاه دانش اهل بیت(ع) شمرد که خداوند همواره از طریق جبرئیل به او سلام می رساند (مفید،۱۳۹۰ق، ص۲۱۶؛ مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج۲۲، ص۳۴۷). سلمان نیز با استفاده از موقعیت مصاحبت با این دو ولیّ بزرگ خدا، از مکتب اهل بیت(ع) آموخته های فراوانی کسب کرد. یکی از این آموخته ها نگاه او به قدرت و مسئولیت بود. او همانند پیامبر اکرم(ص) و امیرمؤمنان(ع) از فرصت مسئولیت برای حاکم کردن ارزش های اصیل دینی بهره برد و برهمین اساس، سبک مدیریتی او شکل پذیرفت.

در این تحقیق، با هدف شناخت سبک مدیریت و حکومت داری سلمان فارسی، سؤال اصلی این است که فایل پاورپوینت کامل سبک مدیریت سلمان فارسی در ابعاد سیاسی، نظامی و فرهنگی چگونه بود؟ در این تحقیق، به این سؤال های فرعی نیز پاسخ داده خواهد شد که نگاه سلمان به قدرت و مسئولیت چگونه بوده است؟ مشروعیت قدرت از نگاه او مبتنی بر چه باوری بود و از چه اندیشه ای نشئت می یافت؟ «خودکنترلی» در مدیریت سلمان چه جایگاهی داشته است؟

درباره سلمان، گرچه کتاب های گوناگونی نوشته شده، اما به چگونگی مدیریت و حکومت داری او کمتر پرداخته شده و به نظر می رسد که تحقیق حاضر بتواند تا اندازه ای این خلأ را پر کند. در بررسی این مسئله، تنها به بازه زمانی قریب به بیست ساله کارگزاری او در مدائن بسنده نخواهد شد، بلکه نظر به تمام دورانی است که او مسئولیت داشته و عهده دار کاری بوده است؛ چه سلمان جنگاور و در رکاب پیامبر(ص) و چه سلمان استان دار.

«مدیریت» از مفاهیم اساسی این تحقیق است. «مدیریت» در لغت عبارت است از: مدیر بودن، و مدیر یعنی: اداره کنند کاری یا مؤسسه ای (معین،۱۳۶۰،ج۳، ص۳۹-۷۳). اما در اصطلاح، در یک تعریف، «مدیریت» به عنوان «هنر انجام دادن کارها به وسیله دیگران» شناخته شده که بر پایه آن، «مدیریت» به معنای کاربرد علم رفتار است تا مدیر بداند که چگونه افراد را به کار برانگیزد، آنان را رهبری کند و روابط متقابل افراد و رفتار گروهی را کاملاً درک کند (مهر علی زاده، ۱۳۸۸، ص۳).

در تعریفی دیگر، «مدیریت» مجموعه ای از فعالیت ها بر روی منابع سازمان با هدف دستیابی به مقاصد سازمان به شیو کارا و اثربخش است. همچنین این اصطلاح، به مفهوم «فرایند برنامه ریزی، سازمان دهی، رهبری و کنترل استفاده از منابع به منظور انجام اهداف عملکردی» آمده و گفته شده است: «مدیریت عبارت است از: دانش و هنر به کارگیری منابع سازمانی (انسانی، مالی، فیزیکی و اطلاعاتی) برای دستیابی به اهداف سازمان به شیو مطلوب» (الوانی، ۱۳۸۸، ص۳).

استاد شهید مطهری نیز در تعریف این اصطلاح می نویسد: «مدیریت انسان ها و رهبریِ آنها عبارت است از: فنّ بهتر بسیج کردن و بهتر سامان دادن و بهتر سازمان دادن و بهتر کنترل کردن نیروهای انسانی و به کاربردن آنها» (مطهری، ۱۳۶۴، ص۲۲۵).

نگاه سلمان به قدرت

برای بررسی مدیریت سلمان فارسی، ابتدا باید به نوع نگاه او به یکی از اصلی ترین مولفه های مدیریت یعنی «قدرت» بپردازیم. سلمان به قدرت، به چشم ابزاری برای خدمت می نگریست، نه اینکه محو و مقهور آن شود. این نگاه او ناشی از نوع دیدگاه او به دنیا بود. سلمان اعتقاد داشت: «دنیا مانند مار می ماند که ظاهرش زیباست و درونش زهری مهلک و نابودگر» (سبیتی، ۱۳۶۸، ص۱۸۹). برهمین اساس، وقتی از او پرسیدند: «از چه چیزِ فرمان روایی بیزاری»؟ پاسخ داد: «حلاوه رضاعها و مراره فطامها» (همان، ص ۹۱)؛ شیرینی شیر خوردن آن و تلخی از شیر گرفتن آن. منظور سلمان از «شیرینی شیر خوردن» همان حلاوت ظاهری امیر و حاکم بودن است و منظور از «تلخی از شیر گرفتن» نیز عبارت است از: نداشتن امارت و عزل از آن.

این نوع نگاه وی در سرتاسر دوران حکومت او بر مدائن حاکم بود. وقتی ابودَرْداء، که همزمان با حکومت سلمان در مدائن، منصوب خلیفه در سمت قضاوت در شام بود، نامه ای به سلمان نوشت و در آن، درباره اوضاع مطلوب مالی خود، به صراحت گفت: «پس از آنکه از همدیگر جدا شدیم، خداوند ثروت و فرزندانی به من بخشیده است و در سرزمین مقدس سکونت کرده ام». سلمان در پاسخ به او نگاشت: «برای من نوشته ای که خداوند ثروت و فرزند به تو بخشیده است؛ اما بدان که سعادت در افزایش ثروت و فرزند نیست، بلکه سعادت در افزایش بردباری است؛ همچنین آن گاه که علم تو برایت سودمند باشد. نیز نوشته ای که در آن سرزمین مقدس زندگی می کنی؛ ولی این را بدان که سرزمین برای کسی جانشینِ عمل نمی شود. کارهای نیک انجام بده؛ آن گونه که گویی عمل خود را می بینی. خودت را آماده مرگ کن، گویا که در حال مرگ هستی و باید از این دنیا بروی» (ابن اثیر، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۲۶۸).

پاسخ سلمان به این نامه به روشنی گویای نگرش او به قدرت است. در واقع، سلمان قدرت را ابزاری برای تحقق آرمان ها و اهداف والا و تحقق ارزش ها می دانست و برای آن، به خودی خود، اصالتی قایل نبود.

مشروعیت قدرت از نگاه سلمان

نوع نگاه حاکمان به مسئله «مشروعیت» و «قدرت» متفاوت است. حاکمان مادی و دنیوی مشروعیت را به همان معنای «مقبولیت» می دانند؛ اما حاکمان الهی مشروعیت را فراتر از مقبولیت می شمرند. سلمان مشروعیت قدرت را مبتنی بر باوری می دانست که نشئت گرفته از نوع نگاه شیعیان به این مسئله است. او مشروعیت قدرت را مبتنی بر رضایت الهی دانسته، برهمین اساس، ائمه اطهار(ع) و فرامین و تأیید آنان را مشروعیت بخش به قدرت می شمرد. سلمان با تأیید ولی زمان، یعنی امیرمؤمنان علی(ع) منصب امارت مدائن را پذیرفت و امور حکومت را نیز با تأسی از آموزه های آن حضرت اجرایی می کرد. او در نامه انتقادی و صریح خود به خلیفه دوم نیز به همین مسئله اشاره کرد و نگاشت: «من به این سرزمین آمده ام که سیاستی پیش گیرم که آن را پیشوای بزرگ من [علی(] به من آموخته و با ارشاد و پیروی از سیره او، احکام و حدود الهی را استوار می گردانم. بنابراین، من بر اساس راهنمایی های آن پیشوای بزرگ عمل می کنم و حکم می رانم» (طبرسی، ۱۳۷۵، ص۳۱۹).

شاید این پرسش پیش آید که اگر او مشروعیت قدرت را ناشی از اهل بیت(ع) می دانست، پس چرا امارت مدائن را از سوی خلیفه دوم پذیرفت؟ سلمان فارسی از سوی خلیفه دوم (خلافت: ۱۳۲۳ق) به عنوان والی مدائن انتخاب شد (مسعودی، ۱۹۷۳، ج۱، ص۶۶۳) و تا هنگام وفات (سال ۳۵ یا ۳۶ق) در آن منصب باقی بود. مدائن مجموعه ای از هفت شهر نزدیک به هم بود که در شش فرسخی بغداد و در کنار نهر دجله قرار داشت و پس از فتح قادسیه به وسیله سعد بن ابی وقاص فتح شد (حموی، ۱۳۹۹ق، ج۵، ص ۷۴۷۵). البته سلمان نیز در آن جنگ حضور داشت و فرمان دهی بخشی از سپاه اسلام را بر عهده داشت (اصفهانی، بی تا، ج۱، ص۱۸۹). بنا به گزارشی، هنگامی که خلیفه دوم، سلمان را به عنوان حاکم مدائن منصوب کرد، وی ابتدا با امیرمؤمنان علی(ع) مشورت کرد و پس از کسب اجازه از ایشان، این مسئولیت را بر عهده گرفت (مدنی شیرازی، ۱۳۹۷ق، ص۲۱۵).

گزارش مزبور در منابع کهن موجود یافت نشد؛ اما در تحلیل پذیرش این مسئولیت، باید دانست که حضرت علی(ع) و یاران ایشان، به ویژه سلمان فارسی، از صحابه رسول اکرم(ص) و تربیت شده اسلام بودند و به چیزی جز رضای خداوند اهمیت نمی دادند، و مصلحت اقتضا می کرد که برای حفظ اسلام، برخی از مسئولیت ها از سوی ایشان پذیرفته شود. به بیان دیگر، ایشان امارت و حکومت را فرصتی می دیدند تا با خدمت به بندگان خدا و رعایت و هدایت ایشان، خشنودی خدای سبحان را به دست آورند. دیگر اینکه سیاست حاکمان وقت و مشخصاً قریش این بود که اهل بیت(ع) را از صحنه های سیاسی و اجتماعی دور کنند. ازاین رو، لازم بود با این سیاست مقابله گردد و صدای اهل بیت(ع) و مردان مخلص اسلام، که همان ندای دین و حق و خیر بود، شنیده شود (عاملی، ۱۳۷۰، ص۷۸-۸۴).

براین اساس، می توان گفت: امیرمؤمنان علی(ع) مصلحت را در حفظ کیان اسلام می دیدند. سلمان نیز با همین نگاه و با کسب اجازه از امام، این مسئولیت را پذیرفت و این مسئله نشان دهنده این واقعیت است که از نگاه سلمان، مشروعیت قدرت مبتنی بر رضایت اهل بیت(ع) و ولیّ خداست.

سبک مدیریت سلمان فارسی

سبک مدیریت سلمان ناشی از نوع نگاه او به قدرت بود. او قدرت را ابزاری برای خدمت می دانست و در سبک مدیریتی خود نیز همین نگاه را حاکم کرده بود.

چیستی مدیریت اسلامی

نظریه های مدیریت در شاخه ها و مکاتب گوناگون تعریف شده است (الوانی، ۱۳۸۸، ص۵۱۰). در این مکاتب، به این موضوع می پردازند که اگر رفتارها و انگیزه های انسان ها را بشناسید و بتوانید با برخورد صحیح، انگیزه های انسان ها را در جهت اهداف سازمانی به کار گیرید، به تولید بیشتری دست خواهید یافت؛ اما در مدیریت اسلامی، رسیدن به اهداف سازمانی یکی از اهداف است، نه تنها هدف.

در مدیریت اسلامی، هم به رعایت قوانین شرع مقدس اسلام و هم به مسئله تولید و پیشرفت اهمیت داده می شود. همان گونه که مدیریت در بُعد کلان، متأثر از نظام ارزشی حاکم بر آن سازمان است (رضائیان، ۱۳۷۴، ص۶)، نظام ارزش حاکم بر سازمان های اسلامی نیز متأثر از باورهای الهی و معارف دینی است. ازاین رو، می توان «مدیریت اسلامی» را «شیوه به کارگیری منابع انسانی و امکانات مادی، برگرفته از آموزه های اسلامی برای نیل به اهدافی که متأثر از نظام ارزشی اسلام است» (الوانی، ۱۳۸۸، ص۱۱) دانست. مدیریت در اسلام از اهمیت بسیار برخوردار است. رسول خدا(ص) در ضرورت وجود مدیر در جامعه می فرمایند: «هنگامی که سه نفر در سفر بودند، باید از یک نفرشان، فرمان ببرند» (متقی هندی، ۱۴۰۵ ق، ص۷۱۷). امیرمؤمنان علی(ع) نیز در خطب ۱۴۶ نهج البلاغه، جایگاه یک امیر در جامعه را بسان رشته ای می دانند که مهره ها را به هم پیوند می دهد و هرگاه این رشته ها بگسلد مهره ها پراکنده شوند و چه بسا هرگز فراهم نیایند. برهمین اساس، استاد شهید مطهری، مدیریت و رهبری انسان ها در مسیر کمال را از بُعد این جهانی و آن جهانی، عالی ترین و مشکل ترین مقام انسانی قلمداد می کند (مطهری، ۱۳۶۴، ص۲۲۱). مدیریت در اسلام، مدیریتی است که همزمان، به تعالی انسان در دنیا و آخرت می پردازد و در اداره امور، با بهره گرفتن از نوین ترین شیوه های مدیریتی، از دایره شرع خارج نشده و به بهترین وجه ممکن، جامعه و یا سازمان مشخصی را اداره می کند. مبانی مدیریت ارزشی اسلام نیز بر حق محوری، عدالت طلبی، معنویت طلبی، صداقت گرایی و خدامحوری استوار است و هدف غایی انسان ها را دست یابی به قرب و رضای خدا می داند (علی احمدی، ۱۳۸۳، ص۱۱۱).

سبک مدیریت سلمان فارسی نیز بر همین مبنا تحقق می یافت. او به مفاهیم ارزشی یادشده، عمیقاً ایمان داشت و بدان ها پایبند بود. افزون بر این، یکی از مهم ترین مؤلفه های مدیریت، یعنی «خودکنترلی» را دارا و در این زمینه بسیار موفق بود.

«خود کنترلی» سلمان

«خودکنترلی» نوعی مراقبت درونی است که بر اساس آن، وظایف محول شده، انجام و رفتارهای ناهنجار و غیرقانونی ترک می شود، بدون آنکه نظارت یا کنترل خارجی در بین باشد؛ بدین معنا که فرد بدون توجه به کنترل خارجی، تلاش خود را مصروف انجام کاری می کند که بر عهده او گذاشته شده است و مرتکب تخلف و کارهای نادرستی مانند کم کاری و سهل انگاری نشود (الوانی، ۱۳۸۸، ص۳۱۷).

در نظام مدیریت ارزشی اسلام، برخلاف نظام مدیریت غربی، اولاً، هدف قرب الهی است. ثانیاً، مدیر مسلمان به شغل خویش به عنوان یک تکلیف و مسئولیت نگاه می کند و خود را در محضر خدا پاسخگو می داند. ثالثاً، در نظام ارزشی اسلام، هدف و غایت اصلی کمال و رشد الهی انسان است (فروزنده، ۱۳۸۷، ص۱۰). «خودکنترلی» همان خویشتن داری است که در قرآن از آن به «تقوا» تعبیر شده است. از نگاه قرآن، مؤمنان موظف به نظارت و کنترل بر خویشتن (مائده: ۱۰۵) و افزون بر آن، موظف به کنترل اهل و خانواده خویش اند (تحریم:۶).

اندیشه های بنیادینی همچون «باور به خدای یگانه» (مبدأ) و معاد، موجب خودکنترلی می شود،؛ به گونه ای که مدیر اسلامی از حق و حقیقت تخطی نمی کند. او با رعایت تقوا، به ارزش های اخلاقی نیز متعهد است و برای نمونه، در برابر ارباب رجوع، فروتن و پاسخگوست و از آنچه امروزه به عنوان «پارتی بازی» و «رانت خواری» معروف شده است، پرهیز خواهد کرد. اینها همه نشانه های خودکنترلی یک مدیر اسلامی است.

امیرمؤمنان علی(ع) در زمان خلافت خویش، کارگزارانش را همواره به تقوا و خودکنترلی توصیه می فرمودند و در نامه هایی که برای والیان خود می نوشتند، این وظیفه را به آنها گوشزد می کردند. حضرت در بخشی از فرمان خویش به مالک اشتر نخعی، به او فرمان می دهند که خواسته های نابجای خود را در هم شکند، و به هنگام وسوسه های نفس، خویشتن داری را پیشه خود سازد (نهج البلاغه، ۱۳۷۹، ن ۵۳).

درباره سلمان فارسی شواهدی در دست است که به روشنی نشان می دهد که وی چگونه به این اصل پایبند بود. یکی از این نشانه ها، تواضع و فروتنی او بود. معمولاً افرادی که به منصب مهمی می رسند، در دام خودبزرگ بینی دچار می شوند؛ زیرا از خودکنترلی اجتناب می کنند؛ اما سلمان این گونه نبود. او به گروهی از قریش، که با یکدیگر تفاخر می کردند، گفت: «اما من از نطفه ای بدبو آفریده شده ام. پس از مدتی تبدیل به مرداری بدبو خواهم شد. اگر در روز قیامت کفه خوبی هایم سنگین بود، کریم خواهم بود، وگرنه لئیم خواهم بود» (ابن جوزی، ۱۴۰۶ق، ص۵۵).

این نمونه ای از تواضع سلمان، بلکه فراتر از آن بیانگر معادباوری اوست که خود، عالی ترین نشانه خودکنترلی است. این حس تواضع و فروتنی، بعدها در زمان پذیرش مسئولیت از سوی او، دوچندان گردید و موجب خدمات بی منت و متواضعانه او به خلق خدا شد. نقل شده است که مردی از قبیله بنی تمیم درحالی که بار کاهی حمل می کرد و خسته شده بود، از سلمان خواست تا بار او را به دوش گیرد و به منزل برساند. سلمان خواسته او را پذیرفت. مرد در بین راه فهمید که وی استاندار مدائن است. به همین سبب، از کار خود شرمنده شد و کوشید تا بار را از دوش او بردارد؛ ولی سلمان نپذیرفت و بار او را به مقصد رساند (ابن جوزی، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۲۱۰).

«ساده زیستی» و «بی اعتنایی به زخارف» نیز از جمله نشانه های خود کنترلی به حساب می آید. او در همان حال که صاحب منصب و استاندار بود، در دام امور مادی نیفتاد و بسیار بی پیرایه زیست. قدرت خودکنترلی سلمان حاصل زهد کم مانند او بود که در ادامه در این باره سخن خواهیم گفت.

مدیریت سیاسی

«مدیریت سیاسی» عبارت است از: «به کارگیری مؤثر و کارآمد منابع مادی و انسانی در بسیج همگانی، هدایت و کنترل، برنامه ریزی و سازمان دهی که برای دستیابی به اهداف سازمانی و بر اساس نظام ارزشی مورد قبول، صورت می گیرد» (رضائیان، ۱۳۷۴، ص۸۵). در اسلام نیز «مدیریت سیاسی» را می توان عبارت از استفاده از تمام توانایی های سیاسی و مدیریتی به منظور حاکم کردن نظام ارزشی اسلام دانست. در این زمینه، سلمان یک مدیر موفق سیاسی بود که توانست در محدوده اختیارات خود بدرخشد. سبک مدیریت سیاسی او را، که قرین با موفقیت نیز بود، می توان مبتنی بر مؤلفه های ذیل دانست:

۱. ولایت مداری

سلمان را می توان یک مدیر ولایی تمام عیار به شمار آورد. سلمان مودت اهل بیت(ع) را بر هر مسلمانی واجب می دانست (مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج۲۲، ص۳۱۵ و۳۱۶) و بر اطاعت از امیرمؤمنان علی(ع)، آن هم به حکم خدا تأکید فراوان می کرد و اطاعت از ایشان و امامان از نسل ایشان را اطاعت از خدا و پیامبر می شناخت (همان). او بر وصایت و ولایت امام علی(ع) شهادت می داد (همان، ص۳۱۸). نیز هشدار می داد که جز حضرت علی(ع) هیچ کس از اسرار نبوت آگاه نیست و در نزد حضرت علی(ع)، علومی است که نزد هیچ کس نیست (مفید، ۱۳۸۹، ص۱۹۴).

در ماجرای سقیفه، او از اصلی ترین مخالفان بود و مانند برخی دیگر از اصحاب رسول خدا(ص) در کنار امیرمؤمنان علی(ع) ایستاد و از خلافت ایشان دفاع کرد (طبرسی، ۱۳۷۵، ص۱۸۶). سلمان در بخش هایی از خطبه معروف خود، که سه روز پس از رحلت پیامبر(ص) و در دفاع از حقانیت حضرت علی(ع) بیان کرد، اعلان نمود: «ای مردم! سخنان مرا بشنوید و در آن بیندیشید. بدانید که من از علم فراوانی بهره مندم. پس اگر با شما درباره آنچه که از فضایل امیرمؤمنان می دانم سخن بگویم، عده ای از شما مرا مجنون می پندارید و عده ای دیگر نیز می گویید: خدایا قاتل سلمان را بیامرز. .. قسم به خدایی که جان سلمان در دست اوست، اگر ولایت علی(ع) را پذیرفته بودید، از آسمان و زمین بر شما برکت می بارید… افسوس که از ولایت علی(ع) شانه خالی کردید و پیروی دیگری را پذیرفتید! (همان، ص۲۹۴ ۲۹۵).

۲. انتقاد از حاکمان

سلمان به درستی آموخته بود که نه تنها باید پذیرای انتقادات مردم باشد، بلکه خود نیز مسئولان بالادست را نیز نقد می کرد. سبک مدیریت سیاسی سلمان به گونه ای بود که از تملق و چاپلوسی پرهیز می کرد و اگر نقدی را بر مسئولان روا می دانست به دور از ملاحظه کاری، مطرح می نمود. پاسخ صریح او به نامه اعتراضی خلیفه دوم گواهی بر همین مدعاست. خلیفه دوم در نامه خود به سلمان، از رویه حکومت داری وی، همچون حصیربافی سلمان انتقاد کرده بود (ابن سعد، ۱۳۷۷، ج ۴، ص ۸۹)؛ اما سلمان در پاسخ، نامه ای نوشت، و از جمله نگاشت: «اگر خداوند برای این امت، راه خیر و صلاح و رشد و تعالی آنان را اراده فرموده بود، اعلم و افضل آنان، ولایت و حکومت را عهده دار می شد. همچنین اگر این امت خداترس بود، از کلام پیامبر اطاعت می کرد و در راه حق قدم برمی داشت…» (طبرسی، ۱۳۷۵، ص ۳۱۹).

همچنین گزارش شده است که روزی عمربن خطاب از سلمان پرسید: آیا من پا