بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل تربیت در محیط خانوادگی/ تربیت سمعی و بصری :

تربیت سمعی و بصری؛ روشی الهی

رُوِیَ عَن رَسولِ الله صلَّی الله علیه و آلِه و سلَّم: «إِنَّ الغَیرَهَ مِنَ الایمانِ»[۱]

بحث ما راجع به محیط­ هایی بود که انسان در آنها ساخته می ­شود و شاکل روحی او را تشکیل می­ دهد؛ که اولین محیط، محیط خانوادگی است. و این رابطه بین پدر و مادر با فرزندان بر محور محبّت شکل می ­گیرد و شدیدترین محبّت­ ها هم هست. لذا غیرت که از محبّت نشأت می­ گیرد، اقتضا می­ کند که پدر و مادر فرزندان خودشان را در بُعد انسانی و الهی تربیت کنند.

تربیت از طریق سمعی و بصری

تربیت از دو طریق سمعی و بصری است. پدر و مادر از این دو طریق، فرزند را تربیت می­ کنند. نقش مربّی در این وادی تربیتی، نسبت به انسان ­هایی که می ­خواهد تربیت کند، نقش دهقان و باغبان است. البتّه از این جهت که دهقان بذر می­پاشد، نشا را غرس می­کند، در زمین قرار می ­دهد و… دهقان و باغبان این کارها را می ­کند. در تربیت این گونه نیست. در تربیت­ نقش مربّی مثل دهقان است، امّا به آن مقدار زحمت ندارد؛ چه از نظر آماده کردن زمین، و چه از نظر بذر پاشیدن. بلکه تربیت از کار زارع، باغبان و دهقان خیلی آسان ­تر است. جهت آن هم این است که بذرِ تربیت انسانی را- که همان مسئله تشخیص حق از باطل است- و نشای او را خداوند در نهاد هر انسانی پاشیده است. و همچنین بذر تشخیص خوبی از بدی در اعمال و کردارها را خدا در انسان ها قرار داده است. یعنی هر انسانی با نظر فطرتش این مطالب را می ­فهمد و درک می­ کند. این تشخیص در نهاد او هست و نقش مربّی در اینجا این است که آن را شکوفا کند و این استعداد را به فعلیّت برساند.

رابط عقل و ادب

حضرت علی علیه السلام فرمودند: «أَلأَدَبُ فی الإنسانِ کَشَجَرَهٍ أَصلُهَا العَقلُ؛[۲]ادب در انسان مانند درختی است که ریشه ­اش عقل است.» حضرت ادب را در انسان به درختی تشبیه فرموده است که ریشه او عقل است. وقتی به روایات مراجعه می­ کنیم، مشاهده می شود رابطه مستقیم بین عقل و ادب مطرح است. روایات متعدّدی است که در آنها رابطه بین عقل و ادب را با تعبیرات مختلف مطرح می ­کند. مثلاً در روایتی از علی علیه السلام آمده است: «کُلُّ شَئٍ یَحتاجُ أِلَی العَقلِ وَ العَقلُ یَحتاجُ إِلَی الأَدَبِ؛[۳] هر چیزی به عقل احتیاج دارد و عقل محتاج ادب است.»حضرت در این روایت احتیاج عقل را به ادب مطرح می­ فرماید، یعنی اگر عقل بود و ادب نبود، این عقل بی­فایده است. این مفهوم روایت است. در روایتی دیگر از علی علیه السلام: «لَنْ یَنجَعَ أَلأَدَبُ حَتّی یُقارِنَهُ العَقلُ؛[۴] ادب سود نمی ­دهد مگر آنکه همراه با عقل شود. ادب به عقل محتاج است، و عقل به ادب. حضرت یک رابطه تنگاتنگ بین عقل و ادب برقرار می­ کند. تعبیرات زیاد دیگری در این رابطه داریم. مانند: «نِعمَ قَرینُ العَقلِ أَلأَدَبُ؛[۵]بهترین همنشین عقل ادب است.» یا «لا أَدَبَ لِمَن لا عَقلَ لَهُ؛[۶] کسی که عقل ندارد، ادب ندارد.» امثال این تعبیرات زیاد است.

به فعلیت رسیدن عقل نظری و عملی با ادب

عقل اعمّ از عقل نظری و عقل عملی است. عقل نظری قو تشخیص حق از باطل است که جنبه­ های استدلالی دارد و در ارتباط با تشخیص حق از باطل پیش می ­آید. مثلاً راجع به توحید، برهان اقامه می­ کند که توحید حق است و شرک باطل است. ولی در تشخیص افعال ظالمانه و عادلانه عقل عملی می ­گوید که چه خوب است و چه بد است. خوبی و بدی را ما با عقل عملی­ مان تشخیص می­ دهیم. مثلاً امانت­ داری خوب است، خیانت بد است، دروغ گفتن زشت است، راستی و درستی زیباست و… هیچ کدام از اینها، جنبه استدلالی ندارد که بخواهیم با عقل نظری اثبات کنیم. عقل عملی اینها را می ­فهمد.

در روایات ما که رابطه بین عقل و ادب و بالعکس را مطرح می­ کند، اینها گویای این مطلب است که آن بذر الهی که در درون انسان پاشیده شده است- اعم از عقل نظری که استدلالی است و عقل عملی که قوّه و نیروی تشخیص است- این نشای الهی باید با ادب و تربیت به فعلیّت برسد و بارور شود. هر کودکی که به دنیا می­ آید، هر دو گونه عقل را دارد. پدر و مادر باید چه کنند؟ باید کاری کنند که این بذر بیرون بیاید، این نشا رشد کند، بارور بشود و به فعلیّت برسد، کاری ندارد.

روش الهی تربیت، از راه سمع و بصر

گفتیم که تربیت عمدتاً از دو طریق صورت می ­گیرد، سمعی و بصری. روش تربیتی، روش الهی است؛ خدا هم همین طور تربیت می­ کند. تربیتی را که پدر و مادر در ارتباط با فرزندشان باید پیش بگیرند، همان روش تربیت است که خدا برای تربیت ابناء بشر استفاده کرده است. چه در بعُد مسائل عقل نظری، که جنبه ­های اعتقادی است، و چه از نظر بُعد عملی که جنبه ­های رفتاری دارد. خدا چه کار کرده است؟ فقط به مقدار وقت و بحث اشاره می­شود«إِنَّا خَلَقْنَا الْانسَانَ مِن نُّطْفَهٍ أَمْشَاجٍ نَّبْتَلِیهِ فَجَعَلْنَاهُ سَمِیعَاً بَصِیرًا؛[۷]همانا ما انسان را از نطفه ­ای آمیخته آفریدیم و او را پروراندیم، پس او را شنوا و بینا قرار دادیم.»می­ گوید ما انسان را از نطفه کذایی خلق کردیم… تا اینکه هم سمیعش کردیم هم بصیر. شنیداری و دیداری.