فایل پاورپوینت کامل دکتر شهیدی و تاریخ نگاری امام علی بن الحسین علیه السلام

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل دکتر شهیدی و تاریخ نگاری امام علی بن الحسین علیه السلام :

مقدمه

دکتر شهیدی از همان سال های جوانی دغدغ پرداختن به تاریخ اسلام به ویژه تشیع و زندگانی معصومین: را داشت و دربا امام زین العابدین (ع) هم آثاری آفرید. به نظر، نخستین نوشت او جزو «بحثی دربار شهربانو» مادر امام باشد که در سال ۱۳۳۳ش تنظیم شده است. وی در آنجا عنوان کرده بود که داستان شهربانو را باور نمی کند؛ چون سندهایی که در این داستان آمده درست نیست.[۱] سپس کتاب چراغ روشن در دنیای تاریک یا زندگانی امام سجاد را نوشت و «بحثی دربار شهربانو» را هم به آن افزود.

خانم ماری بویس در همان زمان توسط استاد مجتبی مینوی از کتاب چراغ روشن در دنیای تاریک آگاهی یافت و از قسمت «بحثی دربار شهربانو» در مقال «بانوی پارس» بهره جست.[۲] سی سال پس از نوشتن کتاب چراغ روشن به درخواست دفتر نشر فرهنگ اسلامی، کتاب زندگانی علی بن الحسین را در سال ۱۳۶۴ در ۶۷ سالگی نوشت. البته انگیز خود دکتر نیز در تالیف آن مؤثر بوده است.[۳]

دکتر شهیدی در کتاب های دیگرش چون تاریخ تحلیلی اسلام[۴] و پس از پنجاه سال؛ پژوهشی تازه پیرامون قیام حسین(ع)[۵] هم اشاراتی به زندگانی امام علی بن الحسین(ع) دارد. پیش از دکتر شهیدی کتاب هایی در زمین زندگانی امام زین العابدین(ع) نوشته شده بود؛ از جمله عبدالرزاق المقرم کتاب الامام زین العابدین (علی بن الحسین) را نوشت که در کتاب زندگانی علی بن الحسین از آن یاد کرده است، ولی تفاوت دیدگاهی و تحلیلی بین مطالب دو نویسنده وجود دارد و به آن انتقادهایی وارد کرده است.[۶]

دکتر شهیدی در مقدم کتاب چراغ روشن در دنیای تاریک[۷] علت نوشتن کتاب را «ظلمی که در حقّ معرفی امام سجاد شده» عنوان می کند. وی این ظلم را ناشی از تبلیغات نادرست «کاسب های بی مایه و دکان داران بی سرمایه ای» می داند که برای جلب رضایت مشتریان تا توانسته اند از عظمت روحی علی بن الحسین(ع) کاسته و بر مقدار ناتوانی و زبونی او افزوده اند.

سی سال بعد هم در مقدم کتاب زندگانی علی بن الحسین انگیز خود را از تألیف کتاب چنین ذکر کرده که گفتن کلم بیمار پشت نام امام چهارم در کودکی قیافه ای غم زده و پژمرده را برای او مجسم می کرد که از شدت درد می نالد و انواع داروهای گیاهی را سر می کشد. بزرگ تر که شد، نوحه خوان ها و گویندگان همچنان همان صفت بیمار به اضاف غل و زنجیر و اسارت را در وصف امام به کار می بردند؛ از این رو در صدد برآمد که با پژوهش دربار امام(ع) سیمای واقعی آن حضرت را مطرح کرده، این تصورات نادرست را بزداید.

بسیاری از مطالب کتاب چراغ روشن در دنیای تاریک با کتاب زندگانی علی بن الحسین مشترک است.[۸] و بیشتر نوع انشا و بیان تغییر کرده، به هر حال سی سال تجربه و مطالعه در پختگی مطالب تأثیر داشته است. به همین دلیل تکی اصلی مقاله حاضر به کتاب زندگانی علی بن الحسین است و در مواقع لزوم به کتاب چراغ روشن نیز توجه شده است.

دکتر شهیدی در صفحه ۵، ویژگی کتاب زندگانی علی بن الحسین را در چند جمله بیان کرده است:

۱. کوشش شده بر منطق و مدرک تکیه شود نه بر عاطفه و احساس؛

۲. مورد پذیرش تاریخ نویسان و جامعه شناسان اسلامی و غیر مسلمانان قرار گیرد؛

۳. درک واقعیت آن برای مردم این روزگار آسان باشد؛

۴. نتیج عملی بر آن مترتب شود؛

۵. منابعی را برگزیده که تاریخ درست و نزدیک به درست را آورده باشند.

مهم ترین مطالب کتاب شامل لقب های امام سجاد، مادر ایشان، تاریخ تولد امام، وضع ایالت های مسلمان نشین در دوران نوجوانی امام، امام در کربلا، کوفه و دمشق، شورش مدینه، واقع حره، وضع عراق و حجاز، رفتار امام، فرزدق و قصید او، اخلاق امام، گفتارهای کوتاه امام، رسال حقوق، صحیف سجادیه، قرآن به خط امام، رحلت امام و فرزندانشان می باشد که بسیاری از این مطالب با نقد و تحلیل ایشان همراه است. قبل از پرداختن به انتقادات دکتر شهیدی در تاریخ زندگانی امام علی بن الحسین لازم است منابع مورد استفاده ایشان بررسی شود.

۱. منابع مورد استفاده

دکتر شهیدی در ابتدای کتاب زندگانی علی بن الحسین (ص۵) اشاره دارد که صحیف سجادیه و دعای ابوحمزه و کتاب هایی چون صف الصفوه ابن جوزی؛ حلی الاولیاء ابونعیم اصفهانی؛ کشف الغمه اربلی؛ مناقب ابن شهرآشوب چهر نزدیک به واقع امام را به من نشان داد. وی برای نوشتن دو کتاب چراغ روشن و زندگانی علی بن الحسین از انواع منابع حدیثی، رجالی، تاریخی (انواع منابع تاریخی، چون تاریخ های عمومی، محلی و غیره) جغرافیایی، ادبی، دعایی و غیره، اعم از اهل سنت و شیعه بهره جسته است. منابع ایشان بیشتر متعلق به قرون نخستین هجری و نزدیک تر به عصر امام زین العابدین است. وی تأکید دارد برای تاریخ اسلام به کتاب های دست اول تا آخر قرن پنجم هجری مراجعه کند.[۹] در فهرست مصادر کتاب زندگانی علی بن الحسین نام ۶۷ کتاب ذکر شده است که به یقین بیشتر از این تعداد می باشد. در این کتاب مستقیم به پژوهش های شرق شناسان نپرداخته و از نویسندگان معاصر خود به ندرت استفاده کرده است، ولی در کتاب چراغ روشن، مطالبی از خاورشناسان چون ادوارد براون[۱۰] و سر پرسی سایکس[۱۱] (ص ۱۸، ۴۱)؛ کریستن سن[۱۲] (ص۲۲)؛ دارمستر[۱۳] (ص۴۰) دارد. همین طور مطالبی از نویسندگان معاصر خود چون عبدالحسین نوایی (ص ۱۹، ۳۵)، سعید نفیسی (ص ۲۲، ۴۴، ۴۵)؛ دکتر معین (ص ۴۱)؛ احمد امین (ص ۱۵۷). به طور کلی دکتر شهیدی ضمن آگاهی از نوشته های شرق شناسان و با عنایت به اینکه روش غربیان در تحلیل مسائل تاریخی دقیق تر از روش بعضی از مورخان گذشت مشرق زمین است،[۱۴] در نوشته های متاخر خود تاکیدی بر آثار شرق شناسان ندارد و معتقد است اگر مطلبی در کتاب های شرق شناسان دیده می شود که در هیچ یک از منابع قدیم چون آثار بلاذری، ابن اسحاق، ابن هشام، طبری و عالمانی چون مرحوم کلینی، شیخ مفید و شیخ طوسی نیامده، آن را نباید پذیرفت، با این توجیه که چه بسا مدرکی دارند که در اختیار ما نیست، یا دست کم باید در درستی آن تردید کرد؛ زیرا تاریخ صدر اسلام چون تحقیق دربار تمدن سبا وحمیر یا خواندن سنگ نبشته های عصر هخامنشی یا پژوهش دربار تحقیقات علمی قرن نوزده و بیست میلادی نیست که بگوییم غربیان وسیله هایی در اختیار دارند که ما نداریم.[۱۵]

ایشان از کتاب هایی که در آن روزگار هنوز چاپ نشده بود، چون نسخه های عکسی تاریخ ابن اعثم[۱۶] و تجارب الامم[۱۷] و نسخ خطی ربیع الابرار[۱۸] استفاده کرده است. البته دو کتاب اخیر که مورد استفاده او قرار گرفته در فهرست منابع و مآخذ کتاب زندگانی علی بن الحسین ذکر نشده است.

کسانی نیز به دکتر شهیدی در معرفی منابع به ویژه قدیمی کمک کرده اند که نام آنها در هر دو کتاب مربوط به امام زین العابدین آمده است. ایشان در کتاب زندگانی علی بن الحسین از آقایان شبیری (ص ۱۲، ۱۴)؛ دبیر سیاقی (ص۷۱)؛ محمد تقی شوشتری (ص۱۴۵)؛ دکتر مهدوی دامغانی (ص ۳۶) و دکتر سادات ناصری (ص ۹۵) به این سبب تشکر کرده است. همچنین با علامه محمدتقی شوشتری (ص ۱۴۵) نامه نگاری داشته است. از پژوهش های معاصر در مورد امام سجاد تنها کتاب الامام زین العابدین عبدالرزاق المقرم مورد استفاد او قرار گرفته است. البته در کتاب چراغ روشن از آن استفاده نشده است. به آثار دیگر خود به ویژه کتاب های تاریخ تحلیلی اسلام، پس از پنجاه سال و زندگانی حضرت فاطمه هم ارجاع داده است.

۲. نقدهای دکتر شهیدی

دکتر شهیدی در کتاب زندگانی علی بن الحسین که بحث را دربار امام شروع کرده به نقد و بررسی نقل قول ها، رد و یا قبول آنها پرداخته، سپس مطالب را تحلیل می کند. نخستین مطلب، مادر امام(ع) است.

۱-۲. مادر امام، شهربانو؟

مرحوم شهیدی در صفحه نه کتاب ریشه داستان شهربانو را ابتدا پندارها و افسانه ها و سپس تکرار آن توسط تذکره نویسان و مورخان بعد، بدون جستجو می داند. بحث و انتقادات او پیرامون شهربانو در ۱۸ صفحه (ص۹- ۲۷) در زمینه های مختلف نام ایشان، مزار بی بی شهربانو،[۱۹] پدر شهربانو، انتقال ایشان از ایران به حجاز، حضور شهربانو در کربلا می باشد. در مورد اخبار مربوط به اسارت شهربانو و انتقال ایشان به حجاز ابتدا دیرینه ترین سند را که کتاب بصائر الدرجات محمد بن حسن صفار قمی (۲۹۰) است[۲۰] و مرحوم کلینی (۳۲۹) نیز در اصول کافی آورده ذکر می کند. بعد به نقد آن می پردازد، راوی سند عمرو بن شمر را مورد نقد قرار می دهد که فردی بسیار ضعیف بود.[۲۱] سپس متن حدیث را از چند جهت نقد می کند[۲۲]:

الف – عبارت «چون به مسجد درآمد مسجد به نور او روشن شد» را نامفهوم می داند و با پرسش های انکاری مطلب را رد و تفسیر علامه مجلسی را از این جمله را که از دیدن او شادمان شدند، مخالف ظاهر کلمه ذکر می کند (ص۱۳).

ب – عبارت دیگر حدیث از قول حضرت علی(ع): «دختران پادشاهان را هر چند هم که کافر باشند نمی توان فروخت»، نیز مورد قبول او نیست و با سؤالاتی آن را رد می کند. دختران پادشاهان این امتیاز را از کجا آورده اند؟ آیا در زمان رسول خدا چنین حکمی تشریع شد؟ و… (ص۱۴)

ج – جمل دیگری که مورد انتقاد او قرار می گیرد سخن دختر یزدگرد است که هرمز را نفرین کرد. سؤال دکتر این است که هرمز چرا باید نفرین شود؟ اگر به سبب شهرت او باشد که خسروانوشیروان از او مشهورتر است. (ص ۱۴).

د – ادام روایت را که می گوید: علی بن الحسین، ابن الخیرتین است نیز نقد می کند؛ زیرا این روایت برگزیده خدا از قوم عرب را بنی هاشم و از عجم را فارس عنوان می کند و دکتر شهیدی بیان می دارد که این سخن با روش امام زین العابدین که کنیزی را به همسری گرفت و معتقد بود «خداوند هر پستی را با اسلام محو می سازد» و به این خاطر مورد سرزنش عبدالملک قرار گرفت، همخوانی ندارد. دکتر شهیدی عنوان می کند در صورت درستی حدیث ابن الخیرتین، مقام ابولهب از مرحوم کلینی و دیگر علمای بزرگ شیعه بالاتر می رود (ص۱۵).

انتقادات دکتر نسبت به متن این حدیث از استحکام یکسانی برخوردار نیست، نامفهوم دانستن «مسجد به نور او روشن شد»، دلیل محکمی برای رد متن حدیث نیست. البته دلایل دیگر ایشان می تواند قانع کننده باشد. در ادامه دکتر شهیدی تحلیل می کند نفوذ شعوبیان در برخی از این روایت ها دیده می شود (ص۱۶).

سال و چگونگی اسارت شهربانو انتقاد دیگری است که در کتاب زندگانی علی بن الحسین مطرح شده است. اسارت شهربانو را در زمان عمر از دو جهت رد می کند؛ یکی اینکه یزدگرد و خاندان او هیچ گاه در میدان نبرد نبوده اند، آنان از جلو سپاه مسلمانان عقب نشینی می کردند؛ پس دختر او چه وقت و کجا و چگونه اسیر شد؟ دوم اینکه اگر شهربانو در زمان خلافت عمر اسیر شده باشد؛ یعنی تا سال ۲۳ هجری (سال مرگ عمر) به اسارت مسلمانان در آمده است. از این سال تا زمان تولد امام یعنی سال ۳۸ هجری، چهارده سال[۲۳] گذشته. آیا در این مدت شهربانو نازا مانده است؟دکتر شهیدی این مطلب را بعید می داند. به نظر می رسد این دلیل محکمی نباشد؛ زیرا امام موسی بن جعفر نیز چهارده سال پس از ازدواج امام صادق با همسرشان حمیده متولدشدند.[۲۴] دلیل آن را می توان آماده شدن این زنان تازه مسلمان برای مادر شدن دانست.

دکتر شهیدی حدیث دیگری را که شیخ صدوق در عیون اخبار الرضا آورده نقد می کند. در این حدیث سهل بن قاسم به نقل از امام رضا(ع) آورده است که عثمان دو دختر یزدگرد را که عبدالله بن عمر اسیر کرده بود به ازدواج حسن و حسین درآورد و هر دو آنها به هنگام زایمان درگذشتند. مرحوم شهیدی حدس می زند داستان شهربانو بر پای همین نقل و براساس رفتن پسر عمر به خراسان پدید آمده است ( ص ۱۹). در اینجا خبری از تاریخ طبری نقل می کند که با مطلب عیون الاخبار متفاوت است و روایت مرحوم صدوق را نمی پذیرد و چنین تحلیل می کند که هم چشمی حسنیان با حسینیان موجب پدید آمدن چنین روایتی شده است ( ص۲۰).

وی به حدیث دیگری اشاره می کند که زمان عمر سه دختر یزدگرد را به اسیری گرفتند، یکی را به حسین بن علی، دیگری را به محمد بن ابی بکر و بعدی را به عبدالله بن عمر دادند واز آنها علی بن الحسین و قاسم بن محمّد و سالم بن عبدالله متولد شدند. دکتر شهیدی نتیجه می گیرد خیال پردازی که نمی خواست افتخار زناشویی با خاندان شهریار ایران تنها نصیب فرزندان امام علی(ع) شود، داستان را دستکاری کرده و بدین صورت در آورده است (ص۲۰).

روایت دیگری که در ارشاد شیخ مفید آمده، اسارت دو دختر یزدگرد را زمان خلافت امام علی(ع) توسط حریث بن جابر حنفی دانسته است. علی(ع) یکی را که شاه زنان نام داشت به حسین داد و زین العابدین متولد شد، دیگری را به محمد بن ابوبکر و قاسم از او متولد گردید. نقد دکتر شهیدی به این روایت این است که نام حریث بن جابر در شمار کارگزاران حضرت علی در خراسان دیده نمی شود (ص۲۱)[۲۵]. او در جنگ صفین در رکاب آن حضرت بود، تحلیل دکتر شهیدی این است که گویا پردازندگان این حدیث چون با داستان اسیر شدن دختران یزدگرد به دست عبدالله بن عامر روبه رو شده اند، جای او را با حریث بن جابر عوض کرده اند؛ چه نمی خواسته اند شاهزاد ایرانی به دست امیری عرب و عامل امویان اسیر شود او را به اسارت عامل امیرالمؤمنین علی(ع) درآورده اند تا از کرامت دختر کاسته نگردد (ص ۲۲).

این تحلیل چندان قوی نیست زیرا حریث بن جابر نیز عرب بوده است، فقط کارگزار علی بودن ممکن است در موضوع نقش داشته باشد.

به روایت دیگری هم اشاره دارد که شاه آفرید همسر ولید بن عبدالملک و مادر یزید بن ولید را دختر فیروز پسر یزدگرد می داند. تحلیل دکتر شهیدی چنین است همین که روایات شهربانو و زناشویی او با حسین بن علی شهرت یافت، دوستداران دو شخصیت برجست تیم و عدی نخواستند تنها بنی هاشم از افتخار ازدواج با خاندان شهریاران ایران برخوردار باشند؛ ناچار دختری از یزدگرد را به پسر ابوبکر و دختر دیگری از او را به پسر عمر بخشیدند. چون حکومت به امویان رسید هواداران این تیره بر خود هموار نکردند که فرزندان امیه از این موهبت بی نصیب بمانند و دختر دیگری برای یزدگرد ساخته، او را به خان خلیفه زاده اموی فرستادند (ص ۲۳). این تحلیل ها نشان می دهد که دکتر شهیدی روی نقش راویان تا چه اندازه دقت وتوجه داشته است؛ نکته بسیار مهمی که هنوز جای آن در تاریخ نگاری ما خالی است.

برای رد کردن دختر یزدگرد بودن همسر امام حسین، دکتر شهیدی به نامه ای متعلق به منصور دوانیقی به محمد بن عبدالله اشاره دارد که منصور در نامه نوشته بود، مادر علی بن الحسین امّ ولد بود. در اینجا دکتر نوشته است نوشتن امّ ولد تحقیری است که منصور به محمد بن عبدالله روا می دارد (ص۲۴) و ادامه می دهد اگر مادر علی بن الحسین دختر یزدگر پادشاه ایران بود، منصور چنان عبارتی را نمی نوشت و اگر دروغ نوشته بود، محمد بدو پاسخ می داد که مادر علی بن الحسین شاهزاده بوده است نه کنیز (ص۲۴).

به نظر در این مطلب دکتر شهیدی سهوی رخ داده است؛ زیرا مادر منصور سلامه، کنیز بود[۲۶] نه مادر محمد بن عبدالله.[۲۷] البته اصل سخن دکتر شهیدی درست است و اگر مادر امام زین العابدین دختر یزدگرد بود، منصور چنین سخنی را نمی نوشت؛ یعنی تا سال ۱۴۵ هجری که منصور این نامه را نوشته، در بین مردم شایع نبود که مادر امام زین العابدین(ع) دختر یزدگرد است. دکتر شهیدی پس از اینکه مطالب منابع مختلف را مطرح کرده نتیجه گیری می کند که داستان شهربانو بر چنین روایاتی شبهه ناک استوار است و تحلیل می کند دور نیست که در فتح بلاد خراسان و شرق ایران زنانی اسیر شده باشند و دور نیست که یکی از این کنیزان به عادت مألوف، خود را بزرگ زاده یا شاهزاده خوانده باشد و دور نیست که امام حسین بن علی(ع) یکی از این دختران را به همسری گرفته و امام علی بن الحسین از او متولد شده باشد، اما اگر چنین حادثه ای رخ داده باشد در خلافت عثمان بن عفان بوده است نه در خلافت عمر و آن زن بزرگ زاده ای ایرانی بوده است نه دختر یزدگرد پادشاه ایران؛ چه شمار دختران یزدگرد معلوم است و ظاهر عبارت مسعودی نشان می دهد که آنان سال ها در مرو به سر برده اند و فرزندانی از آنان به جای مانده است ( ص۲۵).

سپس چند نکته دربار سرانجام مادر علی بن الحسین عنوان می کند، ولی در این مورد اظهار نظر و نتیجه گیری ندارد (ص۲۶) فقط به آب انداختن و غرق کردن مادر علی بن الحسین پس از قتل امام حسین(ع) را بعید و نادرست می داند.

۲-۲. سال تولد امام

بحث بعدی دکتر شهیدی سال تولد امام است که صفحات ۲۹ تا ۳۷ یعنی هشت صفحه را در برمی گیرد و بر خلاف عموم مورخان و محد ثان قدیم که سال تولد حضرت را در مدینه و سال ۳۷ یا ۳۸ دانسته اند سال تولد حضرت را ۴۷ یا ۴۸ هجری می داند. خود اظهار می دارد که از متقدمان و متاخران جز چند تن، همگی سال های اولی را قبول دارند.

دکتر شهیدی دودلیل برای رد تاریخ مشهور دارد:

الف – محل ولادت است که مدینه ذکر شده است و گفته شده با جدش علی(ع) دو سال در مدینه بود. دکتر شهیدی اشاره دارد به اینکه علی(ع) در سال های ۳۷ تا ۴۰ هجری در کوفه بود. امام حسین نیز همراه آن حضرت بود. حال چگونه می توان پذیرفت که امام در کوفه به سر برده و همسر او این مدت در مدینه بوده است (ص ۳۱). این دلیل چندان محکم نیست، چنان که امام رضا(ع) همسر و فرزند خود را در مدینه گذاشته و خود به خراسان آمدند.

ب – دلیل دیگر دکتر شهیدی این است که در برخی گفت وگوهای روز عاشورا که در منابع آمده، علی بن الحسین را خردسال و نابالغ دانسته اند. از این رو حدس می زند تولد امام سال ۴۷ یا۴۸ هجری بوده که در روز عاشورا دوازده یا سیزده ساله بوده وبا عبارت خردسال یا نابالغ بودن درست در می آید. تحلیل دکتر دربار علت شهرت تولد امام در سال ۳۶ یا ۳۷ آن است که سال ولادت علی بن الحسین اکبر را که در روز عاشورا شهید شد با سال تولد امام زین العابدین اشتباه گرفته اند. البته دکتر شهیدی دربار سال تولد امام نتیجه گیری قطعی ندارد (ص۳۹).

نکته قابل توجه اینکه اگر امام سجاد در روز عاشورا که هم زمان با امامت ایشان نیز هست دوازده ساله بود، میان همان چند تن اندک شیعه باقی مانده دربار درکودکی به امامت رسیدن حضرت بحث می شد، در حالی که این بحث برای نخستین بار در زمان امامت حضرت جواد مطرح شد. معلوم می شود که تا این زمان هنوز شیعیان به مسئله کودک بودن امام برنخورده بودند.

۳-۲. امام در کوفه

پس از بحث دربار تاریخ تولد امام، به وقایع تاریخی پس از امام علی(ع) تا به قدرت رسیدن یزید می پردازد (ص ۳۹تا ۴۷) و مطلبی از امام زین العابدین ندارد. سپس بحث سفر امام حسین(ع) به کربلا را آغاز می کند واشاره دارد که در اسناد نامی از علی بن الحسین نیست (ص ۴۹-۵۰) واین را هم دلیلی برای کوچک بودن امام می شمارد؛ سپ