فایل پاورپوینت کامل فقه سنتی و فقه پویا

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل فقه سنتی و فقه پویا :

اجتهاد موجب بالندگی

اگر اجتهاد با همان شیو درست و صحیح خود که تکی به کتاب و سنت است، و با آن متد معقولِ صحیحِ منطقیِ حساب شد پخته انجام بگیرد، بسیار خوب است. اجتهادها ولو نتائج مختلفی هم داشته باشد، موجب بالندگی است، موجب پیشرفت است. مجتهدین ما، فقهای ما در طول تاریخ فقاهت ما در مسائل گوناگون نظرات مختلفی ایراد کردند. شاگرد بر علیه نظر استاد، باز شاگرد او بر علیه نظر او حرفهائی زده اند، مطالبی گفته اند؛ هیچ اشکالی ندارد؛ این موجب بالندگی و پیشرفت است. این اجتهاد باید در حوزه تقویت شود. اجتهاد مخصوص فقه هم نیست؛ در علوم عقلی، در فلسفه، در کلام، اجتهاد کسانی که فنان این فنون هستند، امر لازمی است. اگر این اجتهاد نباشد، خواهیم شد آب راکد.

بیانات در دیدار طلاب، فضلا و اساتید حوزه علمیه قم ۲۹/ ۷/ ۱۳۸۹

توان عظیم فقاهت شیعی

بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم

نخستین گردهمایی علمی تخصصی دائرهالمعارف فقه، پیام آور آن است که در حوزه ی علمیه ی قم تحوّل مبارکی که همه چشم انتظار آنند، با آهنگی متین و بی وقفه، در حال وقوع است. نگارش دائره المعارف فقه بر مذهب اهل بیت (علیهم السّلام) خود، کاری تازه و نیز متّکی بر پایه ها و ابزارهایی است که آشنایی حوزه های علمیه ی ما با آن، تازه است. و آنگاه که این کار با چنین پختگی و استواری و فراگیری، پا به عرصه ی هستی می گذارد، بیننده را به داوری خوشبینانه رهنمون می گردد. فقه مصطلح اسلامی، متضمّن مجموعه ی کاملی از مباحثی است که در عرف علمی امروز «علم حقوق» نامیده می شود و دارای عرصه های متنوعّی است که مجموعاً متکفّل تنظیم روابط میان افراد جامعه ی بشری است و نظامات و مقرّرات حاکم بر زندگی بشر از جهات گوناگون را شامل می شود. افزون بر این فقه، روابط میان انسان با خدا را نیز در قالب احکامی متین و مشروح، مشخّص می سازد که علم حقوق از این بخش، بیگانه است و بدین ترتیب، فقه مصطلح اسلامی از علم حقوق مصطلح جهانی، بسی گسترده تر است. و در میان فقه مذاهب مختلف اسلامی، فقه امامیه که متّخذ از مذهب اهل بیت (علیهم السّلام) است دارای ذخیره یی گرانبها و دریای عمیقی از تحقیق و تفریع است که نظیر آن را در فقه مذاهب دیگر اسلامی نمی توان یافت و این به فقه شیعه غنای فوق العاده و بی همانندی بخشیده است. از آغاز پیدایش فقه تفصیلی و استدلالی در شیعه در قرن چهارم هجری تا امروز، این دانش دینی روزبه روز گسترده تر و با کیفیت تر گشته و بتدریج از اسلوب و روش استنباطی متقن و استوار که همان روش «فقاهت» است و علم اصول فقه، عهده دار تدوین و تحکیم اجزاء و اصول آن است، برخوردار شده است. در این عرصه، تلاش موفّق و مجاهدت آمیز هزاران فقیه برجسته ی شیعه که در میان آنان صدها مؤلّف نامدار و دهها فقیه صاحب سبک و مبتکر دیده می شوند، حجم عظیمی از یک حرکت هزار ساله و رو به رشد و دارای محصولی اعجاب انگیز را، در برابر دیدگان ما قرار می دهد. این گنجینه ی پربار و کم نظیر، امروزه در اختیار فقهای برجسته ی شیعه و مورد استفاده ی آنان و تا حدودی آحاد مردم متدین است. لیکن تکریم این ثروت معنوی سه وظیفه ی عمده در قبال آن را بر عهده ی همه ی علاقه مندان و متخصصان فقه امامیه قرار می دهد. این سه وظیفه عبارت است از: معرفی، بهره برداری و تکمیل. دو وظیفه ی اول ناظر به گذشته و اکنون است، و وظیفه ی سوم، ناظر به آینده است.

بجا است درباره ی هر یک از این سه، سخن کوتاهی گفته شود:

۱- معرفی: فقه شیعه ناشناخته است در معلومات غیرمسلمین از فقه اسلام، غالباً جایی ندارد در کتب استدلالی فقه که از سوی غیرشیعه تدوین می شود آرای آن غالباً مورد سکوت و غفلت است در دائرهالمعارفهای جهانی و حتی اسلامی آرای آن غالباً در ردیف آرای فقهی مذاهب مهجور قرار می گیرد. و این ستمی بزرگ است، هم به دانشی بدین وسعت و عمق و پیشرفت که شاید بتوان گفت: هیچ یک از مذاهب اسلامی به تنهایی دارای فقهی با این خصوصیات سه گانه نیستند، و هم به کسانی که می خواهند از آن بهره ببرند. معرفی این فقه و کشاندن آن به مجموعه های جهانی و کتب فقهی دیگر مذاهب اسلامی و مطالعات حقوقی مراکز علمی جهان، خدمتی به علم و به دانشمندان است و این کار باید به شیوه ی درست و منطقی انجام شود.

۲- بهره برداری: بجز در احوال شخصیه و نیز در آنچه مربوط به فرد مسلمان است، فقه اسلامی و از جمله فقه شیعی، در طول قرنها، مورد بهره برداری قرار نمی گرفته است، پس از تشکیل جمهوری اسلامی، فقه شیعه یکسره در معرض عمل جامعه ی ایرانی است و به تبع آن، در همخوانی با موج همه جایی گرایش ملتها به اسلام، فقه سایر مذاهب نیز در برخی کشورها به جایگاه قانون گذاری نزدیک شده است.

۳- با این همه هنوز توان عظیم فقه، در گره گشایی معضلات زندگی و حل نقاط کور در مناسبات اسلامی فرد و جامعه، به کار گرفته نشده و بعضاً، شناخته نشده است. پدیده های روزبه روز زندگی در مقام استفهام و استفتاء از فقه اسلامی، طبعاً باید به پاسخی قانع کننده و حکمی قابل استدلال برسد. به علاوه، فقه امروز که از پیچیدگی در استدلال و ظرافت همراه با استحکام برخوردار است، می تواند در تکمیل و پیشرفت دانش حقوق، مورد بهره برداری قرار گیرد و راههای تازه یی را در برابر محققان مراکز حقوقی جهان بگشاید.

۴- تکمیل: با پیشرفت فنی و صنعتی و علمی بشر که بر روی همه ی شؤون زندگی وی اثر گذارده و سرعت حوادث و پدیده های نوین را نسبت به روزگار گذشته چند و چندین برابر کرده است، تعداد موضوعاتی که در معرض پاسخگویی فقه قرار می گیرند و فقه باید حکم شرعی آنها را بیان کند نیز به همین نسبت افزایش می یابد. بی شک سرچشمه های فقه و نیز شیوه ی فقاهت برای فهم حکم این موضوعات کافی است، ولی شناخت موضوعی آنها و تحقیق و تدقیق لازم برای تطبیق موضوع با عناوین کلی در فقه و استدلال مناسب و خلاصه بهترین روش برای درک حکم شرعی آن، کاری مهم و راهی دراز است. همچنین ای بسا موضوعاتی که در فقه مطرح گشته و حکم آن واضح است؛ ولی امروزه، موضوع چنان تحول و تطوری یافته که به آسانی نمی توان حکم آن را از آنچه در گذشته گفته شده است دانست. در چنین مواردی است که فقهای عصر باید با روشن بینی و احاطه ی علمی و پایبندی به روش فقاهت از یکسو، و آزاداندیشی و شجاعت علمی از سوی دیگر، مفاهیم جدیدی را در فقه، کشف کرده و احکام تازه یی را با استناد به کتاب و سنت، عرضه کنند. و این تکمیل فقه است. علاوه بر اینها، استفاده از سبکهای نوین در تدوین و نگارش کتب و رساله های فقهی، عمومی و تخصصی، و نیز استفاده از روشهای تحقیق فنی و علمی جدید و حتی استفاده از روشهای پیشرفته ی بحث علمی و به کار بردن ابزارهایی که امروز در تسهیل کار علمی دارای سهم مؤثری است، همه ی اینها به وظیفه ی تکمیل فقه کمک می کند.

آنچه باید صراحتاً اعلام کنیم آن است که تدوین دائرهالمعارف فقه بر مذهب امامیه در مورد هر سه وظیفه ی مذکور، اقدامی بزرگ و بسی مؤثر است. این طرح وسیع و ارزشمند در آن واحد می تواند هم به معرفی فقه شیعه و هم به بهره برداری علمی و عملی از آن و هم بالاخره به تکمیل و توسعه ی آن، خدمتی بزرگ بکند.

این جانب خداوند حکیم و علیم را شکر می گویم که این توفیق به جامعه ی علمی و فقهی ارزانی گشته است و حوزه ی علمیه ی قم بحمداللَّه اولین بار مقدمات شروع به کاری به این عظمت را فراهم آورده است.

و وظیفه ی خود می دانم که از کلیه ی علما و فضلای عالی قدری که در این طرح بزرگ سهیم اند و دامن همت برای انجام این کار به کمر زده اند، تقدیر و سپاسگزاری کنم. به ویژه از فقیه محقق و عالم بزرگوار جناب حجهالاسلام والمسلمین آقای حاج سید محمود هاشمی (دامت برکاته) که دانش وسیع و اندیشه ی پیشرو و همت بلند و توانِ کاری ایشان موجب شد که آرزوی قلبی این جانب در عالم تحقق قدم بگذارد و شروع درخشان این کار، امیدهای دیگری را زنده نماید. امیدوارم زحمات طاقت فرسای ایشان و همکارانشان در پیشگاه پروردگار متعال مأجور و مورد تأیید و پسند حضرت بقیهاللَّه الاعظم ارواحنافداه باشد.

پیام به نخستین کنگره ی علمی تخصصی دائرهالمعارف فقه اسلامی ۱۴/۱۱/۱۳۷۲

فقه سیاسی در شیعه

فقه سیاسی در شیعه، سابقه اش از اولِ تدوین فقه است. یعنی حتّی قبل از آنکه فقه استدلالی در قرن سوم و چهارم تدوین بشود – در عهد روایات – فقه سیاسی در مجموعه ی فقه شیعه حضور روشن و واضحی دارد؛ که نمونه اش را شما در روایات می بینید. همین روایت «تحف العقول» که انواع معاملات را چهار قسم میکند، یک قسمش سیاسات است – امّاالسّیاسات – که خب، در آنجا مطالبی را بیان میکند. در این روایت و روایات فراوان دیگر، شاخصها ذکر میشود. این روایت معروف صفوان جمّال: «کلّ شی ء منک حسن جمیل الّا اکرائک الجمال من هذا الرّجل» و دیگر روایاتی که فراوان است، از این قبیل است. بعد که نوبت به عصر تدوین فقه استدلالی میرسد – دوران شیخ مفید و بعد از ایشان – باز انسان مشاهده میکند که فقه سیاسی در آنجا وجود دارد؛ در ابواب مختلف، آن چیزهائی که مربوط به احکام سیاست و اداره ی جامعه است، در اینها هست.

بنابراین سابقه ی فقه سیاسی در شیعه، سابقه ی عریقی است؛ لیکن یک چیز جدید است و آن، نظام سازی بر اساس این فقه است؛ که این را امام بزرگوار ما انجام داد. قبل از ایشان کس دیگری از این ملتقطات فقهی در ابواب مختلف، یک نظام به وجود نیاورده بود. اولْ کسی که در مقام نظر و در مقام عمل – توأماً – یک نظام ایجاد کرد، امام بزرگوار ما بود؛ که مردم سالاری دینی را مطرح کرد، مسئله ی ولایت فقیه را مطرح کرد. بر اساس این مبنا، نظام اسلامی بر سر پا شد. این، اولین تجربه هم هست. چنین تجربه ای را ما در تاریخ نداریم؛ نه در دوران صفویه داریم، نه در دوره های دیگر. اگرچه در دوران صفویه کسانی مثل «محقق کرکی»ها وارد میدان بودند، اما از این نظام اسلامی و نظام فقهی در آنجا خبری نیست؛ حداکثر این است که قضاوت به عهده ی یک ملائی، آن هم در حد محقق کرکی با آن عظمت بوده است؛ ایشان میشود رئیس قضات، تا مثلاً قضات را معین کند؛ بیش از اینها نیست؛ نظام حکومت و نظام سیاسی جامعه بر مبنای فقه نیست. ایجاد نظام، کاری است که امام بزرگوار ما انجام داد. همان طوری که جناب آقای مهدوی در نطقشان اشاره کردند – که من اجمالاً اطلاع پیدا کردم – امام مسئله ی ولایت فقیه را در نجف استدلالی کردند و بحث کردند؛ بعد هم در مقام عمل، این را پیاده کردند و آوردند، شد یک نظام اسلامی. خب، اینجا دو تا مطلب وجود دارد که ما باید به این دو مطلب توجه کنیم.

بیانات در دیدار اعضای مجلس خبرگان رهبری ۱۷/۶/۱۳۹۰

فقه حکومتی و فقهی

امام بزرگوار، فقه شیعه را از دورانی که خود در تبعید بود، به سمت فقه اجتماعی و فقه حکومتی و فقهی که می خواهد نظام زندگی ملتها را اداره کند و باید پاسخگوی مسائل کوچک و بزرگ ملتها باشد، کشاند. این، یعنی نطقه ی مقابل آن آفتی که گفتیم تحجر است. حتی در اواخر سالهای عمر بابرکت امام بزرگوار، مسائلی که به ظاهر جزئی می نمود – اما با توجه به این که یک خط و یک سمتگیری را به فقهای شیعه نشان می داد، بسیار مهم بود – پیش آمد و ایشان باز هم نشان داد که آن کسی که می خواهد نظام را اداره کند؛ آن فقهی که می خواهد یک ملت یا مجموعه ی عظیمی از انسانها و ملتها را اداره کند، بایستی بتواند شرایط زمان را بشناسد و پاسخ هر نیازی را در هنگام آن نیاز، به آن بدهد و نمی تواند در زمینه های سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و همه ی مسائل زندگی مردم، نقطه ای را بی پاسخ بگذارد.

بیانات در سالگرد ارتحال حضرت امام خمینی ۱۴/۳/۱۳۷۶

زمان و مکان و نقش آن در استنباط احکام اسلامی

بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم

فراهم آمدن این گردهمایی تحقیقی و علمی با همه ی آثار و نتایجی که ان شاءاللَّه از آن حاصل خواهد شد یکی دیگر از برکات و حسنات ماندگار شخصیت عظیم و بی بدیلی است که عظیم ترین و شگفت انگیزترین پدیده ی تاریخ در عرصه ی مسائل مربوط به اسلام و مسلمین – یعنی تشکیل نظام جمهوری اسلامی – نیز یادگار بی نظیر اوست.

اگر سر برآوردن حکومتی بر پایه ی اندیشه ی الهی و اسلامی و با پرچم عدل اسلامی، در جهانی که از غوغای اندیشه ها و هدفها و شعارهای مادی انباشته است، از قوت تدبیر و اراده و توکل و حکمت آن یگانه مرد، خبر می دهد؛ و اگر گسترش ارزشهای اخلاقی و احیاء دوباره ی زهد و پرهیز و پارسایی در منش و روش مردان صاحب مقام این حکومت، آئینه ی شفاف خلوص و صفا و خشوع و عروج روحی آن برگزیده ی زمان را در برابر نسلهای امروز و فردا می گذارد؛ نگاه ژرف عالمانه و حکیمانه ی او به فقه و شریعت و تکیه بر شعار «نقش زمان و مکان در استنباط فقهی» نیز احاطه ی علمی و بصیرت و تیز بینی و آینده شناسی و خلاقیت و غنای فکری او را آشکار می سازد. و تازه این همه با هم که خود ترکیب بدیع و بی نظیری در سلسله ی درخشان شخصیات اسلامی است، بی شک همه ی ابعاد شخصیت امام راحل کبیر ما نیست.

درباره ی مسأله ی زمان و مکان و نقش و تأثیر آن در استنباط احکام اسلامی کوته سخن آن است که این سرچشمه ی مبارک اگر به درستی شناخته و به کار گرفته شود، پشتوانه یی عظیم برای بهره مندی جوامع بشری از کوثر شریعت اسلامی پدید خواهد آورد. تاکنون رائج ترین بهانه و دستاویز کسانی که خواسته اند اجتماعات بشری را از فیض هدایت و سعادت بخشی شریعت، محروم سازند این بوده است که احکام دینی را حقیقتی جامد و بی انعطاف پنداشته و جریان پیوسته و جوشان و تبدیل پذیر زندگی را با آن نا سازگار قلمداد کرده اند. این سخن اگرچه در مواردی از غرض ورزی و بی اعتقادی به اصل دین ناشی شده، لیکن در مواردی نیز از ناآگاهی و جهالت گویندگانش نشأت گرفته است، و ای بسا که عکس العمل غیر عالمانه یا غیر حکیمانه ی برخی از دین باوران نیز به آشفته پنداری و آشفته گویی ها دامن زده است.

حقیقتی که امام راحل (رضوان اللَّه علیه) مطرح می کند آن است که کوثر شریعت و فقه، در جریانی دائمی و ابدی، از سرچشمه ی وحی، به سوی عرصه های گوناگون حیات جاری است. منشاء و ماده ی حکم الهی، نه خرد و اندیشه ی محدود بشر و نه مصلحت اندیشی های کوته بینانه ی اوست که در شرائط گوناگون زندگی قالب گیری و منجمد شده است؛ علم و حکمت محیط و لایتناهای الهی است که همه ی زمانها و مکانها را در زیر بال همای خود می گیرد و بر همه ی سرزمینها و کشتزارهای حیات می بارد و همه جا و هر زمان را سیراب می کند. زمان و مکان و اوضاع و احوال گوناگون زندگی بشر و تازه های جهان، به فقیه دین شناس و زمان شناس کمک می کند که خو