فایل پاورپوینت کامل توصیه های رهبر معظم انقلاب به جوانان و نوجوانان

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل توصیه های رهبر معظم انقلاب به جوانان و نوجوانان :

آنچه در ادامه می آید، گفت و شنودی صمیمانه است که میان جوانان و نوجوانان و رهبر معظم انقلاب اسلامی صورت گرفته است. این گفتگو به بهانه برنامه نیمرخ سیمای جمهوری اسلامی ایران و توسط دست اندرکاران این برنامه در ۱۴ بهمن ۱۳۷۶، سامان یافته است که متن کامل آن از پایگاه دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله خامنه ای دریافت و در اختیار کاربران محترم قرار گرفته است.

*رهبر عزیز! بسیار دوست می داریم که شما از دوران کودکی خودتان بگویید و این که چند برادر و خواهر هستید؛ از اوّلین روز مدرسه و اوّلین معلم و دوستان و همکلاسی ها، از سرگرمی ها و از علاقه خود به درس و بازی برای ما تعریف کنید.

بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم

قبل از آن که به سؤالات این دختر خانم عزیز جواب دهم، باید بگویم خوش به حال شما جوانان و نوجوانان امروز! به شما اهمیت داده می شود؛ به شما پرداخته می شود. این آقایان محترم[۱]، با این مایه های فکری که من حالا مورد تأمّل قرار دادم، برای شما – بخصوص – برنامه ریزی و برنامه سازی می کنند، تدارک اندیشیدن برای شما ترتیب می دهند، با شما حرف می زنند، تماس برقرار می کنند و هر نامه ای از نامه های شما را جواب می دهند.

البته من سابقه آشنایی با شما عزیزان ندارم؛ اما از همین گزارش[۲] چیزهای زیادی را نسبت به استعداد و توان شما حس کردم. البته من گاهی برنامه «نیمرخ» را هم به یاد نوجوانی نگاه می کنم – هم برنامه نیمرخ را، هم گاهی برنامه کودکان را تماشا می کنم – بنابراین باید گفت: خوش به حال نسل جوان و نوجوان امروز که این قدر برایشان امکانات فکر کردن و فهمیدن و تماس گرفتن و اظهار کردن مافی الضّمیرِ خودشان فراهم است.

حالا اگر من در پاسخ سؤالات این خانم – که البته این سؤالات، خیلی بود؛ اصلاً یادم نمی ماند. باید آنها را دانه دانه مطرح کنید، تا ان شاءاللَّه جواب بدهم – بخواهم حرف بزنم، خواهید دید که اصلاً زمان ما این گونه نبود؛ به ما این قدر اهمیت داده نمی شد، با ما این طور صحبت نمی شد، از ما این طور نظراتمان و حرف دلمان خواسته نمی شد – که از شما خواسته می شود – خوب؛ شما از این جهت از ما جلو هستید. ان شاءاللَّه که خداوند بر شما مبارک کند و این دهه فجر هم بر شما مبارک باشد. موفّق باشید.

خوب؛ حالا ایشان[۳] گفتند که شما عزیزان من، از بچه هایی هستید که با این برنامه تماس دارید و بعضی از خانواده های معظّم شهدا از تهران و از شهرستانهایید. خیلی خوب؛ حالا پاسخ به سؤالات را یکی یکی شروع می کنیم:

ما هشت خواهر و برادر از دو مادر بودیم؛ یعنی پدرم از خانمی، سه فرزند داشت که هر سه هم دختر بودند. بعد، آن خانم فوت کرده بودند و پدرم با خانم دیگری – که مادر ما باشند – ازدواج کرده بودند. ما بچه های این خانم دوم، پنج نفر بودیم؛ چهار برادر و یک خواهر، و در این پنج نفر، من دومی بودم. البته در این بین، دو بچه هم از بین رفته بودند؛ با آن حساب، من چهارمی می شوم؛ اما چون واسطه ها کم شده بودند، من بچه دوم خانواده بودم. البته خواهرهای بزرگ ما از خانم اوّل بودند؛ آنها از ما خیلی بزرگتر بودند.

پدر و مادرم، پدر و مادر خیلی خوبی بودند. مادرم یک خانم بسیار فهمیده، باسواد، کتابخوان، دارای ذوق شعری و هنری، حافظ شناس – البته حافظ شناس که می گویم، نه به معنای علمی و اینها، به معنای مأنوس بودن با دیوان حافظ – و با قرآن کاملاً آشنا بود و صدای خوشی هم داشت.

ما وقتی بچه بودیم، همه می نشستیم و مادرم قرآن می خواند؛ خیلی هم قرآن را شیرین و قشنگ می خواند. ما بچه ها دورش جمع می شدیم و برایمان به مناسبت، آیه هایی را که در مورد زندگی پیامبران است، می گفت. من خودم اوّلین بار، زندگی حضرت موسی، زندگی حضرت ابراهیم و بعضی پیامبران دیگر را از مادرم – به این مناسبت – شنیدم. قرآن که می خواند، به آیاتی که نام پیامبران در آن است می رسید، بنا می کرد به شرح دادن.

بعضی از شعرهای حافظ که هنوز – بعد از سنین نزدیکِ شصت سالگی – یادم است، از شعرهایی است که آن وقت از مادرم شنیدم. از جمله، این دو بیت یادم است:

سحر چون خسرو خاور عَلَم در کوهساران زد به دست مرحمت یارم در امّیدواران زد

***

دوش دیدم که ملائک در میخانه زدند گل آدم بسرشتند و به پیمانه زدند

غرض؛ خانمی بود خیلی مهربان، خیلی فهمیده و فرزندانش را هم – البته مثل همه مادران – دوست می داشت و رعایت آنها را می کرد. پدرم عالِم دینی و ملّای بزرگی بود. برخلاف مادرم که خیلی گیرا و حرّاف و خوش برخورد بود، پدرم مردی ساکت، آرام و کم حرف می نمود؛ که این تأثیرات دوران طولانی طلبگی و تنهایی در گوشه حجره بود. البته پدرم تُرک زبان بود – ما اصلاً تبریزی هستیم؛ یعنی پدرم اهل خامنه تبریز است – و مادرم فارس زبان. ما به این ترتیب از بچگی، هم با زبان فارسی و هم با زبان ترکی آشنا شدیم و محیط خانه محیط خوبی بود. البته محیط شلوغی بود؛ منزل ما هم منزل کوچکی بود. شرایط زندگی، شرایط باز و راحتی نبود و طبعاً اینها در وضع کار ما اثر می گذاشت.

در مورد بازی کردن پرسیدید؟ بله؛ بازی هم می کردیم. منتها در کوچه بازی می کردیم؛ چون در خانه جای بازی نداشتیم و بازیهای آن وقت بچه ها فرق می کرد. یک مقدار هم بازیهای ورزشی بود؛ مثل والیبال و فوتبال و اینها که بازی می کردیم. من آن موقع در کوچه، با بچه ها والیبال بازی می کردم؛ خیلی هم والیبال را دوست می داشتم. الان هم اگر گاهی بخواهیم ورزش دستجمعی بکنیم – البته با بچه های خودم – به والیبال رو می آوریم که ورزش خیلی خوبی است.

بازیهای غیر ورزشیِ آن وقت، «گرگم به هوا» و بازیهایی بود که در آنها خیلی معنا و مفهومی نبود؛ یعنی اگر فرض کنیم که بعضی از بازیها ممکن است برای بچه ها آموزنده باشد و انسانِ با تفکّر آنها را انتخاب کند، این بازیهایی که الان در ذهن من هست، واقعاً این خصوصیت را نداشت؛ ولی بازی و سرگرمی بود.

چیزی که حتماً می دانم برای شما جالب است، این است که من همان وقت، معمّم بودم؛ یعنی در بین سنین ده و سیزده سالگی – که ایشان سؤال کردند – من عمامه به سرم و قبا به تنم بود! قبل از آن هم همین طور. از اوایلی که به مدرسه رفتم، با قبا رفتم؛ منتها تابستانها با سرِ برهنه می رفتم، زمستان که می شد، مادرم عمامه به سرم می پیچید. مادرم خودش دختر روحانی بود و برادران روحانی هم داشت، لذا عمامه پیچیدن را خوب بلد بود؛ سرِ ما عمامه می پیچید و به مدرسه می رفتیم. البته اسباب زحمت بود که جلوِ بچه ها، یکی با قبای بلند و لباس نوع دیگر باشد. طبعاً مقداری حالت انگشت نمایی و اینها بود؛ اما ما با بازی و رفاقت و شیطنت و این طور چیزها جبران می کردیم و نمی گذاشتیم که در این زمینه ها خیلی سخت بگذرد.

به هرحال، بازی در کوچه بود. البته خاطراتی هم در این زمینه دارم که اگر مناسب شد، ممکن است در خلال صحبت بگویم. بازی ما بیشتر در کوچه بود؛ در خانه کمتر به بازی می رسیدیم.

* از روز اوّل مدرسه و اوّلین معلّم بگویید:

باید بگویم اوّلین مرکز درسی که من رفتم، مدرسه نبود، مکتب بود – در سنین قبل از مدرسه – شاید چهار سال، یا پنج سالم بود که من و برادر بزرگتر از مرا – که از من، سه سال و نیم بزرگتر بود – با هم در مکتب دخترانه گذاشتند؛ یعنی مکتبی که معلّمش زن بود و به جز چند نفر پسر، بقیه شاگردان، دختر بودند. البته من خیلی کوچک بودم.

تجربه ای که از آن زمان می توانم به یاد بیاورم این است که بچه را در سنین چهار، پنج سالگی اصلاً نباید به مدرسه و مکتب و غیر آن گذاشت؛ برای این که هیچ فایده ای ندارد. من به نظرم می رسد که از آن دوره مکتب قبل از مدرسه، هیچ استفاده علمی و درسی نکردم. طبعاً ما را به مکتب فرستاده بودند تا قرآن یاد بگیریم؛ چون در مکتبها معمولاً قرآن درس می دادند. آن زمان در مدرسه ها قرآن معمول نبود و درس نمی دادند.

بد نیست بدانید که من متولد سال ۱۳۱۸ هستم. این دورانی که می گویم، مربوط به سالهای ۱۳۲۳ و ۱۳۲۴ است – اوایل مکتب رفتن ما – بنابراین یک دوره آن است؛ که اوّلین روز مکتب اوّل را یادم نیست. پس از مدتی – یکی دو ماه – که در آن مکتب بودیم، ما را از آن مکتب برداشتند و در مکتبی گذاشتند که مردانه بود؛ یعنی معلمش مرد مسّنی بود. شاید شما در داستانهای قدیمی، «ملّا مکتبی» خوانده باشید. درست همان ملّامکتبیِ تصویر شده در داستانها و در قصّه های قدیمی به ما درس می داد.

من کوچکترین شاگرد آن مکتب بودم – شاید آن زمان، حدود پنج سالم بود – و چون هم خیلی کوچک بودم، هم سیّد و پسر عالِم بودم، آقای «ملّامکتبی»، صبحها مرا کنار دست خودش می نشاند و پول کمی، مثلاً اسکناس پنج قرانی – آن وقتها اسکناس پنج ریالی بود، اسکناس یک تومانی و دو تومانی بود. شما ندیده اید – یا دو تومانی از جیب خود بیرون می آورد، به من می داد و می گفت: تو اینها را به قرآن بمال که برکت پیدا کند! بیچاره دلش را خوش می کرد به این که به این ترتیب – مثلاً – پولش برکت پیدا کند؛ چون او و امثال او درآمدی نداشتند.

روز اوّلی که ما را به آن مکتب بردند، به یاد دارم که از نظر من روز بسیار تیره، تاریک، بد و ناخوشایندی بود! پدرم، من و برادر بزرگم را با هم وارد اتاقی کرد که به نظرم خیلی وسیع می آمد. البته شاید آن موقع به قدر نصف این اتاق، یا مقداری بیشتر از نصف این اتاق بود؛ اما به چشم کودکیِ آن روز من، جای خیلی وسیعی می آمد و چون پنجره هایش شیشه نداشت و از این کاغذهای مومی داشت، تاریک و بد بود. مدتی هم آن جا بودیم.

لیکن روز اوّلی که ما را به دبستان بردند، روز خوبی بود؛ روز شلوغی بود. بچه ها بازی می کردند، ما هم بازی می کردیم. اتاق ما کلاس بسیار بزرگی بود – باز به چشم آن وقتِ کودکی من – و عدّه بچه های کلاس اوّل، زیاد بودند. حالا که فکر می کنم، شاید سی نفر، چهل نفر، بچه های کلاس اوّل بودیم. به هرحال و روز پُرشور و پُرشوقی بود و خاطره بدی از آن روز ندارم.

البته چشم من ضعیف بود، هیچ کس هم نمی دانست، خودم هم نمی دانستم؛ فقط می فهمیدم که چیزهایی را درست نمی بینم. بعدها چندین سال گذشت و من خودم فهمیدم که چشمهایم ضعیف است؛ پدر و مادرم هم فهمیدند و برایم عینک تهیه کردند. آن زمان – وقتی که من عینکی شدم – گمان می کنم حدود سیزده سالم بود؛ لیکن در دوره اوّل مدرسه این نقصِ کار من بود. قیافه معلم را از دور نمی دیدم، تخته سیاه را که روی آن می نوشتند، اصلاً نمی دیدم و این، مشکلات زیادی را در کار تحصیل من به وجود می آورد.

حالا خوشبختانه بچه ها در کودکی، فوراً شناسایی می شوند و اگر چشمشان ضعیف است، برایشان عینک می گیرند و رسیدگی می کنند. آن زمان اصلاً این چیزها در مدرسه ای معمول نبود.

البته مدرسه ما یک مدرسه به اصطلاح غیر دولتی بود؛ بعلاوه مدرسه دینی بود که معلّمین و مدیرانش از افراد بسیار متدّین انتخاب شده بودند و با برنامه های اندکی دینی تر از معمولِ مدارسِ آن روز، اداره می شد؛ چون آن مدرسه ها اصلاً برنامه دینی درستی نداشتند و کسی توجّهی و اعتنایی به آن نمی کرد.

در مورد معلّمین اوّل ما، بله یادم است که مدیر دبستان ما آقای «تدّین» بود که تا چند سال پیش هم زنده بود. من در زمان ریاست جمهوریم ارتباطات زیادی با او داشتم. مشهد که می رفتم به دیدن ما می آمد. پیرمرد شده بود. یک معلّم دیگر داشتیم که اسمش آقای «روحانی» بود و الآن نمی دانم کجاست. عدّه ای از معلّمین را یادم است؛ بله، تا کلاس ششم – دوره دبستان – خیلی از معلّمین را دورادور می شناختم. متأسفانه الان هیچ کدام را نمی دانم کجا هستند. اصلاً زنده اند، نیستند و چه می کنند؛ لیکن بعد از دوره مدرسه هم با بعضی از آنها ارتباط و آشنایی داشتم.

* به چه درسهایی علاقه داشتید؟

دورانهای کلاس اوّل و دوم و سوم را که اصلاً یادم نیست و الان هیچ نمی توانم قضاوتی بکنم که به چه درسهایی علاقه داشتم؛ لیکن در اواخر دوره دبستان – یعنی کلاس پنجم و ششم – به ریاضی و جغرافیا علاقه داشتم. خیلی به تاریخ علاقه داشتم، به هندسه هم – بخصوص – علاقه داشتم. البته در درسهای دینی هم خیلی خوب بودم؛ قرآن را با صدای بلند می خواندم – قرآن خوانِ مدرسه بودم – یک کتاب دینی را آن وقت به ما درس می دادند – به نام تعلیمات دینی – برای آن وقتها کتاب خیلی خوبی بود؛ من تکّه هایی از آن کتاب را که فصل، فصل بود، حفظ می کردم.

در همان دوره آخر دبستان – یعنی کلاس پنجم و ششم – تازه منبر آقای «فلسفی» را از رادیو پخش می کردند که ما از رادیو شنیده بودیم. من تقلید منبر او را – در بچگی – می کردم و به همان سبک، آن بخشهای کتاب دینی را با صدا بلندی و خیلی شمرده، پشت سر هم می خواندم. معلّمم و پدر و مادرم خیلی خوششان می آمد؛ مرا تشویق می کردند. بله؛ این درسهایی بود که آن زمان دوست می داشتم.

* ضمن تشکّر از وقتی که گذاشتید؛ حضرتعالی در نوجوانی، چه حالات و روحیّاتی داشتید و در چه سنّی به این فکر افتادید که راه آینده خود را انتخاب کنید و چه کسی به شما بیشترین کمک را در این زمینه کرد؟

خیلی ممنون، سؤال خوبی کردید. البته من اگر بخواهم به نوجوانان عزیز، در این مورد که شما مطرح کردید، سفارش کنم، سفارش من این خواهد بود که نوجوانان باید به فکر حال باشند؛ برای این که به فکر آینده باشند، وقت زیاد است. در دوره جوانی – دوران سنین هجده، بیست سالگی – راجع به آینده هرچه می خواهند فکر عملی بکنند؛ چون در سنین نوجوانی – یعنی سنین سیزده، چهارده و پانزده سالگی – اگر بخواهند درباره آینده فکر کنند، این فکر، خیلی تعیین کننده نیست. چون به هرحال حتماً یک طریق و مسیری را – هر آینده ای داشته باشند – باید بگذرانند؛ لذا باید به فکر حالِ خودشان باشند.

البته اگر به فکر آینده هم باشند، ما کسی را ملامت نمی کنیم. به هرحال، گاهی انسان به فکر آینده می افتد؛ اما من از این که چه زمانی به فکر آینده افتادم، هیچ یادم نیست. این که در آینده زندگی خودم، بنا بود چه شغلی را انتخاب کنم، از اوّل برای خود من و برای خانواده ام معلوم بود. همه می دانستند که من بناست طلبه و روحانی شوم. این چیزی بود که پدرم می خواست و مادرم به شدّت دوست می داشت. خود من هم علاقه مند بودم؛ یعنی هیچ بی علاقه به این مسأله نبودم.

اما این که لباس ما را از اوّل، این لباس قرار دادند، به این نیّت نبود؛ به خاطر این بود که پدرم با هر کاری که رضاخان پهلوی کرده بود، مخالف بود – از جمله، اتّحاد شکل از لحاظ لباس – و دوست نمی داشت همان لباسی را که رضاخان به زور می گوید، بپوشیم. می دانید که رضاخان، لباس فعلی مردم را که آن زمان لباس فرنگی بود و از اروپا آمده بود، به زور بر مردم تحمیل کرد. ایرانیها لباس خاصی داشتند و همان لباس را می پوشیدند. او اجبار کرد که بایستی این طور لباس بپوشید؛ این کلاه را سرتان بگذارید!

پدرم این را دوست نمی داشت، از این جهت بود که لباس ما را همان لباس معمولی خودش که لباس طلبگی بود، قرار داده بود؛ اما نیّت طلبه شدن و روحانی شدن من در ذهنشان بود. هم پدرم می خواست، هم مادرم می خواست، خود من هم می خواستم. من دوست می داشتم و از کلاس پنجم دبستان، عملاً درس طلبگی را در داخل مدرسه شروع کردم.

معلّمی داشتیم که خودش طلبه بود و سالهای پنجم یا ششم دبستان – به نظرم هر دو سال – معلم کلاس ما بود. او پیشنهاد کرد که به ما درس «جامع المقّدمات» بدهد. می دید که من و یکی، دو نفر از بچه ها علاقه مندیم و استعدادمان هم خوب بود؛ فکر کرد که به ما درس بدهد، ما هم قبول کردیم.

«جامع المقّدمات» اوّلین کتابی است که طلبه ها می خواندند، – هنوز هم معمول است – و مجموعه ای از جزوات، یعنی چند کتاب کوچک است. من چند تا از آن کتابهای کوچک را در دبستان خواندم؛ بعد هم که بیرون آمدم، به شدّت و با جدّیت و علاقه دنبال کردم.

من بعد از دبستان به دبیرستان نرفتم؛ یعنی دوره دبیرستان را به طور داوطلبانه و به صورت شبانه، خودم می خواندم. درس معمولی من طلبگی بود و بعد از دوره دبستان، مدرسه طلبگی رفتم – یعنی از دوازده سالگی به بعد – بنابراین از همان وقتها دیگر من به فکر آینده – به این معنا – بودم؛ یعنی معلوم بود که دیگر بناست طلبه شوم.

البته طلبگی و لباس طلبگی، به هیچ وجه مانع از کارهای کودکانه آن زمان نبود؛ یعنی هم عمامه سرمان می گذاشتیم، هم وقتی می خواستیم بازی کنیم، عمامه را در خانه می گذاشتیم، به کوچه می آمدیم و با همان قبا می دویدیم و بازی می کردیم – کارهایی که بچه ها می کنند – وقتی می خواستیم با پدرمان به مسجد برویم، باز عمامه را سرمان می گذاشتیم و عبا را به دوش می انداختیم و با همان وضع و حال و چهره کودکانه به مدرسه می رفتیم و می آمدیم.

* ما جوانان چه الگویی را برای خودمان در نظر بگیریم و خودمان را با آن مقایسه کنیم؟

من نمی توانم کسی یا اشخاص معیّنی را اسم بیاورم که حتماً آنها الگوی شما باشند. بالاخره هر کسی ذوقی و سلیقه ای دارد؛ منتها می شود این طور فرض کرد الگویی را که انسان انتخاب می کند، باید الگویی باشد که شخصیت و منش او کاملاً با آرمانهای انسان، همخوان و هماهنگ باشد.

فرض بفرمایید بعضیها یک هنرپیشه را الگوی خودشان قرار دهند. خوب؛ این خیلی منطقی نیست. مثلاً یک هنرپیشه خارجی را الگوی خودشان قرار دهند. این نمی تواند منطقی باشد. محیط او محیط دیگر و زندگی او زندگی دیگری است. یک انسان مسلمان؛ یک نوجوان مسلمان و ایرانی که برایش عزّت ایران، سربلندی و آینده ایران و آینده نسل خودش، آن هم در چهارچوب معارف و احکام اسلامی مطرح است، نمی تواند خارج از این چهارچوبها الگو انتخاب کند.

بنابراین الگو را بایستی در بزرگانی که از لحاظ دید و جهتگیری و اهداف به هدفهای ما می خورند، انتخاب کرد. در بین مسلمانان صدر اسلام، اشخاصِ بسیار برجسته و خوبی هستند. در بین شخصیتهای برجسته امروز و دوره های گذشته نیز همین طور، واقعاً شخصیتهای برجسته ای هستند.

به زندگی ائمّه که نگاه کنید – مثلاً زندگی امام حسن و امام حسین علیهماالسّلام – جوانیهای آنها بسیار چیزهای با ارزشی در خود دارد که هر جوان و نوجوانی را جذب می کند. هم نوع دخترانه اش هست، هم نوع پسرانه اش. همه آنها شخصیتهایی بودند که می توانند واقعاً برای انسان جاذبه داشته باشند و برای نوجوانان و جوانان ما الگو محسوب شوند.

* علّت این که جاذبه آن الگوهای نامناسب، بیشتر است، چیست و چه کنیم که جوانان ما به سمت این الگوها که شما فرمودید، حرکت کنند؟

هر کس که درست معرفی شود، اگر واقعاً برجسته باشد، جاذبه پیدا می کند. اگر شما می بینید که ممکن است بعضی از چهره های درخشان صدر اسلام برای بخشی از جوانان ما جاذبه نداشته باشند – برای همه که نمی شود گفت جاذبه ندارند؛ ممکن است بگوییم برای بخشی جاذبه دارند و برای بخشی جاذبه ندارند – به خاطر این است که آنها از آن شخصیتها شناسایی درستی ندارند. نسبت به آنها آشنایی ندارند.

حالا ممکن است کسی بگوید: چطور ما نمی شناسیم، اما فلان خارجی می شناسد؟ بله؛ اتّفاقاً همین طور است. چون زندگی ائمّه – زندگی امام حسن و امام حسین علیه السّلام – برای ما زیاد سطحی تکرار شده است – بدون این که عمقی داشته باشد – لذا خیلی چیزهای ریزی در آنها هست که راحت از زیر نگاه ما رد می شود و ما به آن دقّت نمی کنیم؛ اما همین یک نمونه، وقتی برای آدمی که با این نامها آشنایی نداشته، مطرح می شود، خیلی جلوه و اهمیت دارد.

برادرمان[۴] اشاره کردند که ما می خواهیم دریا را با پیمانه کوچک پیمانه کنیم. من می خواهم بگویم که این معرفیها هم کار همین آقایان[۵] و همین برنامه هاست و اصلاً پیمانه کردن دریا با پیمانه کوچک نیست، بلکه راه درست همین است. گسترش وسعه کار رادیو و تلویزیون، خیلی زیاد است. اگر حقیقتاً برنامه های خوبی در صدا و سیما ترتیب داده شود، این برنامه ها می تواند جاذبه داشته باشد. زندگی ائمّه را با زبان نو معرفی کنید. فقط هم نمی خواهم ائمّه را بگویم؛ البته ائمّه، واقعاً برترین و زیباترین هستند. بهترین شیوه ها، زیباترین چهره ها و زیباترین روحها در آنهاست؛ اما غیر ائمّه هم از صدر اسلام، کسان زیادی هستند. مخصوص صدر اسلام نیست؛ از گذشته و در تاریخ خودمان، چهره های خیلی زیادی داریم که همه می توانند برای جوانان ما الگو باشند. اگر اینها با زبان خوب و با استفاده از ابتکار معرفی شوند، برای جوانان ما جا می افتند.

خوب؛ وقتی انسان اینها را ابتدا به جوان عرضه نکند، اگر جوان هم بخواهد مقداری سطحی نگری کند، چشمش به عکسی، یا به پوستری می افتد و در یک مجلّه، خبری را می خواند و فرض بفرمایید آدمی را که از جهتی یک جنبه جاذبه ای هم در زندگی او هست – از جهت ورزش، یا از جهت کار هنرپیشگی و غیره – الگوی خودش قرار می دهد؛ اما وقتی که آن چهره ها و زیباییهای حقیقی نشان داده شوند، جوانان ما به آنها رو می آورند و از آنها استقبال می کنند.

* تدیّن و تمدّن در ذهن جوانان دو مقوله جدا از هم است. شما در جوانی در این مورد، چگونه فکر می کردید؟

نمی شود من به این فکر کنم که در دوره نوجوانی – سیزده، چهارده سالگی – در این زمینه ها چه فکر می کردم. واقعاً یادم نیست که بخواهم از آن زمان چیز دقیقی را ذکر کنم. من نکته ای را این جا به شما بگویم:

این سؤالات و این تفکّراتی که امروز برای شما مطرح است، در دوره ما برای افرادی مثل شما اصلاً مطرح نبود؛ یعنی ممکن بود که یک نفر در این سنین، از حالای شما در کارهای علمی پیشتر باشد. این کاملاً قابل قبول است؛ کمااین که من در همان سنین نوجوانی، بعد از گذشت دو سه سال که طلبگی خوانده بودم، درسم خیلی پیشرفت کرده بود، راههای طولانی را در زمان کوتاهی طی کرده بودم و سوادم خوب بود؛ اما به هیچ وجه درک من از مسائل روز – از مسائل فرهنگی و عمومی – به قدر درک امروز جوانان همسنِّ آن وقتِ خودم نبود.

این بدان خاطر بود که شرایط آن روز، اصلاً شرایطی نبود که اجازه فکر کردن به کسی بدهد. عدّه ای گرفتار نان بودند، عدّه ای گرفتار زندگیهای خودشان بودند، یک عدّه در تلاش معاش بودند؛ اصلاً فضا، فضایی نبود که آدم بتواند نسبت به این مسائل فکر کند. نمی شود بگوییم که ما آن زمان برای وفق دادن تدیّن و تمدّن، چه کار می کردیم.

شما عزیزان بدانید این حرفی که «تمدّن و تدیّن با هم تطبیق نمی کنند» جزو آن حرفهایی است که خیلی کهنه و قدیمی است و اصلاً حرف امروز نیست. زمانی اروپاییها با دینی که داشتند – دین مسیحیتِ تحریف شده کلیسای قرون وسطی – با نشانه های تمدّن مواجه شدند؛ بدیهی است که آن تدیّن، اصلاً با آن تمدّن تطبیق نمی کرد. آن تدیّن، تدیّنی بود که اگر کسی «گالیله» می شد، حتماً باید سوزانده شود! اگر کسی یک کشف جدید می کرد، حتماً بایستی نابود و تکفیر می شد!

اصلاً بحث تدیّن و تمدّن که با هم تطبیق نمی کند، مربوط به آن دوره است، آن هم مربوط به اروپا؛ منتها همچنان که اروپاییها همه چیز خودشان را – البته چیزهای زیاد و بد، نه چیزهای خیلی خوب – عمداً به کشورهای تحت سلطه استعماری منتقل می کردند، این فکر را هم بتدریج با شیوه های خیلی موذیانه، به داخل جامعه ما منتقل کردند. در داخل جامعه هم کسانی بودند که دوست می داشتند این افکار را ترویج کنند؛ بقایای افکار آنها را ترویج کردند، که آن هم مربوط به دوره چهل، پنجاه سال قبل است و گاهی تا این زمانها در گوشه و کنار مانده است و کسانی مطرح می کنند، والّا این حرف، حرفِ امروز نیست.

تدیّن و تمدّن، چرا باید با هم منافاتی داشته باشند؟ تمدّن، یعنی زندگی توأم با نظم علمی، با تجربیات خوب زندگی، استفاده از پیشرفتهای زندگی، و تدیّن یعنی جهت درست در زندگی داشتن – جهت عدل، انصاف، صفا، صداقت و رو به طرف خدا – اینها با هم چه منافاتی دارند؟! انسان می تواند با این جهتگیری، آن طور زندگی کند؛ کمااین که خیلی از دانشمندان و متفکّرین ما متدیّن بودند؛ خیلی از پیشروان همین تمدّن کنونی اروپا هم – البته عمدتاً در دوره های بعدی – متدیّن بودند.

تمدّن اسلامی در زمان خودش جزو تمدّنهای درخشان تاریخ بود که امروز هم نشانه هایش وجود دارد. امروز هم بحمداللَّه خیلی از ملتهای مسلمان – بخصوص ملت ما – از مدنیّت روز بهره مند می شوند، از دانش روز استفاده و در تحصیل آن کوشش می کنند. در هر جایی که کوشش کنند، پیشرفتهای بسیاری هم به دست می آورند؛ متدیّن هم هستند، منافاتی هم ندارد.

* با وجود ابهام در هدف ما جوانان و بعضاً یأس در زندگی، به نظر شما چگونه برنامه ریزی کنیم و چه هدف و معیاری را انتخاب نماییم؟

البته این که شما گفتید ما این طور هستیم، من نمی دانم منظورتان از ما کیست؟ حتماً نباید منظورتان نسل جوان و نوجوان باشد؛ چون خیلی از جوانان این گونه نیستند. بعضیها این طورند، بعضیها هم نیستند. شما هم که این را مطرح می کنید، من اطمینان ندارم خودتان هم حتماً این گونه باشید. ممکن است شما واقعاً هیچ گونه سردرگمی نداشته باشید، ولی البته چرا؛ بعضیها این طورند.

بچه های عزیز من! ببینید؛ هدف زندگی باید چیزی فراتر از خود زندگی باشد؛ چون وقتی شما چیزی را به عنوان هدف زندگی انتخاب می کنید، یعنی زندگی، وسیله و ابزاری برای آن است. غیر از این است؟ یعنی حیات انسان، مقدّمه و وسیله ای است برای آن هدف، والّا اگر – مثلاً – این هدف را پولدارشدن قرار دهیم، آیا واقعاً می ارزد که انسان، حیات و لحظات و آنات ارزشمند زندگی خود را صرف کند، برای این که پول به دست آورد؟! از پول می خواهد چه استفاده ای بکند؟ چهار صباح دیگر با پول زندگی کند! یعنی انسان در واقع بخش عمده ای از زندگی و حیات را مایه بگذارد، تا بتواند بخش دیگری را – که آن را هم حتماً زندگی خواهد کرد – با کیفیّت بهتری به کار ببرد. این معامله خیلی مغبونانه ای است! هدف زندگی باید خیلی بالاتر از این باشد.

انسان وقتی که به دنیا می آید و دوره ای را می گذراند و از دنیا می رود، نفس این آمدن و رفتن، نشان دهنده این است که آفریننده و خالق انسان، از این حرکت و از این جابه جایی هدفی دارد. ما باید کاری کنیم که هدفمان در زندگی، با هدفی که خالق دارد، به هم نزدیک شود و با هم تطبیق کند. این درست ترین کار است. انسان باید زندگی را طوری انتخاب کند که وقتی این زندگی تمام شد، از آنچه که به دست آورده، خشنود و خوشحال باشد. در لحظات آخر زندگی که انسان از این دنیا خارج می شود، احساس نکند که دستش خالی است.

شما هر هدف مادّای را که فرض کنید، اگر زندگی را صرف آن کردید، وقتی از دنیا می روید، دستتان خالی است – هرچه می خواهد باشد – چیزی ندارید. باید هدفی فراتر از زندگی دنیا، فراتر از خود این زندگی مادّی داشته باشید، که همان رضای خدا، آباد کردن خانه آخرت و جلب خشنودی پروردگار است. شما باید این را هدف اصلی قرار دهید، تا وقتی که زندگی تمام شد، احساس کنید کارتان را انجام داده اید.

مثل این است که فرض کنید ما را ده روز، بیست روز به اردوگاهی می برند، برای یک دوره تمرین، آموزش، کار، یا ورزش. طبیعی است هرچه در این اردوگاه قرار می دهند، هدفی دارد – انسان وقتی در اردوگاهی وارد می شود، بدیهی است که برای مقصود و منظوری وارد می شود – وقتی این ده روز تمام شد، آدم باید احساس کند که دستاوردی دارد و از این جا بیرون می رود. توجّه می کنید؟ اگر دستاورد، در خود آن ده روز خلاصه شده باشد، ما خسارت کرده ایم؛ یعنی ما در آخرِ کار، هیچ چیز در اختیار نداریم. البته من اردوگاه را که مثال می زنم، در واقع مثال ناقصی است؛ چون شما بعد از اردوگاه، یک دوره و زندگی دیگری در ذهنتان هست، اما وقتی که از این دنیا رفتیم، دیگر هیچ چیز نداریم؛ از این سرمایه، هیچ چیز در اختیار ما نیست. بعد از مردن، آن چیزی در اختیار ماست که آن را در این جا برای خودمان فراهم کرده باشیم. هدف باید این طور انتخاب شود. آن وقت چگونه این هدف انتخاب شود؟ اگر شما در زندگی برای خودتان برنامه ای بریزید که در آن خدمت به مردم باشد و این هدف تأمین شود، وقتی زندگی را به پایان بردید، احساس می کنید که کار بزرگی را انجام داده اید و با دست پُر می روید. چرا؟ چون خودتان را در راه خدمت به مردم گذاشتید.

اگر هدف، خدمت به فرهنگ باشد، همین طور است. اگر خدمت به کشور، خدمت به بشریت و هر کاری باشد که خدای متعال از آن خشنود است، وقتی زندگی شما تمام شد، آن لحظه ای که می روید، دستتان پُر است. چرا؟ چون سرِ محاسبه ای می روید که نظر محاسبه کننده در این دوره زندگی شما تأمین شده است؛ یعنی آن کاری را که او خواسته، شما انجام داده اید؛ دارید می روید و محموله خود را به او هدیه می دهید.

علّت این که مقام شهادت، این قدر بالا و والاست، همین است که شهید در واقع همه زندگی خودش را به او می دهد؛ برای آن هدف و مقصودی که خدای متعال، آفرینش انسان را برای آن انجام داده است؛ یعنی اقامه عدل، اقامه زندگی سعادتمندانه برای انسانها، نزدیک شدن انسانها به خدا و اقامه احکام الهی در جامعه. هدفها اینهاست دیگر؛ حیات طیّبه! کسی که در راه خدا شهید می شود، به این معناست که در این راه، مجاهدت و تلاش کرده و سرانجام در این راه، جان خودش را از دست داده است. البته چنانچه در این راه، به مرگ طبیعی هم بمیرد، آن هم خیلی ارزش دارد؛ ولی اگر در این راه کشته شود – یعنی همان شهادت – طبعاً ارزش بسیار والاتر و بیشتری دارد. لذاست که این مقامش بالاست؛ به خاطر این که همه زندگی را یک جا تقدیم این راه کرده است.

باید برنامه ریزی را این طور بکنید. شما نگاه کنید، اگر می خواهید در جامعه خودتان، در کشور خودتان برنامه ریزی کنید، ببینید کدام یک از کارهایی که در جامعه وجود دارد، یا ممکن است در آینده باشد – یا هست، یا ممکن است باشد. ممکن است کاری الان نباشد، ولی بتوان آن را ایجاد کرد و به وجود آورد – و کدام یک از این سرگرمیها و اشتغالها می تواند جامعه و انسانها را به اهداف والای الهی و اسلامی نزدیک کند. ببینید آن کدام است، آن را انتخاب کنید. اگر آن را انتخاب کردید و البته کار کردید، می تواند همین هدف شما – یعنی این برنامه ریزی – برای خود شما هم زندگی راحتی را به وجود آورد. یعنی وقتی ما می گوییم هدف خدایی انتخاب کنیم، معنایش این نیست که باید در مدت عمرمان گرسنگی بکشیم و زندگیِ بد بگذرانیم؛ نخیر، کاملاً می تواند جهتگیریِ خدایی باشد، در عین حال تأمین کننده نیازهای زندگی انسان هم باشد. شما در جامعه، هر شغلی انتخاب کنید که به نفع مردم باشد، لابد درآمدی هم دارد، لابد زندگی مناسبی هم همراه آن هست؛ اما وقتی شما این را انتخاب کردید که به جامعه خدمت کنید، برای این که امر الهی و دستور دینی را عمل نمایید، خودتان را به آن هدف، نزدیک کرده اید.

* چه کتابهایی را در دوران نوجوانی مطالعه کردید و نظرتان درباره ی مطالعه اسلامی چیست؟

من در دوران جوانی زیاد مطالعه می کردم. غیر از کتابهای درسی خودمان که مطالعه می کردم و می خواندم، کتاب تاریخ، کتاب ادبیات، کتاب شعر و کتاب قصّه و رمان هم می خواندم. به کتاب قصّه خیلی علاقه داشتم و خیلی از رمانهای معروف را در دوره نوجوانی خواندم. شعر هم می خواندم. من با بسیاری از دیوانهای شعر، در دوره نوجوانی و جوانی آشنا شدم. به کتاب تاریخ علاقه داشتم و چون درس عربی می خواندم و با زبان عربی آشنا شده بودم، به حدیث هم علاقه داشتم.

الان احادیثی یادم است که آنها را در دوره نوجوانی خواندم و یادداشت کردم؛ دفتر کوچکی داشتم که یادداشت می کردم. احادیثی را که دیروز، یا همین هفته نگاه کرده باشم، یادم نمی ماند، مگر این که یادآوری وجود داشته باشد؛ اما آنهایی را که در آن دوره خواندم، کاملاً یادم است. شما هم واقعاً باید قدر بدانید؛ هرچه امروز مطالعه می کنید، برایتان می ماند و هرگز از ذهنتان زدوده نمی شود. دوره نوجوانی برای مطالعه و یاد گرفتن، دوره خیلی خوبی است؛ واقعاً یک دوره طلایی است و با هیچ دوران دیگری قابل مقایسه نیست.

من خیلی کتاب نگاه می کردم؛ منزل ما هم کتاب زیاد بود. پدرم کتابخانه خوبی داشت و خیلی از کتابها هم برای من مورد استفاده بود. البته خود ما هم کتاب داشتیم، کرایه هم می کردیم. نزدیک منزل ما کتابفروشی کوچکی بود که کتاب، کرایه می داد. من رمان و اینها که می خواندم، معمولاً از آن جا کرایه می کردم.

الان یادم افتاد که به کتابخانه آستان قدس هم مراجعه می کردم. آستان قدس هم در مشهد، کتابخانه خیلی خوبی دارد. در دوره اوایل طلبگی – در همان سنین پانزده، شانزده سالگی – به آن جا مراجعه می کردم. گاهی روزها آن جا می رفتم – نزدیک آستان قدس است – و مشغول مطالعه می شدم؛ صدای اذان با بلندگو پخش می شد، به قدری غرق مطالعه بودم که صدای اذان را نمی شنیدم! خیلی نزدیک بود و صدا خیلی شدید داخل قرائتخانه می آمد و ظهر می گذشت، بعد از مدتی می فهمیدیم که ظهر شده است! با کتاب اُنس داشتم. البته الان هم که در سنین نزدیک شصت سالگی هستم – همان طور که گفتید بعضی از شما جای فرزند من هستید و بعضی مثل نوه من می مانید – از خیلی از نوجوانان بیشتر مطالعه می کنم؛ این را هم بدانید.

* درخواستِ این که معظمٌ له چند نمونه کتاب معرفی کنند.

من نمی خواهم به بچه ها خیلی کتاب و رمان معرفی کنم؛ حالا ممکن است اسم مؤلّفینش را بگویم. مثلاً یک نویسنده معروف فرانسوی هست به نام «میشل زواکو» که کتابهای زیادی دارد. من اغلب رمانهای او را در آن دوره خواندم. یا نویسنده معروف فرانسوی «ویکتور هوگو» من کتاب «بینوایان» او را اوّلین بار در همان دوره نوجوانی از کتابخانه آستان قدس گرفتم. البته همه آن را نخواندم؛ مقداریش را خواندم. یکی دو بار بعد از آن هم تمامش را خواندم.

* نظر شما راجع به ادبّیات و هنر چه هست؟

ادبّیات، طبعاً مقوله خوب و مطلوبی است؛ منتها هنر – هنری که با ادبیات، نسبت نزدیک دارد؛ مثل هنر شعر، یا بعضی هنرهای دیگر – تأثیرش بیشتر است. نظر من نسبت به شعر، نظر بسیار مثبتی است. معتقدم شعر، هنر بسیار خوبی است. قریحه شعری یک موهبت الهی است و شعر و همه هنرها، یک توان و قدرت و تعبیر رسایی از تخیّلات ظریف انسان هستند. بعضی از تصوّرات و تخیّلاتِ انسانی هست که جز با زبان هنر و با توصیف هنری، با هیچ زبانی قابل توصیف و بیان نیست. اگر هنر نبود، خیلی از ما فی الضمّیر انسان، ناگفته و توصیف نشده باقی می ماند. البته شعبه های گوناگون هنر، هر کدام خصوصیتی دارد. یکی از بهترینهایش که با ادبّیات ارتباط نزدیک دارد، شعر است و شعر، هنر رسا و بلیغی است. زبان شعر، بسیار گویاتر از هنرهای دیگر است؛ یعنی زبان نقّاشی، موسیقی و بعضی هنرهای دیگر، به اندازه زبان شعر، گویا و توانا نیست. البته شعر خوب، نه هر شعری؛ شعری که حقیقتاً هنر تخیّل در آن حضور داشته باشد و لمس شود. ضمناً بعضی از هنرهای دیگر که توصیفشان به دقّت هنر شعر نیست، دایره شعورشان وسیع است؛ مثلاً وقتی شعر فارسی می گویید، فقط یک فارسی زبان از زیباییهای شعر فارسی استفاده می کند، همچنان که از زیباییهای یک شعر عربی، فقط یک عرب زبان استفاده می کند. حتّی کسی که عربی را هم بلد است، زیباییهای یک شعر عربی را مثل یک عرب زبان نمی فهمد. لیکن نقّاشی این طور نیست؛ شما یک نقاشی که می کشید، دیگر زبان نمی شناسد، مرز زبان ندارد. موسیقی هم تا حدود زیادی همین طور است. بعضی هنرهای دیگر نیز همین گونه است.

پس شاید بشود این طور گفت که هرچه توصیف هنر، دقیقتر و ریزتر و زبانش رساتر و بلیغتر است، حوزه و گستره شعورش نیز محدودتر است؛ اما هرچه که زبانش به ابهام نزدیکتر باشد، حوزه اش هم وسیعتر است. علی ایّ حال هنر، مظهر زیبایی است. بیان زیباییها و توصیف تخیّلاتی است که انسان از زیبایی در ذهن خودش دارد.

* سرگرمیهای شما در سنین جوانی چه بود؟