بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل انقلاب اسلامی، کشمکش های سیاسی و شکاف های اجتماعی :

تاریخ دریافت: ۴/۱۰/۸۱
تاریخ تایید: ۲۵/۱۱/۸۱
پژوهش حاضر شکاف های اجتماعی ای که زمینه سازپیدایش انقلاب گردیدند و متقابلا تاثیر انقلاب بر وضعیت شکاف های اجتماعی طی دو دهه اخیر به ویژه شکاف های مذهبی، قومی – مذهبی، طبقاتی، ارزشی، جنسیت و نسلی را مورد کاوش قرار می دهد . مدعا این است که انقلاب از یک سو، فرآیند ادغام و یکپارچگی اجتماعی و ایدئولوژیک را تقویت و از بی ثباتی های حاد سیاسی جلوگیری کرد و از سوی دیگر، سبب پیدایش یا فعال تر شدن برخی شکاف های اجتماعی گردید . شکاف های سیاسی – اجتماعی موجود و ویژگی های نهفته در آنها همچنان احتمال وقوع کشمکش های شدید، خشونت آمیز و بی ثبات کننده را با خود دارند; از این رو اگر همبستگی های اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی مورد توجه قرار نگیرد، احتمال سر برآوردن کشمکش هایی از درون این شکاف ها وجود دارد .
واژه های کلیدی: انقلاب، جامعه، مذهب، قوم، طبقه . مقدمه
بسیاری از نظریات تغییر اجتماعی بر این باورند که شکاف ها و پارگی های اجتماعی و سیاسی ^۲ نقش مهمی در بروز جنبش ها و انقلابات سیاسی – اجتماعی دارند . شکاف های اجتماعی منجر به گروه بندی های مختلف در عرصه سیاست و اجتماع می گردد . هر یک از این گروه ها دارای علایق و منافع خاصی هستند که از منابع قدرتی و مقاومتی خود جهت رسیدن به مقاصدشان استفاده می کنند . از آن جا که علایق و منافع این گروه ها همواره همسو نیست، بروز کشمکش و منازعه میان آنها به امری رایج تبدیل می شود . در صورتی که تعارضات و کشمکش های میان گروه ها و نیروهای مختلف موجود در عرصه سیاست یک جامعه شدت یابد، زمینه برای بروز انقلاب فراهم می گردد . از سوی دیگر، پیدایش هر انقلاب به عنوان یک دگرگونی مهم سیاسی و اجتماعی بر وضعیت شکاف ها و پارگی های موجود اثر گذاشته و سبب می شود تا برخی از شکاف های فعال، غیر فعال شده و یا بر عکس . گاهی اوقات ممکن است انقلابات به پر شدن شکاف ها یا تکوین شکاف های جدید منجر گردند . از آن جا که جامعه ایران در سال ۱۳۵۷ یک انقلاب پر دامنه سیاسی – مذهبی را تجربه کرد و در حال حاضر دارای شکاف ها و پارگی های متعددی است که بسیاری از آنها فعال بوده و عرصه سیاست را متاثر ساخته است، این سؤال مطرح می شود که شکاف های اجتماعی چه تاثیری در پیدایش انقلاب اسلامی سال ۱۳۵۷ و متقابلا این انقلاب چه تاثیری بر وضعیت و فعالیت شکاف های اجتماعی داشته است؟ در پاسخ به سؤال این فرضیه مطرح است که انقلاب اسلامی در عین حالی که متاثر از شکاف های قبل بوده، خود نیز بر فعالیت شکاف ها اثر گذاشته و برخی را فعال و برخی دیگر را غیر فعال کرده و حتی زمینه را برای تکوین برخی شکاف های جدید فراهم نموده است . برای تبیین این فرضیه ابتدا بحثی نظری درباره شکاف های اجتماعی مطرح می شود . شکاف های اجتماعی و سیاسی
شکاف های اجتماعی به معیارها و مرزهایی دلالت دارند که گروه های مختلف اجتماعی را از یکدیگر جدا می سازند یا آنها را رویاروی یکدیگر قرار می دهند . ^(۱) به عبارتی، شکاف های اجتماعی بیانگر خطوط تمایز و تعارضی است که بر سر اعتقادات، منافع، جهت گیری ها و عملکرد گروه های مختلف فعال یا مؤثر در عرصه جامعه وجود دارد و گاه و بی گاه این گروه ها را به اشکال مختلف رویاروی یکدیگر قرار می دهد . شکاف های سیاسی در واقع جلوه های سیاسی تعارض ها و کشمکش هایی هستند که در عرصه های گوناگون زندگی اجتماعی بروز می یابند . بنابراین، شکاف های سیاسی بیانگر خطوط تمایز و تعارضی است که بر سر اعتقادات، منافع، جهت گیری ها و عملکرد گروه های مختلف فعال و مؤثر در عرصه سیاست وجود دارد و هر از چند گاه این گروه ها را به رویارویی با یکدیگر می کشاند . با چنین تعریفی، عرصه های مختلف غیر سیاسی مانند قومیت، طبقه، جنسیت و … در کنار سیاست می توانند به عنوان خاستگاه شکاف های سیاسی تلقی شوند .
شکاف های اجتماعی به لحاظ میزان تاثیرگذاری بر زندگی سیاسی به فعال و غیر فعال تقسیم می شود . شکاف های اجتماعی فعال به شکاف هایی گفته می شود که بر پایه آنها آگاهی، سازماندهی و عمل سیاسی صورت گیرد . ^(۲) برخی از شکاف ها ممکن است در مقطعی فعال و در مقطعی غیر فعال شوند و بر عکس . نحوه گذار از وضعیت شکاف غیر فعال به وضعیت شکاف فعال متضمن فرآیندهای پیچیده ای است که معمولا از آن در مبحث بسیج اجتماعی ^۳ بحث می شود . ^(۳) ورنون ^۴ شکاف های اجتماعی را به چهار دسته تقسیم می کند: ۱ . شکاف های مرتبط با ساختار اجتماعی که بیانگر ناسازگاری در منافع اقتصادی و اجتماعی گروه های مختلف اجتماعی هستند، مانند شکاف های طبقاتی; ۲ . شکاف های صفتی ^۵ که بیانگر تفاوت ها و ناسازگاری های مرتبط با هویت ها و موقعیت های اجتماعی گروه ها می باشند، مانند شکاف های نژادی، قومی و جنسیتی; ۳ . شکاف های ایستاری ^۶ که بیانگر ناسازگاری در ایدئولوژی ها و عقاید گروه های مختلف اجتماعی هستند، مانند شکاف های ارزشی و ایدئولوژیک; ۴ . شکاف های رفتاری که بیانگر ناسازگاری در الگوی رفتار اجتماعی و سیاسی در میان افراد و گروه های مختلف اجتماعی هستند . ^(۴) و تاریخی ^۸ (تصادفی) تقسیم می گردد . شکاف های ساختاری به آن دسته از شکاف ها گفته می شود که به مقتضای برخی ویژگی های دگرگون ناپذیر و پایدار در جوامع انسانی شکل گرفته اند و همواره وجود دارند، نظیر شکاف های جنسیتی و سنی . شکاف های تاریخی، شکاف هایی هستند که حاصل سرنوشت تاریخی یک کشور بوده و ضرورت ساختاری ندارند، مانند شکاف های مذهبی و قومی . تحولات تاریخی در تکوین این شکاف ها نقش اصلی را دارند و به همین دلیل تنوعات بسیاری در نحوه شکل گیری آنها در جوامع گوناگون مشاهده می شود . ^(۵)
به طور کلی، شکاف هایی که ناشی از اختلاف بر سر موضوعات هویتی، اعتقادی، ایدئولوژیک و اقتدار هستند، از آن جا که طرفین درگیر حفظ منافع و گاه موجودیت خود را در گرو حذف طرف دیگر می بینند، به احتمال زیاد به کشمکش های تخاصمی و خشونت آمیز منجر خواهند شد . این نوع شکاف ها را می توان از لحاظ ماهیت شکاف های تخاصمی ^۹ نامید . در مقابل، شکاف هایی که بر سر موضوعات و اختلافات صنفی، حرفه ای، اقتصادی و نهادی هستند، از آن جا که طرفین درگیر امکان بیشتری برای تجمیع منافع و مصالحه می بینند به احتمال بیشتری به کشمکش های مسالمت آمیز و نهادمند منجر خواهد شد . این نوع شکاف ها را می توان شکاف های کارکردی ^۱۰ نامید . ^(۶) شکاف های اجتماعی و کشمکش های سیاسی
در علوم اجتماعی تعاریف متعددی از مفهوم کشمکش ارائه شده است . جامعه شناسان از معنای عام کشمکش اجتماعی سخن گفته اند و معمولا آن را به معنای رویارویی کم و بیش خشونت آمیز افراد و گروه های اجتماعی بر سر ارزش ها، منابع و امتیازات تعریف کرده اند . ^(۷) یکی از فرهنگ های علوم اجتماعی آن را به معنای «تعارض آشکار و عدم توافق آمیخته با خشونت » تعریف کرده است و وضعیت کشمکش را وضعیتی می داند که در آن «هر یک از رقبا از وسایل گوناگون در جهت مجبور ساختن دیگری به تسلیم و ترک دعوا استفاده می کنند» . ^(۸) مقصود ما از کشمکش سیاسی در این جا، هر نوع رویارویی آشکار، عمومی و نسبتا بادوام – خواه خشونت آمیز و خواه مسالمت آمیز، خواه نامنظم و خواه منظم (نهادینه) – بین افراد و گروه ها بر سر منابع، قلمرو و نحوه اعمال قدرت سیاسی است که این رویارویی ها از حد توافق ها و مجادلات معمولی و موقتی میان کارگزاران سیاسی فراتر می روند و به صورت جبهه بندی ها و رویارویی های پایدارتری که حفظ یا تغییر وضع موجود را هدف قرار می دهند ظاهر می شوند; از این رو انقلاب یکی از شدیدترین نوع کشمکش ها که توام با خشونت است محسوب می گردد .
با به کارگیری مفهوم شکاف های اجتماعی می توان از طریق شناسایی و طبقه بندی تمایزات و تعارضات اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی موجود در درون هر جامعه سر چشمه های اصلی کشمکش های سیاسی را شناسایی کرد و سپس با مطالعه یکایک این سرچشمه ها و چگونگی فعال شدن آنها جریان های متعدد کشمکش ها یا فرآیندهای کلی آنها را مورد بررسی قرار داد . در عین حال می توان از طریق به کارگیری این مفهوم و متغیرها و شاخص های مرتبط با آن سرشت و ویژگی های جریان های کشمکش سیاسی و نیز فرآیندهای کلی این کشمکش ها را توضیح داد . لیپست ^۱۱ و رکان ^۱۲ مفهوم شکاف های اجتماعی را برای کشف ریشه های کشمکش سیاسی و نظام های حزبی در جوامع اروپایی به کار برده اند . ^(۹) در هر صورت، مفهوم شکاف های اجتماعی این امکان را به ما می دهد که بدون آن که دچار پراکندگی و تعارض مفهومی شویم، سرچشمه های گوناگون کشمکش های سیاسی را در جامعه مورد نظر کشف و استخراج کنیم و آنها را مورد مطالعه قرار دهیم . به کارگیری مفهوم شکاف اجتماعی این امکان را به ما می دهد تا از یک سو تاثیر تحولات و فرآیندهای اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی را بر کشمکش های سیاسی توضیح دهیم و از سوی دیگر، از سطح جامعه ملی نیز فراتر رویم و عوامل بیرون از واحدهای ملی، یعنی عوامل منطقه ای و بین المللی مؤثر بر کشمکش های سیاسی موجود در یک کشور را در تحلیل های خود بگنجانیم، بدون آن که تفاوت این سطوح از نظر تحلیلی برای ما مشکلی منطقی ایجاد کند; برای مثال هنگامی که در جامعه ایران از شکاف ها و کشمکش های قومی و ایدئولوژیک سخن می گوییم، ضمن این که خاستگاه های داخلی این کشمکش ها را در نظر داریم و نقش و تاثیر ساختارها و فرآیندهای داخلی را در ایجاد یا تشدید و فعال شدن این شکاف ها و کشمکش ها مورد بررسی قرار می دهیم، می توانیم بر اساس شواهدی که در دست داریم نقش و تاثیر عوامل و بازیگران خارجی نظیر موجودیت و موقعیت گروه های قومی مشابه در کشورهای همجوار و یا سیاست های کشورها و قدرت های دوردست تر را مورد توجه و بررسی قرار دهیم و سپس میزان تاثیر این عوامل را بر شکاف ها و کشمکش های قومی و ایدئولوژیک در جامعه مورد مطالعه در کنار تاثیر عوامل داخلی بررسی کنیم . در عین حال می توانیم با کاربرد مفهوم شکاف های اجتماعی از سطح ساختارها، فرآیندها و عوامل منطقه ای و بین المللی فروتر آییم و تاثیر حوزه کنش های فردی را بر کشمکش های سیاسی مورد توجه قرار دهیم . ^(۱۰) شکاف های اجتماعی و انقلاب اسلامی
انقلاب اسلامی، همچون جنبش های پیشین اما در مقیاسی وسیع تر، نتیجه متراکم و فعال شدن همزمان شکاف های متعددی بود که یا از قبل وجود داشت یا در این دوره تشدید شد و یا این که محصول تحولات جدید روی داده در فاصله سال های دهه ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ بود . رژیم شاه که به دشواری و در نهایت با توسل به سرکوب وسیع و خونین گروه های معارض موفق شده بود بر بحران های سیاسی سال های ۱۳۳۹ تا ۱۳۴۲ فایق آید، طی سال های ۱۳۴۲ تا ۱۳۵۷ به اجرای یک برنامه دگرگون سازی سریع اقتصادی و اجتماعی دست زد . این برنامه که عمدتا شامل دگرگونی مناسبات ارضی سنتی در روستاها و پیشبرد رشد سریع صنعتی در شهرها بود، به شیوه ای اقتدارگرایانه و به تعبیر دقیق تر خودکامانه، به پیش برده شد . طی این دوره، هم خود برنامه مزبور و هم شیوه های اجرای آن از نظر بحث ما پیامدهای اجتماعی و اقتصادی متناقضی داشت; به این معنا که از یک سو، به تقویت برخی از زمینه ها، عوامل و فرایندهای همبستگی و ادغام اجتماعی، فرهنگی و سیاسی کمک کرد و از سوی دیگر، موجبات تشدید برخی شکاف ها و گسست های اجتماعی، فرهنگی و سیاسی را فراهم آورد .
دگرگونی های اقتصادی ناشی از این برنامه که به ویژه بعد از افزایش درآمدهای نفتی در دهه ۱۳۵۰ سرعت فوق العاده ای به خود گرفت، با گسترش روابط اقتصادی جدید (سرمایه داری) در سطح کشور و تعمیق پیوندهای اقتصادی میان مناطق مختلف کشور، اعم از شهرها و روستاها، بخشی از شکاف های اجتماعی و سیاسی موجود را از میان برد یا تخفیف داد . چنان که اجرای برنامه اصلاحات ارضی، شکاف دیرپای میان طبقات زمیندار و زارع (ارباب و رعیت) را تا حد زیادی پر کرد . همچنین با تضعیف یا محو طبقه زمینداران بزرگ، مراکز محلی قدرت بیش از پیش به سود دولت و بوروکراسی متمرکز آن تضعیف شد . در عین حال، با گسترش شهرنشینی، تسری آموزش و پرورش جدید و نفوذ دستگاه های اداری و نظامی جدید به مناطق مختلف کشور و تسری برخی ارزش ها و هنجارهای یکسان در روابط اجتماعی، بخشی از ناهمگونی های اجتماعی از میان رفت و خرده فرهنگ های قومی، مذهبی، محلی و حتی طبقاتی به ویژه در شهرهای بزرگ با یکدیگر درآمیختند و تمایزات میان آنها کم رنگ تر شد . ^(۱۱)
با وجود این، در این دوره برخی از شکاف های اجتماعی و سیاسی تشدید شدند . نخست آن که این دوره با بروز تعارض شدید میان دستگاه مذهبی و حکومت آغاز گردید . در سال های بعد نیز ماهیت غیر مذهبی برنامه دگرگون سازی و حتی تعمد حکومت در ترویج مظاهر غیر مذهبی، شکاف میان این دو را روز به روز بیشتر کرد و به تدریج طیف فزاینده ای از نیروهای اجتماعی و سیاسی که نگران ارزش های مذهبی بودند در مقابل حکومت صف کشیدند; دوم آن که دگرگونی های اقتصادی و اجتماعی این دوره با جا به جایی های وسیع اجتماعی و تشدید شکاف های طبقاتی به ویژه در شهرها همراه بود . مهاجرت وسیع روستاییان به شهرها، تسلط بیش از پیش دولت بر منابع و ارزش های اقتصادی و توزیع نابرابر این منابع و ارزش ها در سطح جامعه به تشدید شکاف های طبقاتی و بروز تعارضات طبقاتی انجامید، به ویژه در شهرهای بزرگ این شکاف ها آشکارتر بود . این وضع بعد از وقوع نابسامانی های اقتصادی در اواسط دهه ۱۳۵۰ که دولت را ناچار از اعمال فشار بیشتر بر طبقات متوسط و پایین می کرد، موجب صف آرایی این طبقات در برابر دولت شد; سوم آن که برنامه دگرگون سازی اقتصادی و اجتماعی همچنان برخی از مناطق کشور را هم از لحاظ اقتصادی و هم سیاسی در موقعیت حاشیه ای باقی گذاشت . این وضع شامل آن مناطقی نیز می شد که محل سکونت گروه های قومی – زبانی غیر فارس بود . در برخی از این مناطق ادامه نظارت های شدید نظامی و امنیتی، اگر چه در ظاهر تسلط دولت مرکزی بر آنها را تسهیل می ساخت، اما در باطن بر ادامه و تشدید بیگانگی های سیاسی آنها از مرکز افزود و زمینه های رشد گرایش های گریز از مرکز را در آنها تقویت کرد; چهارم آن که برنامه دگرگون سازی با تداوم انسداد سیاسی و حاکمیت یک کومت خودکامه همراه بود . حکومتی که تنها به یک دیدگاه و یک ایدئولوژی امکان ابراز وجود آزادانه می داد و آن نوعی نوگرایی خودکامانه بود که در شخص شاه خلاصه می شد . عدم تحمل و نفی دیگر دیدگاه ها و ایدئولوژی ها و سرکوب شدید نیروهای سیاسی مخالف و منتقد از سوی نظام حاکم شکاف سیاسی و ایدئولوژیک میان این دو را روز به روز عمیق تر و سرانجام غیر قابل عبور ساخت . نیروهای معارض از سال ۱۳۴۲ یکی پس از دیگری به سوی مواضع براندازانه و غالبا خشونت آمیز در مقابل حکومت کشیده شدند; پنجم این که برنامه دگرگون سازی با ادغام روز افزون ایران در بلوک سیاسی غرب و به ویژه با دنباله روی آشکار از سیاست های جهانی ایالات متحده همراه بود . این مساله از سوی همه نیروهای سیاسی مخالف رژیم به عنوان وابستگی به امپریالیسم و صهیونیسم تلقی می شد و بر بیگانگی این نیروها با رژیم می افزود . ^(۱۲)
بنابراین برنامه دگرگون سازی اقتصادی و اجتماعی دوره پهلوی که منجر به تعمیق روند وابستگی کشور شد، عوارض عدیده ای در بر داشت . عدم انفکاک ساختاری، کندی شکل گیری طبقات و لایه های اجتماعی، گستردگی طبقات میانی وابسته به بخش عظیم خدمات، رشد بی سابقه طبقه متوسط جدید در پرتو نظام آموزشی نسبتا فراگیر، کندپویی پیدایش قشر سرمایه داری مولد، گسترش مهاجرت های داخلی و پیدایش اقشار وسیع حاشیه تولید، پیدایش ارتش ذخیره بیکاران ناشی از نرخ بالای رشد جمعیت، پیشی گرفتن روند شهرنشینی بر صنعت، فروپاشی ساختارهای سنتی، پیدایش لایه سرمایه داری وابسته به عنوان حافظ منافع سرمایه بین المللی و … از جمله این عوارض هستند . ^(۱۳) دولت پهلوی ضربات فرهنگی، اجتماعی و سیاسی همه جانبه ای بر بلوک قدرت قدیم و کل طبقات ماقبل سرمایه داری و جامعه سنتی ایران وارد کرد و کار ویژه دولت مطلقه در تسهیل گذار ایران از یک وجه تولید به وجه تولید دیگر را به جا آورد . در نتیجه استیلای فکری، فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی اشرافیت فکری و بازار به تدریج تضعیف شد . به طور کلی; این دولت با اعمال سیاست هایی از قبیل کنترل بر طبقات و نیروهای اجتماعی، تامین نوعی استقلال نسبی برای خود، ایجاد نوعی تمرکز اداری و نظامی، ترویج سرمایه داری، تشویق بورژوازی جدید و انجام برخی اصلاحات در روابط تولید، جامعه سنتی و گروه ها و طبقات ماقبل سرمایه داری را تضعیف کرد و به این ترتیب بر صورت بندی فکری، اجتماعی و سنتی ماقبل سرمایه داری در ایران، ضربات سیاسی و فرهنگی عمده ای وارد آورد . ^(۱۴)
سیمونیا آرایش نیروهای اجتماعی در آستانه انقلاب را چنین برآورد می کند: دوران مدرنیزاسیون بورژوایی در ایران چندان کوتاه بود که لایه های پایین شهرنشین و مهاجران روستایی پس از اصلاحات ارضی فرصت نیافتند تا در دیگ نظام سرمایه داری تا سر حد مرگ بجوشند . آنها هرچند به لحاظ موقعیت اجتماعی و اقتصادی کارگر محسوب می شدند، اما از نظر اجتماعی و روان شناختی همچنان سنتی بودند . همین که سرمایه داری ایران به سمت سیستم سرمایه داری جهانی جلب شد و در معرض آثار منفی آن (تورم، قطبی شدن جامعه و) … قرار گرفت، روحیه سنت گرایی این نوپرولترها آشکارا با شرایط تاریخی جدید سر ناسازگاری گذاشت و در همین خاک بارور، انقلاب اسلامی شکل گرفت . بدین سان روند شتابان مدرن سازی بورژوایی در ایران که با شیوه های تروریستی سیاسی اجرا می شد، دست کم سه نوع واکنش را سبب شد: اول، واکنش لایه های قدیمی بورژوازی، خرده بورژوازی و روشنفکران بورژوا – دموکرات در برابر مدل های ارتجاعی انحصاری اشرافی رشد سرمایه داری; دوم، واکنش توده های مردم در برابر جنبه های منفی و استثمارگرانه و فرهنگی روان شناختی مدرن سازی سرمایه داری; سوم، واکنش محافل روحانی سنتی و نیمه سنتی . ^(۱۵) در این میان، برخی دیگر از صاحبنظران نوعا پیدایش طبقه متوسط جدید را برجسته می کنند که در اثر گسترش نظام آموزشی پدید آمده و در فضای سیاسی غیر نهادینه کشور، گرایش های نوسازانه آنها به صورت روزافزونی رادیکالیزه گردید . این طبقه شامل بوروکرات ها و تکنوکرات هایی بودند که در مشاغل دولتی به کار گمارده شده بودند تا ضمن بالا بردن قابلیت های نظام، اتکای رژیم به نخبگان سنتی را کاهش دهند . ^(۱۶)
در مجموع سیاست نوسازی دولت مطلقه پهلوی سه پیامد اصلی داشت که موتور اصلی انقلاب اسلامی را تشکیل می داد:
۱ . تضعیف طبقات ماقبل سرمایه داری و جامعه سنتی;
۲ . ایجاد زمینه های ظهور جامعه توده ای از طریق اصلاحات اقتصادی، گسترش شهرنشینی، مهاجرت و … ;
۳ . ایجاد شکاف های اجتماعی جدید و نیز تشدید فعالیت شکاف های اجتماعی خفته قبلی .
به این ترتیب تشدید همزمان شکاف های متعدد اجتماعی، سیاسی و ایدئولوژیک به تدریج زمینه های شکل گیری یک ائتلاف وسیع ضد رژیم را فراهم کرد . این ائتلاف تحت رهبری دستگاه مذهبی که در مقایسه با دیگر نیروهای سیاسی از منابع شخصیتی، بسیج گری و مشروعیت بخشی بیشتری برخوردار بود طی دوره یک ساله اعتراضات خیابانی توده ای که معمولا از سوی نیروهای رژیم به خشونت کشیده می شد، موجبات مشروعیت زدایی کامل رژیم سلطنتی و فروپاشی منابع اقتدار و سرکوب این رژیم را فراهم کرد و سرانجام باعث سرنگونی این رژیم و پیروزی انقلاب گردید . انقلاب اسلامی و شکاف های اجتماعی
انقلاب اسلامی دگرگونی های عمده ای در اقتصاد، فرهنگ و سیاست ایران ایجاد کرد . مهم ترین نمود این دگرگونی ها را می توان در تکوین یا تشدید فعالیت شکاف های اجتماعی مشاهده کرد . با این که جامعه ایران از دیرباز یک جامعه با پارگی های متعدد اجتماعی بوده و همان طور که بحث شد، خود این پارگی ها و شکاف ها در پیدایش انقلاب اسلامی نقش داشت، اما ظهور انقلاب اسلامی با آرمان ها و شعارهای خود و نیز ایجاد یک فضای نسبتا باز سیاسی و کاستن از فشارهای رژیم پیشین زمینه های لازم را برای طرح خواست ها و مطالبات از سوی گروه های مختلف اجتماعی فراهم ساخت . در عین حال، پیدایش یک رژیم شیعی با گرایش های ضد سرمایه داری حساسیت هایی را در میان برخی از اقشار جامعه برانگیخت و این امکان را فراهم ساخت تا گروه های مختلف ضمن استفاده از فضای باز بحث و گفت و گو بر میزان آگاهی های خود افزوده و امکان لازم برای سازمان یافتگی گروهی را کسب کنند . ضمن آن که انقلاب باعث تشدید فعالیت برخی از شکاف ها نظیر قومیت، جنسیت، مذهب و … شد، زمینه لازم را نیز برای تکوین برخی از شکاف ها نظیر شکاف های ارزشی و فرهنگی فراهم کرد . در این جا تاثیر انقلاب بر شکاف های اجتماعی را به اختصار مورد بحث قرار می دهیم .
انقلاب و شکاف مذهب: با وقوع انقلاب اسلامی و به دنبال تلاش رهبران مذهبی برای ایجاد یک حکومت تمام عیار شیعی، طبعا نقش مذهب و تمایزات مذهبی چه در ساختار و روابط قدرت و چه در معیارهای توزیع منابع و ارزش های اجتماعی و اقتصادی افزایش یافت . این موضوع زمینه تشدید شکاف های مذهبی و تبدیل آنها به عرصه کشمکش های سیاسی را فراهم کرد . بزرگ ترین اقلیت مذهبی ایران یعنی مسلمان های اهل سنت که معمولا در مناطقه حاشیه ای می زیستند و به گروه های قومی – زبانی اقلیت تعلق داشتند، در سال های اولیه پس از انقلاب بیشترین ناسازگاری و کشمکش را با دولت مرکزی داشتند . البته این کشمکش ها آنچنان با شکاف ها و تنش های قومی – زبانی و منطقه ای و ایدئولوژیکی آمیخته بود که مشکل می توان سهم واقعی شکاف های مذهبی را در آنها تعیین کرد; گر چه نقش تشدید کننده تمایزات و شکاف های مذهبی را در این تنش ها و درگیری ها نمی توان انکار کرد . البته رهبران سیاسی و مذهبی ایران طی سال های بعد از انقلاب بارها کوشیده اند با طرح مواضع و شعارهای وحدت گرایانه با اهل سنت از تشدید شکاف های سیاسی آنها با دولت مرکزی جلوگیری کنند، اما این تلاش ها نتوانسته است احساس زیر سلطه بودن گروه های سنی را در یک حکومت شیعی کاملا از میان بردارد . در سال های اخیر می توان هم در میان سنی ها و هم شیعیان ایران رواج برخی عقاید و گرایش های افراطی را مشاهده کرد که می تواند زمینه های تعارض و برخورد میان این دو را در آینده تقویت کند .
در مورد دیگر اقلیت های مذهبی نیز گر چه رویارویی آشکار و شدیدی بین آنها با حکومت اسلامی روی نداده است، اما حاکمیت قوانین اسلامی خواه ناخواه با ایجاد یا تشدید محدودیت های متعددی برای این اقلیت ها همراه بوده است . محدودتر شدن مراسم و فعالیت های آشکار مذهبی، معاشرت اجتماعی، فرصت های اشتغال، تحصیلات و … برای آنها، این اقلیت ها را اصولا به صورت گروه های ناراضی بالقوه در آورده است . گر چه نارضایتی های این اقلیت ها کمتر به صورت جمعی و آشکار ظاهر شده، اما در مقاطعی که امکان مخالفت های سیاسی عمومی وجود داشته، بخش هایی از این اقلیت ها از طریق همکاری با گروه های سیاسی منتقد یا مخالف نارضایتی های خود را بیان کرده اند . به علاوه، در موارد متعددی رهبران مذهبی این اقلیت ها از طریق نامه یا ملاقات حضوری با رهبران سیاسی و مذهبی جمهوری اسلامی در صدد تعدیل محدودیت های مزبور بر آمدند، اما از همه اینها مهم تر این که نارضایتی اقلیت های مذهبی در طی سال های پس از انقلاب در موارد زیادی از طریق عوامل خارجی بیان شده است . این عوامل خارجی در موارد متعددی دولت ایران را به فراهم کردن شرایط مناسب تر برای اقلیت های مذهبی توصیه کرده و در موارد زیادی نیز دولت ایران را به دلیل نحوه برخوردش با این اقلیت ها محکوم کرده اند . ¹³
از سوی دیگر، با آن که انتظار می رفت با برقراری جمهوری اسلامی پس از انقلاب، شکاف بین دستگاه دینی و حکومت از میان برود، اما حکومت جدید نتوانست همه دستگاه دینی را با خود همراه سازد و بنابراین شکاف دین و دولت همچنان ادامه یافت و در سال های بعد حتی تشدید گردید . تداوم این شکاف ناشی از کثرت گرایی حاکم بر دستگاه شیعی بود که هر یک از مراجع تقلید استقلال عمل داشتند . بخش سنتی تر دستگاه دینی اصولا اعتقادی به مداخله مستقیم روحانیون در امور سیاسی و برقراری حکومت اسلامی در دوره غیبت نداشت . فاصله این بخش با حکومت جدید پس از انقلاب زمانی بیشتر شد که از یک سو، دولت به اقدامات و سیاست هایی دست زد که بعضا از نظر تفسیرهای سنتی، با احکام دین تباین کامل داشت و از سوی دیگر، این دولت نیز به نوبه خود به محدود کردن استقلال عمل دستگاه دینی به ویژه بخش ناراضی آن دست زد .
انقلاب و شکاف قومی: انقلاب اسلامی بر تشدید فعالیت شکاف قومی نیز تاثیر زیادی داشت . نابسامانی و در هم ریختگی اوضاع در سال های اولیه پس از پیروزی انقلاب باعث شد تا گروه های مختلف قومی که به دلیل سال ها تحمل فشار و بی عدالتی در رژیم سابق، خواهان دست یابی به عدالت اجتماعی بودند خواست ها و مطالبات متعدد سیاسی و اقتصادی خود را همچون سایر گروه های اجتماعی مطرح و برای برآورده ساختن آنها بر دولت های پس از انقلاب فشار وارد سازند . تضعیف نظارت دولت انقلابی بر مناطق پیرامونی که عمدتا اقلیت های قومی در آن مناطق ساکن بودند، به گروه های سیاسی مختلف از جمله گروه های قوم گرا امکان فعالیت و