فایل پاورپوینت کامل بررسی تاثیر اندیشه ی سیاسی امام خمینی بر درونمایه و صورت بندی عزاداری محرم: بررسی موردی محرم سال ۱۳۴۲

دانلود و استفاده از فایل پاورپوینت کامل بررسی تاثیر اندیشه ی سیاسی امام خمینی بر درونمایه و صورت بندی عزاداری محرم: بررسی موردی محرم سال ۱۳۴۲ – تجربه‌ای بی‌نظیر در ارائه!

پاورپوینتی شیک و استاندارد:

فایل فایل پاورپوینت کامل بررسی تاثیر اندیشه ی سیاسی امام خمینی بر درونمایه و صورت بندی عزاداری محرم: بررسی موردی محرم سال ۱۳۴۲ شامل 120 اسلاید طراحی‌شده با دقت بالا است که کاملاً آماده برای ارائه یا چاپ در PowerPoint می‌باشد.

چرا فایل فایل پاورپوینت کامل بررسی تاثیر اندیشه ی سیاسی امام خمینی بر درونمایه و صورت بندی عزاداری محرم: بررسی موردی محرم سال ۱۳۴۲ گزینه‌ای عالی است؟

• گرافیک حرفه‌ای و جذاب: اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل بررسی تاثیر اندیشه ی سیاسی امام خمینی بر درونمایه و صورت بندی عزاداری محرم: بررسی موردی محرم سال ۱۳۴۲ با طراحی مدرن و چشم‌نواز، پیام شما را به بهترین شکل منتقل می‌کنند.
• کاربری آسان: ساختار این پاورپوینت به‌گونه‌ای است که استفاده از آن بدون نیاز به تغییرات پیچیده ممکن باشد.
• آماده استفاده: تمامی اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل بررسی تاثیر اندیشه ی سیاسی امام خمینی بر درونمایه و صورت بندی عزاداری محرم: بررسی موردی محرم سال ۱۳۴۲ از قبل تنظیم‌شده و بدون نیاز به ویرایش، قابل استفاده هستند.

تضمین کیفیت و دقت بالا:

این مجموعه بر اساس بالاترین استانداردهای طراحی ساخته شده است و کاملاً منسجم و بدون اشکال، مناسب برای ارائه‌های حرفه‌ای می‌باشد.

نکته قابل توجه:

برخی نسخه‌های غیررسمی ممکن است تغییراتی داشته باشند. این نسخه اصلی فایل پاورپوینت کامل بررسی تاثیر اندیشه ی سیاسی امام خمینی بر درونمایه و صورت بندی عزاداری محرم: بررسی موردی محرم سال ۱۳۴۲ با دقت و کیفیت بالا طراحی شده است.

همین حالا فایل فایل پاورپوینت کامل بررسی تاثیر اندیشه ی سیاسی امام خمینی بر درونمایه و صورت بندی عزاداری محرم: بررسی موردی محرم سال ۱۳۴۲ را دریافت کنید و یک ارائه بی‌نظیر داشته باشید!

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل بررسی تاثیر اندیشه ی سیاسی امام خمینی بر درونمایه و صورت بندی عزاداری محرم: بررسی موردی محرم سال ۱۳۴۲ :

مقدمه

مذهب تشیع به عنوان یکی از مذاهب اسلامی تقریباً همزمان با ظهور اسلام ایجاد شد. (مظفر ۱۳۶۸، ۳۴) ادعای اصلی پیروان این مذهب حقانیت جانشینی حضرت علی علی بعد از حضرت محمد ولایه علی بن ابیطالب حصنی بود که به باور پیروان تشیع، پیامبر در واقعه ی غدیر خم در سال آخر حیات خود این موضوع را علناً اعلام کرده بود. همچنین یکی از عناصر کلیدی در ادامه ی حیات تشیع وجود عالمان دینی بوده که وظیفه ی انتقال و گسترش آموزه های ائمه ی شیعه را به پیروان بر عهده داشته اند. نقش عالمان دینی و تأثیرگذاری آنان بر جامعه در طی دوره بالیده شدن مذهب رو به تزاید بوده است. (مطهری بی تا، ۵۸ – ۵۹) در این زمینه دوره ی صفوی اهمیت بسزایی دارد و به دلیل همکاری خاصی که میان علمای شیعه و شاهان صفوی ایجاد گردید، نقش علما در اداره ی جامعه پررنگ تر شد. (نقیب زاده ۱۳۸۲، ۴۷) یکی از مهم ترین عواملی که می توان در بررسی نقش و جایگاه روحانیان در جامعه به آن توجه کرد، مفهوم اندیشه سیاسی شیعه است. به واقع سیاست، با توجه به محتوای آموزه های اسلامی و به طور خاص شیعی هیچ گاه در مذهب شیعه مغفول نبوده است. (حکیمی بی تا، ۵۵ – ۵۶) به طور خاص ظهور امام خمینی به عنوان مرجع دینی نقطه ی عطفی در اندیشه ی سیاسی شیعه محسوب می شود که دوره های پیشین را به دوره ای یک سره نوین متصل می کند. (الگار ۱۳۶۰، ۳۶) امام خمینی در اندیشه ی سیاسی خود تقابل شدید و مبارزه با رژیم حاکم را در دستور کار قرار داد که پیش از آن سابقه نداشت. بنابراین اندیشه ی سیاسی امام خمینی پس از دوره های تاریخی الف: شورش ها و قیام های پراکنده، (فلاحی ۱۳۹۳، ۲۱ – ۳۰) ب: همکاری با سلطان عادل، ج: اختلاف نظر و نهضت- های مقطعی (نظیر تنباکو) و د: مشروطه خواهی، دوره ی جدیدی را پدید آورد که در آن مبارزه -ی منسجم و گسترده علیه رژیم حاکم در جهت حذف کامل سلطنت، درونمایه ی اصلی آن بود. (نقیب زاده ، ۴۶ – ۴۷)

از سوی دیگر یکی از عناصر دائمی و مهم مذهب شیعه توجه به عنصر فداکاری و شهادت از منظر قیام امام حسین علی است که تقریباً همزمان با حیات خود ائمه و از طریق برگزاری مجالس عزاداری مورد توجه پیروان این مذهب قرار گرفت. (خمینی ، ؛ مظفر ۱۳۶۸، ۸۶؛ تقی زاده داوری ، ۴۰ – ۴۸) بارزترین و هدفمند ترین اثر اندیشه ی سیاسی شیعه در برگزاری مراسم عزاداری را می- توان در دوره ی نهضت امام خمینی یافت. وی به روش های سنتی عزاداری که عمدتاً غیرسیاسی و صرفاً عاطفی – احساسی بود، اعتراض داشت و با اصرار خواستار تغییر اساسی در کیفیت برگزاری مراسم عزاداری بود.

موضوع پژوهش حاضر بررسی تأثیر اندیشه ی سیاسی امام خمینی در دوره ی مبارزه با رژیم پهلوی بر درونمایه و صورت بندی مراسم عزاداری عاشورا در محرم سال است، و پرسش اصلی آن چگونگی تغییرات در عزاداری آن سال است. برای این منظور ابتدا اندیشه ی سیاسی امام خمینی در دوره ی مورد نظر تبیین شده و سپس به بررسی چگونگی تأثیر نظرات وی بر مراسم عزاداری پرداخته شده است. روش تحقیق مطالعه تاریخی – تطبیقی تفسیرگراست که مبتنی بر «رهیافت های کیفی» و «مطالعه عمیق و همه جانبه ی تعداد محدودی از موارد» است. (ایمان ۱۳۹۳، ۱۴۰ – ۱۴۱) نمونه ها به صورت غیرتصادفی و هوشمند و در جهت یافتن پاسخ به پرسش اصلی پژوهش انتخاب شده اند. در استفاده از منابع نیز، اکثر قریب به اتفاق استنادات در این پژوهش از منابع دست اول (شامل خاطرات حاضران و مشاهدات مأموران ساواک حاضر در صحنه) است و در چند نمونه ی معدود از منابع دست دوم، شامل کتاب های تاریخ نگاری پژوهشگران تاریخ معاصر، نیز بهره گرفته شده است.

چارچوب نظری

مقدمه ای بر اندیشه ی سیاسی شیعه

برداشت علمای شیعه از آموزه های پیشوایان تشیّع این بوده که هر حاکمی در زمان غیبت غاصب است و به علت آنکه حق حاکمیّت امام غایب را غصب کرده همکاری با او حرام محسوب می شده است. این برداشت بدون آنکه در حقّانیت آن تعارضی میان تفکّرات مختلف علما وجود داشته باشد مرسوم و مقبول بود. (عنایت ۱۳۷۲، ۵۵) با تأسیس صفویه دورانی مهم و البته جدید در تاریخ سیاسی ایران آغاز می شود که می توان آن را «دوران مشروعیت و تقرب به حاکم عادل» نامید. (احمدی و جاسم نژاد، ۱۳۹۴، ۴۶) در شروع دوره ی قاجار نیز می توان چنین دیدگاهی را یافت. یعنی علمای مطرح شیعه در بدو سلطنت قاجار تصور می کردند امکان برقراری رابطه ای مشابه روابط حسنه ی دوره ی صفوی موجود است. (خالقی نژاد، ۱۳۹۰، ۱۴۲) این همکاری در طول سلسله ی قاجار به دلایل مختلف کم- رنگ شد. (آبراهامیان ۱۳۷۷، ۵۲) در مقطع انقلاب مشروطه، هر چند فکر تحدید حاکمیت و ایجاد مشروطه تا حد زیادی با حمایت روحانیون دینی پدیدار گشت ولی در نهایت فعالان روحانی در نهضت مشروطه به دلیل انحرافات پدید آمده در آن، از مشارکت در انقلاب پشیمان شدند. (الگار ۱۳۹۶، ۳۱۴) پس از فوت آیت الله بروجردی و با مطرح شدن نام امام خمینی در واقع دور جدید از اندیشه ی سیاسی شیعه که در آن به همکاری با رژیم رأس کار خاتمه داده می شد و تقابل به منظور حذف سلطنت در دستور کار قرار می گرفت، آغاز شد. بنابراین مشاهده می شود که اولاً می توان پدیده ای تحت عنوان اندیشه ی سیاسی شیعه را در مشی علمای دینی شناسایی کرد و ثانیاً این پدیده هم به لحاظ نظری و هم به لحاظ عملی سیر تطور چشمگیری از بدو پیدایش تا به امروز داشته است.

اندیشه ی سیاسی امام خمینی

نقش امام خمینی در شکل دادن به اندیشه ی سیاسی شیعه بسیار مهم است. وی در واقع از سنین جوانی به مسائل سیاسی علاقمند بوده است. یکی از اولین کنش های سیاسی او نگارش کتاب «کشف الاسرار» است که در پاسخ به شبهه افکنی های دوره ی بعد از اخراج رضاشاه از کشور نگاشته شده است. (جعفریان ، ۵۲ – ۵۴؛ الگار ، ۶۳ – ۶۴) بنا به نظر برخی پژوهشگران امام خمینی در این کتاب از تشکیل حکومت اسلامی بحث کرده است و نقدی بسیار جدی به عملکرد رضاشاه وارد کرده است. (آبراهامیان ، ۵۲۲) از بررسی کلیت نظرات وی در طول سال های منتهی به چنین برمی آید که امام خمینی با اساس وجود خاندان پهلوی در رأس اداره کشور به شدت مخالف بوده ولی به دلیل حفظ جایگاه مرجعیت اعلام علنی مخالفت خود و مقابله با رژیم حاکم را تا زمان فوت آیت الله بروجردی مخفی نگاه داشته است. (جعفریان ، ۲۵۳)

شروع مقابله ی علنی امام خمینی با رژیم پهلوی به سال بازمی گردد که در مهر آن سال «لایحه ی انجمن های ایالتی و ولایتی» به تصویب دولت علم رسید که متضمن «حذف اسلام از شرایط نمایندگی مجلس، سوگند به کتاب های آسمانی و تساوی کامل حقوق زن و مرد و شرکت زنان در انتخابات» بود. این لایحه با مقاومت علمای قم در آذر همان سال لغو شد (مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات ۱۳۷۸، ۱۷ – ۱۹) ولی متعاقب آن شاه اعلام کرد که قصد دارد برای «انقلاب سفید» که عمده ی آن مربوط به اصلاح اراضی می شد، رفراندوم برگزار کند که مجدداً با مخالفت جدی علما و به طور خاص امام خمینی روبرو شد. مأموران ساواک دوم و سوم فروردین سال به مدرسه ی فیضیه حمله کردند و ضمن کشتار و ضرب وشتم طلاب، شروع برخورد سهمگین حاکمیت با طبقه ی روحانی را به وضوح نشان دادند. (مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات ، ۲۱ – ۲۴) متعاقب این واقعه امام خمینی حداکثر استفاده ی ممکن از حمله به فیضیه را انجام می دهد و با اصرار، محرم پیش رو را (خرداد ) تبدیل به صحنه ی افشای اعمال و مقاصد رژیم از حمله به نهاد روحانیت و دین می کند.

مقدمه ای بر عزاداری شیعیان

همان طور که در بالا آمد، عزاداری بر شهادت امام حسین علی بلافاصله بعد از واقعه ی عاشورا آغاز شد. اما در ایران به طور خاص پس از روی کار آمدن پادشاهان صفوی و بیشتر به دلایل سیاسی به برگزاری مراسم عزاداری اهمیت داده شد. در دوره ی قاجار نیز به دلیل علاقه ی شاهان قاجاری به مراسم عزاداری و این موضوع که آنها بنا به دلایل گوناگون دوست داشتند خود را افرادی مذهبی نشان دهند، مراسم عزاداری مورد تشویق قرار می گرفت. شکل هایی نظیر تعزیه و دسته روی و روضه خوانی و وعظ در دوره ی قاجار هر کدام به شکل مجزا و در مواردی تلفیقی شناخته شده بودند. (منظورالاجداد ۱۳۸۰، ۱۶۸) در دوره ی پهلوی در واقع در قراردادی نانوشته مردم و روحانیت و حتی حاکمیت پذیرفته بودند که سلطنت پهلوی علاقه ای به بسط اعتقادات شیعی و از جمله عزاداری محرم ندارد و حتی مخالفت و معاندت نیز دارد و این موضوع سبب شد که پتانسیل بسیار قدرتمند و ابزاری که قرن ها در نوعی کشمکش میان روحانیت و مردم و حاکمیت نقش آفرینی می کرد، صرفاً در اختیار مردم و بخشی از روحانیت مرتبط با بدنه ی مذهبی اجتماع قرار گیرد. به بیان دیگر، بی اعتنایی حاکمان وقت به اثرگذاری مراسم عزاداری موجب شد که نتوانند از آن استفاده کنند و از همین نقطه نیز آسیب پذیر شدند.

یافته های پژوهش

امام خمینی برداشتی کاملاً متفاوت از مراسم عزاداری داشت و اصل برگزاری مراسم مختلف به خصوص روضه خوانی و دسته روی را سیاسی و در جهت مبارزه با ظلم و ستم می دانست. (خمینی ۱۳۸۵، ۷ – ۸) این موضوعی بود که هر چند در برهه های مختلف تاریخ سیاسی شیعه مورد اشاره و تأکید قرار گرفته بود (الگار ۱۳۶۰، ۲۲ – ۲۳) و نزدیک ترین آن به لحاظ زمانی نیز مراسم عزاداری سیاسی در دوره ی مشروطه بود (غفاری و مرشدی زاده و خدادادی ۱۳۹۱، ۶۸)، ولی هرگز به شکلی هدفمند و نظام مند مورد آزمایش قرار نگرفته بود و این در واقع نخستین بار بود که مرجعیت شیعه به عنوان راهنما و مرشد چگونگی برگزاری مراسم عزاداری را از حیث درونمایه و صورت بندی تعیین می کرد. مطابق نظر برخی پژوهش گران عزاداری تا پیش از این دوره بیشتر صرفاً «مصیبت و عزا و خالی از هرگونه حماسه و پیام» بوده است. (حکیمی بی تا، ۲۶۳ – ۲۶۵)

شروع جدی بهره گیری از مراسم عزاداری در تقابلات سیاسی میان بدنه ی مذهبی متشکل از مرجعیت مبارز و مردم متدین در خرداد سال همزمان با دهه ی اول ماه محرم بود که در فروردین همان سال واقعه کشتار و ضرب و جرح طلبه های مدرسه ی فیضیه صورت گرفته بود. در این زمان امام خمینی رسماً از طریق سه مجرا تلاش کرد که مبارزه ی سیاسی را که آغاز کرده بود به مراسم عزاداری وارد نماید. مجرای اول جمع آوری و متشکل کردن هیئت های عزاداری در تهران بود که منجر به تشکیل جمعیت هیئت های مؤتلفه اسلامی شد. (فلاحی ۱۳۹۳، ۷۶ – ۷۷) در واقع امام خمینی بعد از واقعه ی فیضیه خود از سران چند هیئت مذهبی و مبارز تهران دعوت کرد که به قم بیایند و در آنجا از آنها خواست که خط مشی عزاداری های محرم پیش رو (سال ) را به افشای رژیم سوق دهند. (فقیه حقانی ۱۳۸۴، ۱۸۴) این مجرا با توجه به اراده ای که نزد مؤسسان هیئت های مؤتلفه وجود داشت، بسیار مؤثر بود و در طول دهه ی اول محرم سال بخش قابل توجهی از مظاهر عزاداری سیاسی در تهران را راهبری کرد. مجرای دومی که امام خمینی انتخاب کرد، توجه به خطبا و وعاظی بود که به لحاظ سیاسی و مبارزاتی با وی همراه بودند. مهم ترین این اشخاص محمدتقی فلسفی واعظ مشهور ایران بود که محبوبیتی فراوان در نزد مردم داشت و حتی رژیم هم برای او احترام قائل بود. فلسفی که در سال نامه ای از امام خمینی دریافت کرده بود و در همان زمان نیز همراهی با وی را پذیرفته بود (مظاهری ، ۱۶۳)، این بار نیز قبول کرد به رژیم و به خصوص دولت علم انتقاد کند و فضای عزاداری را از حالت منفعل و غیرسیاسی به سیاسی تغییر دهد. دیگر وعاظی که در طول دهه ی اول محرم این سال سخنرانی سیاسی ایراد کردند، عمدتاً از شاگردان و یاران امام خمینی بودند که در سال های بعد هم جزء روحانیان مبارز علیه رژیم قرار گرفتند. خاطره ای که شهید محلاتی از امام خمینی نقل می کند، گویای نوع نگاه امام خمینی به کارکرد عزاداری در دوره مبارزه است:

محرم در پیش بود امام مرا خواستند و فرمودند: بروید وعاظ تهران و سران هیئت ها را جمع کنید تا در محرم امسال بتوانیم حداکثر بهره برداری را بکنیم. دستورالعملی هم در این زمینه به من دادند. اعلامیه ای هم دادند که در ماه محرم در دسته جات و سینه زنی ها جنایات شاه و جریان فیضیه [برای مردم] تشریح شود و ما حداکثر بهره برداری را از این جریان بکنیم.

(نقیب زاده ، ۱۵۴)

اما مجرای سوم که به نوعی دو مجرای پیشین مقدمه ای بر آن محسوب می شوند، عملکرد خود امام خمینی در طول این دهه است. او هر شب به هیئت های مختلف در قم می رفت و زمینه را برای اتفاقی مهم در روز عاشورا فراهم می آورد. (فلاحی ۱۳۹۳، ۱۰۳ – ۱۰۴) از برخی اسناد چنین برمی آید که امام خمینی به اطرافیان خود توصیه کرده بود روزهای ابتدایی دهه ی محرم را ملایم شروع کنند و صحبت ها و اعتراضات تند را برای چند روز آخر و به خصوص روز عاشورا بگذارند. (فلاحی ۱۳۹۳، ۸۵) در روز عاشورا امام خمینی در مدرسه ی فیضیه سخنرانی بسیار تندی علیه شاه انجام داد و ضمن مقایسه ی او با یزید، خواستار اصلاح وضع شد. (مظاهری ، ۱۷۵) سخنرانی امام به شدت تند بود و موجب شد که شاه به تحریک علم با دستگیری وی موافقت کند و این موضوع مقدمه ی پیروزی مبارزه ی امام خمینی علیه رژیم پهلوی را فراهم آورد. باید به این مهم توجه داشت که دلیل اصلی توفیق امام خمینی در راه اندازی مبارزه از طریق مجاری ذکر شده، اهمیت جایگاه او به عنوان مرجع تقلید شیعیان است. به این وسیله سیاستی که امام خمینی در طول سال های (اخراج رضاشاه از ایران) تا (فوت آیت الله بروجردی) در راستای تقویت جایگاه مرجعیت شیعه به کار بسته بود، مستقیماً در اجرای موفقیت آمیز مبارزات او مؤثر واقع شد. دلیل دیگر این توفیق نیز اهمیت خاص مراسم عزاداری در فرهنگ شیعی بود که حاکمیت وقت از آن کاملاً غافل بود.

بدین ترتیب با هدایت امام خمینی و از سه مجرای یاد شده درونمایه ی و صورت بندی عزاداری در سال دگرگون شد. در ادامه تغییرات درونمایه و صورت بندی عزاداری در محرم آن سال مورد بررسی قرار می گیرد:

درونمایه

هر چند در طول سالیان دراز، عزاداری بیشتر صبغه ی احساسی – عاطفی یافته بود ولی روح جمعی شیعه نسبت به این واقعیت که امام حسین علی بر سر امر به معروف و نهی از منکر و مبارزه با حکومت فاسد بنی امیه قیام کرده و به شهادت رسیده بود، عمیقاً آگاهی داشت و همان طور که پیشتر نیز مورد اشاره قرار گرفت در برهه های زمانی مختلف این درونمایه ی حماسی و سلحشورانه و ظلم ستیز در مراسم عزاداری مورد اشاره قرار می گرفت و حتی انگیزه بخش مبارزان سیاسی نیز بود. امام خمینی رهبری جریانی را بر عهده گرفت که روح جمعی آن معتقد بود، به دلیل آنکه ظلم و ستم و اسلام ستیزی رژیم پهلوی کاملاً مشابه فساد دربار اموی است، لذا باید مشی شیعیان نیز مشابه مشی امام حسین علی باشد. به این ترتیب یکی از مهم ترین و ماناترین استعاره های مبارزه ی انقلابی امام خمینی در سال ، یعنی استعاره «شاه، یزید زمان» شکل گرفت. در ادامه به برخی از نمونه های «صریح» این استعاره در سخنرانی ها، اعلامیه ها و نوحه خوانی های سال اشاره می شود. البته پیشتر تأکید بر این نکته ضرورت دارد که این نمونه های صریح خود گویای روح حاکم بر جریان مبارز آن دوره است و نشان از این دارد که این استعاره در نظام فکری آنها کاملاً جاافتاده و منطقی می- نموده است.

نمونه :

امام خمینی پیش از شروع ایام محرم در اعلامیه ای چنین نوشت:

حضرات مبلغین عظام، هیئات محترم و سران دسته های عزادار متذکر شوند که لازم است فریضه ی دینی خود را در این ایام، در اجتماعات مسلمین ادا کنند. از سید مظلومان فداکاری در راه شریعت را فراگیرند و از توهم چند روز حبس و زجر نترسند. لا تهنوا و تحزنوا و انتم الاعلون ان کنتم مؤمنین. آقایان بدانند که خطر امروز برای اسلام کمتر از خطر بنی امیه نیست. .. در نوحه های سینه زنی از مصیبت های وارده بر اسلام و مراکز فقه و دیانت و انصار شریعت یادآور شوید. (فلاحی ، ۷۸ – ۷۹)

همان گونه که دیده می شود در این اعلامیه امام خمینی، رژیم حاکم را با حکومت بنی امیه که امام حسین علی برای مبارزه با آن به شهادت رسید مقایسه کرده است.

نمونه :

سخنرانی امام خمینی در عصر روز عاشورا در مدرسه ی فیضیه ی قم مهم ترین واقعه محرم سال محسوب می شود که منجر به دستگیری وی شد. امام خمینی در بخشی از سخنرانی چنین می گوید:

… اگر بنی امیه و دستگاه یزید تنها با حسین سر جنگ داشتند که آن رفتار وحشیانه و خلاف انسانی چه بود که در روز عاشورا با زن های بی پناه و اطفال بی گناه مرتکب شدند؟. .. بر نظرم می گذرد که آنها با اساس سروکار داشتند.

بنی هاشم را نمی خواستند. .. همین فکر امروز در سرزمین ایران به نظر می رسد. با بچه های – ساله های ما چه کار داشتند؟. .. لکن این فکر پیش می آید که این ها با اساس مخالف اند. با بچه ها مخالف نیستند؛ این ها نمی خواهند که اساس موجود باشد. این ها نمی خواهند در این مملکت قرآن باشد. (مظاهری ، ۱۷۵ – ۱۷۶)

مجدداً مشاهده می شود که امام خمینی این همانی میان سیاست دستگاه یزید و پهلوی ایجاد کرده است و استعاره ی یزید زمان را برای مخاطب خود تقویت می کند.

نمونه :

سخنرانی امام خمینی در جمع بازاریان تهران در تاریخ نهم خرداد سال مصادف با ششم محرم:

ما افتخار می کنیم که مانند سید الشهدا روز عاشورا کشته شویم، و بچه های ما را اسیر و اموالمان را غارت نمایند. در عوض اسم ما تا ابد باقی خواهد ماند. اولاً کار این ها با یزید هیچ فرقی نمی کند؛ ثانیاً اگر بخواهند چنین عملی را انجام دهند و بخواهند دستجات ما را بکوبند و مردم را به قتل برسانند، ما نیز از هم اکنون مانند حسین اعلام می کنیم: هر که با ماست به طرف ما بیاید و هر کس که با ما نیست به سمت لشکر یزید برود. یکی از کسانی که باید در راه حضرت سیدالشهدا آغشته به خون خود شود، خمینی است. حال که چنین است، باید روز عاشورا را در قم، کربلای حسین قرار بدهیم، تا یک کربلای ثانی درست کنیم، و مردم برای زیارت به قم بیایند. چه افتخاری بالاتر از اینکه در راه دین، در راه حسین، در راه استقلال مملکت کشته شویم. (خمینی ۱۳۷۸، ۲۴۰)

این بریده از سخنرانی امام خمینی شاید گویاترین و کامل ترین نمونه از استعاره ی مدنظر این پژوهش در خصوص تداعی این همانی میان رژیم پهلوی و دستگاه بنی امیه باشد.

نمونه :

بخشی از سخنرانی محمدتقی فلسفی در خصوص واقعه ی فیضیه:

این واقعه ثابت می کند که اخبار وقایع کربلا و صدماتی که بر اهل بیت رسول اکرم ولایه علی بن ابیطالب حصنی و جوانان و زن و بچه های آنها وارد ساختند، کاملاً درست است، و آنچه در فیضیه گذشت، شاهدی بر این مدعا و نمونه ی فاجعه ای است که واقعیت داشته است. (فلاحی ۱۳۹۳، ۶۹)

در این نمونه نیز استعاره ی یزید زمان به صورت مستتر مشاهده می شود.

نمونه :

گزارشی است از ساواک که به تحلیل سخنرانی های محمدتقی فلسفی در روزهای انتهایی دهه ی اول محرم سال پرداخته است:

دو سخنرانی شیخ محمدتقی فلسفی در مسجد ترک ها در روزهای یک شنبه و دوشنبه هفته ی جاری با انتشار اعلامیه خمینی – عکس های متعدد و فراوان او در پایتخت و شعارهای کنایه -داری که بر علیه شاه «به نام یزید» و «دستگاه یزیدی» و «مریدان یزید» می داد عکس العمل بسیار بدی در بین توده ی مردم داشت…. در روز و محرم حداقل یکصدهزار نفر نطق فلسفی را گوش داده اند. اگر موعظه ی ملاها در مساجدِ ختم باشد، خطرش کمتر از موعظه بر بالای منابر در ایام سوگواری است. زیرا در آنجا طرف کلام وعاظ طبقات دوم و اول است ولی در روی منابر سوگواری طرف مردم «عوام» و هیجان افکار آنها کنترلش مشکل است. .. (سلیمی ، ۲۳۷)

مشاهده می شود که اعضای ساواک نیز کاملاً به پررنگ بودن استعاره ی یزید زمان در مبارزات سال پی برده اند و اثر آن را در میان مردم مهم ارزیابی می کنند.

نمونه ۶:

یکی از شعارهایی که دسته های عزاداری که هیئت های مؤتلفه در روز عاشورا هماهنگ کرده بودند این بود:

تا کی داری تو شور و شر، یابن مرجانه / کاخت کنیم زیر و زبر یابن مرجانه (فلاحی ۱۳۹۳، ۹۸)

آن گونه که در اسناد ذکر شده شعار بالا در مسیر بازگشت دسته های عزادار از دانشگاه تهران به سمت بازار و در اطراف کاخ مرمر گفته شده و تشبیهی میان سران رژیم (به احتمال زیاد: شاه) و عبیدالله ابن زیاد در آن وجود دارد.

نمونه :

در یکی از منابع تاریخ نگاری انقلاب اسلامی آمده است:

«سید عبدالکریم هاشمی نژاد در سخنرانی خود در خرداد [سال ] در مسجد مروی. . ضمن محکوم کردن فاجعه ی مدرسه ی فیضیه و تعلل دستگاه قضایی در شناسایی مسببین این حادثه، سرنوشت دستگاه یزید را برای حکومت پهلوی پیش بینی کرد.» (سلیمی ، ۶۷)

همانگونه که مشاهده می شود در این نمونه یکی از شاگردان و یاران امام خمینی صراحتاً رژیم حاکم را با دستگاه بنی امیه مقایسه کرده است.

به جز این هفت نمونه که ذکر شد موارد پرشمار دیگر در محرم سال و سال های بعد از آن وجود دارد که نشان از اهمیت و اساسی بودن استعاره و مقایسه میان وضعیت آن دوره با دوره ای که امام حسین علی علیه یزید قیام کرد را نشان می دهد.

صورت بندی

قسمت بسیار مهم پژوهش حاضر که فقدان آن به شدت در ادبیات موضوع حس می شود و کمتر کسی به سراغ آن رفته چگونگی ایجاد تغییرات در صورت بندی و فرم عزاداری است. ذکر این توضیح ضروری است که ادبیات پژوهش در حوزه ی صورت بندی عزاداری، بیشتر نگاهی تک ساحتی به فرم اجرای آیین داشته و از این منظر پس زمینه های فکری و بن مایه های اعتقادی آن را نادیده می انگاشته است. به این معنا نگاهی که پژوهش گران به آیین هایی چون روضه خوانی و یا تعزیه و یا سایر مظاهر عزاداری داشته اند، نگاهی عرفی یا اسطوره ای بوده است. در حالی که به منظور احراز نگاهی جامع تر نسبت به منظومه ی آیین های سوگوارانه، نباید از تأثیر و تأثرات پس زمینه های مذکور در صورت بندی این گونه مراسم و آیین ها غافل بود. حال این پرسش پدید می آید که با توجه به تغییر درونمایه ای مورد اشاره در بالا، آیا تغییری در صورت بندی مراسم محرم سال قابل مشاهده است؟ پاسخ به این پرسش به صورت کوتاه مثبت است و در ادامه نمونه هایی از این تغییرات مورد اشاره قرار می گیرد:

تبدیل دسته به تظاهرات

بدون تردید مهم ترین و برجسته ترین واقعه ی عاشورای در تهران، دسته ی عزاداری بزرگ از میدان شاه سابق به سمت دانشگاه تهران بوده است که بیشترین بازتاب را در اسناد ساواک داشته و بسیار مورد توجه قرار گرفته است. در خاطرات یکی از فعالان سیاسی آن دوره آمده است:

در همان اوان، هیئت های مؤتلفه ی اسلامی طرحی را برای روز عاشورا تهیه کرد که بر اساس آن، قرار شد در روز عاشورا راهپیمایی سازمان یافته و منظمی به راه بیندازیم. راه پیمایی از مدرسه ی علمیه در کنار مسجد حاج ابوالفتح واقع در میدان شاه، میدان قیام فعلی شروع می شد و در جلوی دانشگاه تهران پایان می یافت. قرار بود راهپیمایان پلاکاردهایی را حمل کنند که روی هر کدام عکسی از امام الصاق شده باشد و فقط به شعارهایی پاسخ دهند که از طرف مسئولان مربوط به جمعیت هیئت های مؤتلفه اعلام می شد. همچنین مقرر شد قرآن هایی را با خود برداریم و از روی آنها آیاتی تلاوت کنیم که اگر نیروهای امنیتی به صفوف راهپیمایان حمله کردند، بگوییم رژیم به قرآن حمله کرده است. (توکلی بینا ۱۳۸۳، ۶۲)

این دسته ی عزاداری که اولین حرکت آشکار هیئت های مؤتلفه ی اسلامی بود، مظهر ایجاد بسیاری تغییرات در صورت بندی عزاداری سال بود. مهم ترین تغییر، تبدیل مفهوم دسته ی عزاداری به تظاهرات است. البته واضح است که خود برگزارکنندگان لااقل در زمان برگزاری قائل به چنین تفکیکی نبوده اند ولی از مشاهدات مأموران ساواک و اسناد این سازمان چنین برمی آید که شکل برگزاری یک سره با دسته روی سنتی متفاوت بوده است. به طوری که در اسناد ساواک از آن تحت عنوان «دمونستراسیون» یا تظاهرات یاد شده است:

… مجموع کسانیکه در این دمو [ن] ستراسیون نیمه مذهبی شرکت دارند از هزار نفر بیشتر و اکثراً بازاریها – دانشجویان و طلاب مصدقی – تودئی و نهضت آزادی می باشند. ..

(قیام خرداد ج ، ۳۷۸)

توضیحی که شهید مهدی عراقی در سخنرانی خود در سال در خصوص کیفیت برگزاری این دسته ی عزاداری می دهد تا حدی دلیل این که این دسته به کرات در اسناد ساواک تحت عنوان «دمونستراسیون» یاد شده را مشخص می کند:

[سئوال یکی از حضار:] این راهپیمایی گروه به سبک همان سینه زنی بود؟

حاج مهدی عراقی: پلاکارد بود، به حضورتان عرض کنم فرض کن ده متر به ده متر همین دمی که من گفتم، می گفتند، بعد فاصله اش یک نفر قرآن می خواند، دومرتبه بعد دسته بعدی شروع می کردند به دم دادن. (عراقی ، ۱۸۱)

با توجه به این نکته به اهمیت فرم و صورت بندی دسته عزاداری روز عاشورا می توان پی برد. دسته ای که به گواهی اسناد ساواک جزء «دمونستراسیون» شمرده می شود و به آن عبارت «نیمه مذهبی» اطلاق می شود ولی در عین حال هم برگزار کنندگان و هم مأموران رژیم قائلند که گونه ای عزاداری است. گفته مرحوم عراقی هم همین موضوع را تأیید می کند. در واقع می- توان دسته ی عزاداری روز عاشورا را واریاسیونی از عزاداری سنتی دانست که گرچه ارتباطش را با ریشه ی اصلی خود به هیچ عنوان از دست نمی دهد، در عین حال هم به لحاظ درونمایه و هم صورت بندی نوین و هنجارگریز است. البته به غیر از مسیر طولانی که به دانشگاه تهران ختم می شد عناصر دیگری نیز باعث می شد که این دسته روی، یک دسته روی معمولی نباشد و بیشتر شبیه تظاهرات باشد که به برخی از آنها در ادامه اشاره خواهد شد.

تبدیل نوحه به شعار

اشعارِ نوحه ها همواره یکی از ارکان مراسم عزاداری بوده اند. در محرم سال یکی از مسائلی که بسیار مورد توجه معترضان به رژیم حاکم قرار داشت، تأکید بر تغییر در اشعار عزاداری بود به نحوی که از منظری دیگر در زمان اجرا، نوحه