فایل پاورپوینت کامل تاملاتی در پیدایش و تکوین حزب ملل اسلامی

ارائه‌ی فایل پاورپوینت کامل تاملاتی در پیدایش و تکوین حزب ملل اسلامی – تجربه‌ای خاص و متمایز!

پاورپوینتی حرفه‌ای و متفاوت:

فایل فایل پاورپوینت کامل تاملاتی در پیدایش و تکوین حزب ملل اسلامی شامل 120 اسلاید جذاب و کاملاً استاندارد است که برای چاپ یا ارائه در PowerPoint آماده شده‌اند.

ویژگی‌های برجسته فایل فایل پاورپوینت کامل تاملاتی در پیدایش و تکوین حزب ملل اسلامی:

• طراحی خلاقانه و حرفه‌ای: فایل فایل پاورپوینت کامل تاملاتی در پیدایش و تکوین حزب ملل اسلامی به شما این امکان را می‌دهد که مخاطبان خود را با یک طراحی خیره‌کننده جذب کرده و پیام خود را به بهترین شکل انتقال دهید.
• سادگی در استفاده: اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل تاملاتی در پیدایش و تکوین حزب ملل اسلامی به گونه‌ای طراحی شده‌اند که استفاده از آن‌ها بسیار آسان باشد و نیاز به تنظیمات اضافی نداشته باشید.
• آماده برای ارائه: تمامی اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل تاملاتی در پیدایش و تکوین حزب ملل اسلامی با کیفیت بالا و بدون نیاز به ویرایش، آماده استفاده هستند.

کیفیت تضمین‌شده با دقت بالا:

فایل فایل پاورپوینت کامل تاملاتی در پیدایش و تکوین حزب ملل اسلامی با رعایت بالاترین استانداردهای طراحی تولید شده است. بدون نقص یا بهم‌ریختگی، تمامی اسلایدها آماده برای یک ارائه بی‌نقص و حرفه‌ای هستند.

نکته مهم:

هرگونه تفاوت احتمالی در توضیحات ممکن است به دلیل نسخه‌های غیررسمی باشد. نسخه اصلی فایل پاورپوینت کامل تاملاتی در پیدایش و تکوین حزب ملل اسلامی با دقت و حرفه‌ای تنظیم شده است.

همین حالا فایل فایل پاورپوینت کامل تاملاتی در پیدایش و تکوین حزب ملل اسلامی را دانلود کنید و ارائه‌ای حرفه‌ای و تأثیرگذار داشته باشید!

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل تاملاتی در پیدایش و تکوین حزب ملل اسلامی :

چکیده: انسداد فضای سیاسی کشور، رشد و گسترش استبداد نوین رژیم پهلوی، ستیزه جویی آشکار آنان با اسلام، تبلیغ و ترویج فرهنگ غربی توسط رژیم، گروههای مختلفی از جوانان تحصیلکرده و روشنفکر را به مبارزه به شیوه جدید و رایج در جهان ترغیب کرد. آنان با الهام گیری از جنبشهای ضد استعماری به مبارزه با استبداد و استعمار شتافتند و مشی مبارزه مسلحانه را تنها راه رهایی پنداشتند. در میان گروهها و سازمانهایی که مشی چریکی و متکی بر ایدئولوژی اسلامی داشتند حزب ملل اسلامی جایگاه ویژه ای دارد. شاید بتوان گفت حزب ملل اسلامی اولین گروه روشنفکر اسلامی بود که با اقتباس از تجربه های مبارزاتی سایر جنبشها به تاسیس حکومت اسلامی از طریق مبارزه مسلحانه و انقلاب اسلامی توجه کرد. همچنین اولین حزب متشکل با سازماندهی مخفی، اساسنامه دقیق و علمی بود که با اتکا بر ایدئولوژی اسلامی به مبارزه با استبداد و استعمار پرداخت و الهام بخش بسیاری از سازمانها و گروههای چریکی دهه چهل و پنجاه شد. شکل گیری احزاب سیاسی در ایران از پیامدهای انقلاب مشروطیت بود که از مجلس دوم شورای ملی شروع شد، اما نوع فعالیت آنها با میزان قدرت گیری رژیم تناسب مستقیم داشت. حیات سیاسی احزاب در دوران ناپایدار مشروطه و دیکتاتوری رضا شاهی از نظر کیفی و کمی متفاوت بوده است. ماهیت لیبرالی و دموکراتیک از خصیصه های اصلی احزاب در دوران پیش از قدرت گیری رضا شاه بوده است. اندیشه مطلقه گرای رضا شاه و حکومت فراگیر آن اجازه فعالیت احزاب سیاسی مخالف را نمی داد; اما وقوع جنگ جهانی دوم، خلع رضا شاه، کم تجربگی شاه جوان و حضور نیروهای بیگانه در ایران فضای باز سیاسی را برای فعالیت گروهها و احزاب مخالف – بویژه گرایشهای مارکسیستی – فراهم ساخت. انتشار نشریات با اندیشه ها و تفکرات متفاوت به پیشبرد آگاهیهای سیاسی توده های مردم منجر شد. در واقع می توان دوره تاریخی از شهریور ۱۳۲۰ تا کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ را دوره تنویر و تنوع افکار سیاسی گروههای موجود و بحران در روند دموکراسی ایران دانست. حرکتها و اندیشه ها از چپی و لیبرال دموکراسی تا اسلامی فرصتی برای اظهار وجود پیدا کردند. در این گفتار گروهها و احزاب اسلامی و از آن میان هم حزب ملل اسلامی مد نظر می باشد.

در حرکتها و جنبشهای اسلامی تا زمان پیدایش فداییان اسلام (۱۳۲۴ ه . ش.) انسجام، هماهنگی و همآوایی وجود نداشت. علما و روحانیونی که در راس این جریانها قرار داشتند بر اساس مقتضای سیاسی – اجتماعی و اقتصادی عکس العملهای اعتراض آمیزی از خود نشان می دادند و توده ها و اقشار مختلف مردم را به صحنه سیاست می کشاندند. اما شرایط زمانی و اوضاع اجتماعی – سیاسی سبب شد که جریانهای اسلامی نیز در قالب گروهها و احزاب سیاسی تشکیل شود و برنامه ریزی خاصی برای تداوم حرکت خود داشته باشند. در روند تکاملی حرکتهای اسلامی، می توان حزب ملل اسلامی را اولین حزب اسلامی با مشی مسلحانه و قهرآمیز دانست. البته باید توجه داشت که فداییان اسلام حدود ۱۵ سال پیش از آنها، همین روش را به منظور پیشبرد اهداف جمعیت خود (برقراری حکومت اسلامی) برگزیده بودند; اما از آنجا که فداییان اسلام دارای اساسنامه و مرامنامه مدون نبودند، نمی توان آن را در ردیف احزاب با تشکیلات منسجم و با سازماندهی عالی حزبی به شمار آورد. البته این امر، سبب می شد که آنها با یکی از بزرگترین حرکتهای اسلامی; یعنی اخوان المسلمین که آراء آشتی ناپذیر سنی را مطرح می ساختند، رابطه ای برقرار نسازند. بنیادگرایی هر دو حرکت علی رغم اختلافات عقیدتی، اندیشه های آرمان گرایی یکسانی به هر دو بخشیده بود. کادر رهبری فداییان اسلام آثار شخصیتهای اخوانی همچون سید قطب، غزالی، سباعی را به فارسی ترجمه کرده و در اختیار هواداران و اعضای خود قرار داده بود. متقابلا اخوانیها نیز به هنگام مسافرت نواب صفوی به ممالک عربی زبان و مصر، از وی استقبال شایانی به عمل آوردند. در واقع روابط فداییان اسلام با احزاب سیاسی اسلامی خارج از مرزهای ایران، راه برقراری ارتباط و مبادله اطلاعات را در سالهای بعدی برای احزاب مسلحانه و زیرزمینی هموار ساخت. در ضمن تاثیر عمیقی بر اندیشه ها و گرایشهای آنها گذاشت; اما به نظر می رسد که فداییان اسلام بیش از اعضای حزب ملل اسلامی بر تشکیل حکومت اسلامی با تاکید و تصریح بر گرایشهای شدید شیعی، کوشا بودند.

حال سؤال این است که حزب ملل اسلامی تحت تاثیر چه جریانها و اندیشه هایی قرار داشته که اندیشه آرمانی امت و حکومت واحد اسلامی را بدون توجه به اختلافات و انشعابات فرقه ای موجود بین مسلمانان بویژه جامعه سنی و شیعه مطرح ساخته است؟ شرایط اجتماعی، سیاسی و مذهبی کشور ایران و عراق چه نقشی در شکل گیری آن داشته است؟ آیا در تکوین تفکرات بنیادگرایی رهبری حزب ملل اسلامی، سهم اندیشمندان و جریانهای اسلامی خارجی بیشتر بود یا داخلی؟ فرضیه اصلی این گفتار چنین است که حزب ملل اسلامی بیشتر تحت تاثیر اندیشه وحدت مسلمانان – که در این زمان توسط شیخ محمد قمی، شیخ عبدالمجید سلیم و شیخ محمود شلتوت در «دارالتقریب » تبلیغ می شد – و همآوایی تعدادی از علمای شیعه، قرار داشت. از لحاظ عملی نیز بعضی از اقدامات دولتهای مسلمان عربی و احزاب سیاسی سنی و شیعه در شکل گیری و تکوین اندیشه تشکیل حکومت واحد اسلامی مؤثر بوده است. در مقابل تاثیر زمینه های اجتماعی – سیاسی ایران در پیدایش حزب ملل به مراتب کمتر از فضای سیاسی عراق و دیگر ممالک عربی بوده است; اما در گسترش کمی و کیفی حزب، نقش شرایط داخلی انکارناپذیر بود و همچنین از جنبشهای آزادی بخش جهان بدون در نظر داشتن تفاوتهای ایدئولوژیکی، تشکیلات آنان را اقتباس کرده بود.

سوابق و ریشه اندیشه اصلاح دین و اتحاد اسلامی به سید جمال الدین اسدآبادی و شیخ محمد عبده باز می گردد که زمینه های سیاسی – اجتماعی موجود در جهان عرب بویژه انقلاب ۱۲۹۹ ه . ق. / ۱۹۲۰ م. عراق، به تقویت تفکر مزبور کمک مؤثری کرد. پس از ترویج اندیشه تشکیل حکومت اسلامی توسط روشنفکران دینی و علمای شیعی و سنی برای اجرای این تفکر آرمان گرایانه محیطی فراهم شده بود. بعضی از جنبشها همچون اخوان المسلمین در مصر با تفکر سنی و فداییان اسلام با دیدگاهی شیعی از پیشگامان عینیت بخشیدن به این آرمان به شمار می رفتند. در واقع، نظریه تقریب مذاهب اسلامی تحولی در تاریخ تفکر اصلاح دین اسلام آورده و تاثر عمیق و وسیعی از خود به یادگار گذاشته است. ^(۲) علی رغم پیشگامی آن دو جمعیت، عملکرد حزب ملل اسلامی نیز در نوع خود بی نظیر بود. برای آشنایی بیشتر با ریشه های اصلی تفکر ایجاد حزب ملل اسلامی لازم است که وضعیت سیاسی – اجتماعی و مذهبی عراق مورد توجه قرار گیرد.

حاکمیت سلاطین عثمانی بر عراق تا جنگ جهانی اول، نه تنها بافت مذهبی آن کشور را تغییر نداد، بلکه حمایت حاکم دست نشانده عثمانی از مذهب سنت، شیعیان مقیم عراق را به یک گروه حاشیه ای بسیار فقیر تبدیل کرد. اشغال عراق توسط انگلیسیها در جنگ جهانی اول، زمینه های پیوند و همبستگی علمای این دو جامعه مذهبی را برای رهایی از سلطه بیگانگان فراهم ساخت; همچنین مروجان و طرفداران اندیشه های ملی گرایی عرب را نیز متوجه این همکاری کرد. کانون و هسته اصلی انقلاب ۱۹۲۰ که از علمای طراز اول عراق (آیت الله شیخ محمد تقی شیرازی) تشکیل شده بود، موجبات گردآمدن دشمنان صاحبان اندیشه های مختلف را فراهم کرد. به نظر می رسد در تقریب و همگرایی گروههای مذهبی – سیاسی موجود در عراق، علاوه بر عامل فوق، فعالیت اخوان المسلمین و دارالتقریب مصر و سایر اندیشه های اصلاحی دینی نیز مؤثر بود. تبلیغ اندیشه های نوین دینی با حفظ اصالت و اصول دین از یک طرف و تحول شرایط زمانی و منسوخ شدن برخی از تفکرات سنتی رایج در حوزه دین از طرف دیگر، گروهی از علمای شیعه نجف را بر سر دو راهی انتخاب بین حفظ سنتها و پذیرفتن الگوهای جدید در اصلاح دین قرار داد. از این رو، آیت الله سید محمد باقر صدر – از روحانیون پیشگام در اندیشه اصلاح دینی در عراق – اقدام به تاسیس حزبی اسلامی با تفکر شیعی به نام «حزب الدعوه الاسلامیه » در سال ۱۳۳۶ ه . ش. / اکتبر ۱۹۵۷ کردند. ^(۳) حزب الدعوه زمانی تشکیل شد که اوضاع سیاسی عراق به شدت نابسامان بود و شش ماه پس از آن انقلاب ژوئیه ۱۹۵۸/۱۳۳۷ ه . ش. به رهبری ژنرال عبدالکریم قاسم حکومت پادشاهی هاشمی را برانداخت. در بحبوحه انقلاب عدم نظارت حکومت مرکزی بر حرکتها و جنبشهای مردمی در عراق، زمینه شکل گیری و تثبیت موقعیت حزب الدعوه میان شیعیان عراق فراهم شد.

عملی شدن وعده های ژنرال قاسم در سال ۱۹۶۰ مبنی بر آزادی فعالیتهای حزبی و اجتماعات مختلف، چند حزب با خاستگاه و دیدگاهی مذهبی به نامهای «التحریر الاسلامی » با بینش سنی، «حزب اسلامی »، «سازمان عمل اسلامی » و «جماعت الانصار الدعوه » توسط شیعیان شهرهای نجف و کربلا بنیانگذاری شد و هدف آنها نیز تحقق بخشیدن به آرمان تشکیل حکومت اسلامی مطابق با احکام و تعالیم دین مبین اسلام بود. اندیشه حکومت اسلامی زمانی در عراق مطرح می شد که شیخ محمود شلتوت، رئیس دانشگاه الازهر مصر، در فوریه ۱۹۵۹/۱۳۳۷ ه . ش. فتوای معروف خود را منتشر ساخت که حکم به جواز پیروی از فقه شیعی می داد و به قول خود شلتوت حنفی، مالکی، شافعی و حنبلی در جنب شیعه امامی و زیدی دور یک میز بنشینند و به بحث در مسائل ادبی، عرفانی و فقهی در «فضایی که روح اخوت و مهر و رفاقت در آن موج می زند» بپردازند. ^(۴) سیاستهای داخلی و بین المللی رژیم محمد رضا شاه نیز به تقویت روحیه همکاری و تقریب بین علمای شیعی و سنی کمکهای مؤثری نمود. به رسمیت شناخته شدن اسرائیل توسط رژیم شاه موج جدیدی از اعتراضات مسلمانان علیه حکومت شاه را به وجود آورد. به عبارت دیگر، این اقدام شاه به نزاع ناسیونالیسم عرب جمال عبدالناصر و غرب گرایی ایران شدت بخشید. روحانیان مبارز شیعی ایران در محافل عربی – سنی از احترام قابل توجهی برخوردار شدند و در واقع اشتراک علایق روحانیان مبارز شیعی ایران با علمای مبارز سنی و ناسیونالیستهای عرب ناصری جبهه متحدی برپاکرد. ^(۵) اندیشه تشکیل حکومت اسلامی متشکل از تمامی فرق و ملل مسلمان در چنین فضای سیاسی – مذهبی به ذهن رهبری حزب; یعنی سید کاظم موسوی بجنوردی راه یافت. در واقع، اندیشه سیاسی – دینی وی آمیزه ای از اندیشه های شیعی و سنی همه جریانهای اسلامی موجود در ممالک اسلامی عرب بوده است. کتابها، نشریه ها، اعلامیه های احزاب، گروههای اخوان المسلمین، حزب دعوت اسلامی، حزب التحریر اسلامی، تبلیغات شباب المسلم و اعلامیه های جماعه العلما عراق در شکل گیری آن مؤثر بوده است. تاثیر تفکر وحدت اسلامی بین علما و روشنفکران دینی ایرانی و عرب در اندیشه بجنوردی به حدی زیاد بود که وی در مرامنانه حزب ملل اسلامی، بجز اصل دو اشاره ای آشکارا یا تلویحی به مرام شیعی خود نکرد تا به این طریق از پیش کشیدن بحثهای تفرقه انگیز بین مسلمانان – شیعی و سنی – اجتناب کند. موسوی بجنوردی به علت اقامت دراز مدت خود در عراق و مشاهده پیروزی انقلاب ۱۹۵۸ عبدالکریم قاسم، پیروزی نهضت الجزایر، انقلاب چین و کوبا تصورات خوش بینانه ای از مبارزات ضد استبدادی و ضد استعماری برای برانداختن رژیم شاه داشت. براساس این دیدگاه شرایط عینی جامعه ایرانی (از جمله دیکتاتوری شاه، فقر توده ها، عقب ماندگی کشور، عدول از ارزشهای اسلامی و دخالت و حضور بیگانگان در کلیه ارکان جامعه) با شرایط ذهنی وی (ایجاد حکومت اسلامی) تطبیق می کرد; اما رژیم شاه کارهایی انجام می داد که از دید رهبر حزب ملل به دور بود.

رژیم پهلوی پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ موفقیتهای زیادی در سرکوب جنبشهای سیاسی – نظامی مخالف از جمله فداییان اسلام (سال ۱۳۳۴ ه . ش.)، حزب توده، سازمان افسران جوان حزب توده، سایر گروهها و احزاب با دیدگاههای مارکسیستی – لنینستی از طریق نفوذ به کادر مرکزی آنها کسب کرده بود و از این طریق توانمندیهای سیاسی – نظامی رژیم در کنترل حرکتهای جامعه دو چندان شده بود. اما روی کار آمدن جان اف کندی از حزب دموکرات امریکا، رژیم شاه را واداشت تا با برقراری دولت علی امینی فضای نسبتا باز سیاسی در جامعه ایجاد کند و دست به یک سلسله اقدامات اصلاحی از جمله اصلاحات ارضی، لایحه انجمنهای ایالتی و ولایتی بزند. در این وضعیت که مردم کمتر تحت فشار حکومت بودند و شاه نیز وجهه ای دموکرات به خود گرفته بود، به پیدایش و فعالیت احزابی مانند جبهه ملی دوم، نهضت آزادی، گروههای چپ و گروههای اسلامی همچون حزب ملل اسلامی انجامید.

موسوی بجنوردی در فضایی متلاطم و انقلابی عراق، تحت تاثیر اندیشه های حزب دعوت اسلامی قرار گرفته و ظاهرا به عضویت آن درآمده بود. ^(۶) پایگاه خانوادگی و خاستگاه اجتماعی اش، زمینه فعالیتهای او را در شانزده سالگی توجیه می کند. وی تحت تاثیر کتابها و اندیشه های اسلامی پدرش با افکار اسلامی آشنایی یافت ^(۷) و با استفاده از مطالعات حزبی با گرایشهای مختلف اعم از اسلامی و مارکسیستی ^(۸) ،تبحری فراوان در ایجاد و راه اندازی حزب پیدا کرده بود. در نتیجه، سازمان بسیار پیچیده حزب ملل اسلامی را با هسته و کانون شش نفره اش بنیان گذاشت. به نظر می رسد وی نه تنها اساسنامه حزب الدعوه را بدون کم و کاستی، مرامنامه حزب ملل اسلامی قرار داده بود; ^(۹) بلکه مراحل تکوین و حرکت، از تاسیس تا پیروزی حزب را نیز از حزب الدعوه اقتباس کرده بود. ^(۱۰) هرچند رهبری حزب ادعا می کند که مراحل تکوین و حرکت انقلابی را از آن حزب اخذ نکرده است و استدلالش نیز مبتنی بر این است که «حزب دعوت اسلامی در پی مبارزه مسلحانه نبود» و «بیشتر جنبه تبلیغی و ارشادی داشت و حتی یک حزب مخفی و زیرزمینی به شمار نمی رفت ». ^(۱۱) با توجه به این امر چند نکته قابل توجه وجود دارد:

اول اینکه، حزب در بحبوحه اوضاع نابسامان و انقلابی عراق پدید آمد که حکومت وقت هیچ نظارتی بر فعالیت و تشکیل احزاب و گروهها اعمال نمی کرد.

دوم اینکه، شعار قاسم مبنی بر آزادی اجتماعات و فعالیت احزاب موجب شد که رهبران حزب دعوت اسلامی دلیلی بر اختفای خود نداشته باشند، زیرا بیشتر مبارزات آنها با احزاب کمونیستی بوده است تا حکومت وقت.

سوم اینکه، بنا به یادداشتهای موسوی بجنوردی حزب جنبه ارشادی و تبلیغی داشته و در پی مشی مسلحانه نبوده است. لازم به توضیح است که بر اساس مراحل تکاملی حزب ملل، بویژه مرحله اول آن، حزب فقط به جذب و تبلیغ می پرداخت نه به خط مشی مسلحانه و قهرآمیز.

چهارم اینکه، ارشاد، دعوت و تبلیغ مرحله اول حرکت حزب بوده است و آنها نیز پس از روی کارآمدن حزب بعث و آغاز سخت گیری نسبت به فعالیت احزاب بخصوص احزاب اسلامی و اعدام هواداران حزب دعوت، عملیات آنها نیز زیرزمینی شد و دست به مبارزه مسلحانه زدند، کشته شدن آیت الله محمدباقر صدر و خواهرش بنت الهدی و شروع جنگ عراق علیه ایران نیز بر دامنه آن افزود. به نظر می رسد شتاب حزب دعوت در پیشی گرفتن شیوه مسلحانه، موجب ناکامی آنها در تشکیل حکومت اسلامی شده باشد. پس بنا به اظهارات مکرر موسوی بجنوردی مشی قهرآمیز هرچند در برنامه حزب ملل بوده است; ^(۱۲) اما جزء اولین اقدامات و برنامه های حزب به شمار نمی رفت. از این رو، استدلال بالا احتمال اقتباس مراحل تکوین و حرکت حزب را قوت می بخشد.

حزب ملل اسلامی با هدف تشکیل حکومت واحد اسلامی از طریق انقلاب اسلامی در تمامی قلمرو مسلمانان مراحل سه گانه ای را پیش بینی کرده بود تا حزب آنان را به تدریج همراه با تکامل کمی و کیفی حزب و جامعه طی کند. هر یک از مراحل سه گانه تاکتیکهای ویژه خود را در بر دارند. ضمنا انعطاف پذیری تاکتیکی در هر یک از این مراحل نشانی از پویایی و بالندگی حزبی است. رهبران حزب معتقدند «رسیدن به جهش انقلاب را نمی توان از یک راه منحصر به فرد تعیین کرد. این امر ما را به سوی حقایقی هدایت می کند که می توان وصول به جهش انقلاب را از خطراتی افتضاح آمیز چون تسلیم و بازگشت مصون داشت. بنابراین، ما پس از هر اتفاقی و هر شکستی می توانیم فورا مسیر را تغییر دهیم البته این تغییر مسیر، اثری بر هدف نمی گذارد». ^(۱۳) مراحل سه گانه به شرح زیر است:

۱- مرحله ازدیاد و تعلیم: تلاش رهبران حزب در این مرحله، ایجاد و تکوین گروهی از مبارزان و مؤمنان است که از نظر کمی و کیفی به پیشبرد اهداف و اعمال حزب کمک می کنند. مراد از کمیت توسعه و گسترش عددی مبارزان و اعضا است. در این مرحله، حزب سعی می کند اعضای خود را با توجه به معیار سنجش خود جذب کند و آنها را بر فرهنگ و بینش حزبی که برگرفته از آموزه های اسلامی است، آشنا سازد. این بینش از طریق آموزشهای عقیدتی و سیاسی یا «تنظیمات معین » در کلاس درس و مباحثه و یا از طریق نشریات، کتابها و ارگان رسمی حزب «خلق » داده می شد. از آنجا که، پایه های اساسی حزب در این مرحله بنا می شود، کادر رهبری معتقد است که این مرحله باید با شکیبایی بیشتر و با کار و فعالیت حکیمانه تر و در عین حال پرشورتری سپری شود. زیرا مرحله ازدیاد و تعلیم در پیروزی نهایی و تحقق انقلاب اسلامی حزب نقش مهمی دارد. افراد تعلیم یافته در این مرحله بسان روح حزب عمل می کنند. این روح هرقدر قویتر باشد، در مقابل شداید و حوادث ناگوار، بیشتر بردباری نشان می دهد. عبور از این مرحله و رسیدن به مرحله بعدی محدودیت زمانی ندارد بلکه بر اساس تشخیص رهبری و تحقق ایده های وی در این مرحله می باشد. ^(۱۴)

۲- مرحله استعداد و آمادگی: در این مرحله اعضای حزب با یادگیری آموزشهای نظامی، مهیای مبارزه مسلحانه با رژیم به منظور ایجاد نفرت در توده مردم و آمادگی روانی و روحی آنها برای پیوستن به حرکت انقلابی خود می شوند. در این مرحله «ماشین تبلیغاتی حزب ملل باید روشی اتخاذ کند که به موجب آن طبقه فوقانی جامعه; یعنی حکمرانان ارتجاعی کنترل کشور را از ست بدهند و همچنین مقارن با این کیفیت طبقه رنجبر از اوضاع موجود هرچه بیشتر ناراضی شوند. مخصوصا نخواهند به زندگی فعلی شان ادامه بدهند. عدم توانایی کنترل از طرف هیات حاکمه و راضی نبودن طبقه محروم برای ادامه شکل زندگی موجود خود، آشوبی در نهان به وجود می آورد که ما به آن محیط انقلابی می گوییم ». ^(۱۵) این دو مرحله در نهایت خفاء انجام می شود. اعضا حق افشای نام سازمان را ندارند; اما این به معنای خودداری از نشر اندیشه های حزبی نیست.

۳- مرحله ظهور یا جهش انقلابی: نقطه آغازین این مرحله، اعلان رسمی موجودیت حزب می باشد و اگر بتواند اقدامی و عملی انجام دهد و رسما مسئولیت آنها را بر عهده می گیرد. ^(۱۶) رهبر حزب برای پیشبرد منظم و دقیق کار مرحله سوم، سه دوره را برای رسیدن به پیروزی در نظر گرفته بود.

اول) اعلان موجودیت حزب و دعوت مردم به مبارزه مسلحانه با رژیم: ایجاد اعتصاب، تشنج و هرج و مرج به منظور منزجر ساختن مردم و سوق دادن آنها به سوی انقلاب وظیفه هر یک از اعضای حزب می باشد. آنان از طرق مختلفی که طی مراحل اول و دوم آموخته اند به ایجاد آشوب و غوغا می پردازند.

دوم) عملیات تخریبی در دستگاههای مهم دولتی، ترور شخصیتهای دولتی، ایجاد رعب و وحشت و متنفر ساختن مردم از رژیم: هدف این مرحله تضعیف روحیه هیات حاکمه است. در حقیقت مبارزه در این مرحله جنبه جنگ روانی شدید دارد. حزب ملل اسلامی ترور را با استناد به آیه ۱۹۱ سوره بقره جایز می داند. البته به نظر آنان ترور کسانی که با اسلام می جنگند جایز است نه هر مخالفی. با این همه، حزب ملل تاکتیکهای تروریستی را درست نمی داند بویژه در مراحل ازدیاد، تعلیم و استعداد از انجام عملیات تروریستی پرهیز می کند تا حزب شناخته نشود در حالی که احتمال توسل به این شیوه را در مرحله سوم غیرممکن نمی داند. ^(۱۷) ضمنا جنگهای خیابانی در شهرهای بزرگ نیز از تاکتیکهای این دوره می باشد. ^(۱۸) سوم) آغاز مبارزه مسلحانه تمام عیار و قیام توده ای: همچنان که پیشتر گفته شد، دیدگاه بنیادگرایانه حزب ملل بیشتر متاثر از احزاب اصولگرای کشورهای عربی بویژه جنبشهای اسلامی عراق بوده است تا از احزاب، جمعیتها و گروههای ایرانی. اما می توان آن را حلقه اول زنجیره حرکتهای خشونت آمیز ایران در دهه ۱۳۴۰ تلقی کرد که با تاثیر پذیرفتن از اندیشه نهضتهای آزادیبخش جهان در نیمه دوم قرن بیستم، مشی مسلحانه را برگزیده اند. پیروزی انقلاب الجزایر، کوبا، ویتنام و چین در این دوره، فضایی آکنده از امید به رهایی از سلطه استعمار و استبداد داخلی در گروههای مخالف سایر ملل زیر ستم با توسل به مبارزه قهرآمیز به وجود آورده بود. به همین علت بجنوردی تصورات ذهنی خوش بینانه ای از مبارزات ضد حکومتی و استبدادی برای برانداختن رژیم شاه داشت بدون اینکه وی، درصدد تطبیق تصورات ذهنی خود با واقعیتهای عینی جامعه باشد. عدم توفیقشان در جذب و جلب نیروی بیشتر حزب در مدت چهار سال فعالیت، دلیلی منطقی بر ناآگاهی کادر رهبری حزب از اوضاع اجتماعی – سیاسی جامعه بوده است.

البته کاوش در ریشه یابی شیوه مسلحانه و قهرآمیز حزب ملل در خارج از ایران کافی نیست بلکه باید به زمینه های سیاسی – اجتماعی داخلی سرعت دهنده در روند شکل گیری حرکتهای مسلحانه توجه داشت. به عبارت دیگر، جو سیاسی ایران در اجرای مشی خشونت آمیز نقش مهمی را ایفا نمود. حزب ملل چنین شیوه ای را زمانی برای خود برگزیده بود که اندکی پس از آن، مبارزه قهرآمیز به عنوان یک الگوی پذیرفته شده احزاب و گروههای ضد رژیم محسوب می شد و حزب ملل در این جریان پیشگام بوده است. دستگیری اعضای نهضت آزادی، شکست جبهه ملی دوم، ناکامی قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲، تبعید امام و افزایش تدابیر نظامی و اطلاعاتی رژیم به دنبال ماجرای کاخ شاه نوعی سرخوردگی در نسل جوان و مبارز جامعه بخصوص در میان دانشگاهیان به وجود آورد. اما از میان همه حوادث بالا، شکست قیام ۱۵ خرداد نقطه عطفی در حیات سیاسی جنبشها، گروهها و احزاب ضد حکومتی با بینش و گرایشها و ایدئولوژیهای متفاوت (مارکسیستی، لنینستی، مائویستی، کاستروئی و اسلامی) به شمار می رفت. در واقع، احزاب اسلامی، ملی و چپ با گرایشهای مختلف بدون آگاهی از فعالیت و مشی همدیگر و به طور کاملا مجزا به این نتیجه رسیده بودند که مبارزه مسالمت آمیز براساس قانون اساسی به نتیجه نخواهد رسید. به عبارت دیگر، عوامل بالا سبب تکوین اندیشه مبارزه مسلحانه شد. به طوری که مهدی بازرگان، رهبر نهضت آزادی، در آخرین دفاع خود در دادگاه نظامی سال ۱۳۴۲ ه . ش. اظهار داشت: «ما آخرین کسانی هستیم که از راه قانون اساسی به مبارزه سیاسی برخاسته ایم »; ^(۱۹) و صادق امانی از اعضای هیاتهای موتلفه اسلامی و جزء گروه ترورکننده حسنعلی منصور در دادگاه گفته بود: «ما وقتی این اوضاع را دیدیم متوجه شدیم که جواب به این مساله تنها از لوله تفنگ می تواند خارج شود.» ^(۲۰) اوج گیری اقدامات سرکوبگرایانه رژیم، که نماد برجسته آن ۱۵ خرداد بود، نقطه پایانی بر مبارزات علنی و قانونی بوده است و این زمینه ها در تسریع روند تکاملی مشی مسلحانه حزب ملل تاثیر بسزایی گذاشت.

ماهیت زیرزمینی بودن با مشی مسلحانه، کارایی احزاب را به شدت کاهش می داد; زیرا مخفی کاری حزب از دید ماموران دولتی بر عملکرد آن در سطح اجتماع ترجیح داده می شد. اهمیت دادن به پنهان کاری پس از یک اقدام عملی; مثلا ترور یا خرابکاری یا مصادره اموال یک مؤسسه دولتی بیش از پیش مد نظر قرار می گیرد. در واقع می توان گفت، احزاب کوچک با گرایشهای مسلحانه به دلیل ترس از لو رفتن فعالیتشان پس از یک عمل تروریستی، بیشترین نیروی حزب را در خدمت پنهان کاری صرف می کردند و این عمل نیز تاثیر مستقیمی بر نحوه و گستره اقدامات حزب می گذاشت که از چند جهت قابل بررسی است: ۱- صرف حداکثر نیروی حزب در این راه; ۲- افزایش بوروکراسی و نظام طبقه بندی و رده بندی حزب; ۳- افزایش جو بدبینی و بی اعتمادی اعضا بخصوص کادر رهبری نسبت به اعضای پایین دست; ۴- محدودیت عضوگیری به دلیل رعایت برخی از جنبه های امنیتی و در نهایت از دست دادن پویایی و بالندگی حزبی در جلب توده های مردم.

احزاب و گروههای مسلحانه به دلایل فوق موفقیتی در کسب قدرت به دست نمی آورند; زیرا عموما پس از چند عمل تروریستی محل آنان کشف می شد و دستگیرشان می کردند.

حزب ملل اسلامی نیز جزء این دسته از احزاب بود که فعالیتش تا سرکوب قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲، محدود به چند عضو کادر مرکزی بود که از همان ابتدای تاسیس حزب در آن عضویت داشتند. اما این نظر مهدی عراقی که معتقد است حزب قبل از قیام «جنبه فعلیت نداشته و بالقوه بوده ولی بعد از کشتار ۱۵ خرداد و تحت تاثیر این حرکت قرار می گیرند و به فکر ایجاد آن می افتند» ^(۲۱) ، نمی تواند درست باشد. زیرا حزب ملل از همان اوایل تاسیس (اواخر ۱۳۴۰) مرامنامه ای برای خود تدوین کرده بود ولی تاثیر قیام مزبور را در تسریع فعالیتها و عضوگیری آن نمی توان انکار کرد. وقایع بعدی که نقش مؤثری در گسترش کمی حزب داشت: کاپیتولاسیون، دستگیری امام و ترور حسنعلی منصور، نخست وزیر وقت، به دست گروه بخارایی وابسته به هیاتهای مؤتلفه بوده است. با مراجعه به آمار روند گسترش عددی، حزب را می توان به شرح زیر نشان داد. حزب موفق شده بود در سال ۴۱ حدود ۷ نفر، سال ۴۲ حدود ۶ نفر، سال ۴۳ حدود ۲۵ نفر و سال ۱۳۴۴ حدود ۳۵ نفر را جذب نماید ^(۲۲) که در زمان ایجاد حزب چند نفر از اعضا در عراق به سر می بردند. اگر تعداد خارج شدگان از حزب و دعوت شدگان جدید را نیز به این آمار اضافه کنیم گسترش کمی آن جنبه عینی به خود خواهد گرفت. سال ۴۲ دو نفر، سال ۴۳ یک نفر و سال ۴۴ بیش از ۱۷ نفر از حزب طرد شدند. در سال ۴۴ حدود ۳۱ نفر دیگر شناسایی و گزارشهایی از آنها به کمیته مرکزی حزب ارائه شده بود ولی هنوز دعوت رسمی از آنها به عمل نیامده بود. ^(۲۳)

تشکیلات حزب ملل اسلامی

ماهیت زیرزمینی و مسلحانه بودن حزب ایجاب می کرد که دارای تشکیلات سازمانی بسیار پیچیده و درهم تنیده باشد – معمولا خصیصه اصلی این نوع احزاب، چنین است – تا امکان کشف آن از طرف عناصر حکومتی به حداقل برسد. در راس این سازمان تشکیلاتی، رهبر حزب با اختیارات وافر قرار داشت. در واقع، حق عزل و نصب تمام مناصب حزبی بر عهده او بود و در دوران حصول پیروزی و حاکمیت حزب، نظارت عالیه بر کل جریانهای جامعه از جمله تعیین و عزل رئیس جمهور و وزرای ولایات و اعضای کمیته مرکزی، لغو انتخابات پارلمانی و برگزاری مجدد آن، نظارت بر امور اقتصادی، فرهنگی و قضایی را در اختیار داشته است. رهبری حزب ملل برخلاف رهبری حزب دعوت اسلامی و انقلاب اسلامی ایران، از شخصیت فرهمندی برخوردار نبوده است و می توان وی را در ردیف رهبران بوروکراتیک به شمار آورد. به این دلیل از پشتیبانی قشر روحانی و تحصیل کردگان رده بالای جامعه، محروم بود و همین امر هم مانع بزرگی برای دستیابی آنها به کانون حمایتی نهضتهای اسلامی در ایران (علما و بازار) می شد. هر چند یک نفر از اعضای ۷۰ نفره آن از طلاب علوم دینی بود (محمد جواد حجتی کرمانی); اما نمی توان وی را نماینده قشر روحانیون در حمایت از حزب یا رابط میان علما و بازار تلقی کرد. گواه این ادعا، خاطرات ایشان است که در آن آورده است که وی چطور ارگان حزب را از برادر و رفیق وی – محمد جواد باهنر – که هر دو تمایلات اسلامی ضد رژیم داشتند و در این زمینه فعال هم بودند، مخفی می کرد. ^(۲۴) حمایت علما و روحانیون فقط زمانی بود که اعضای حزب دستگیر و به اشد مجازات محکوم شده بودند.

مقام رهبری حزب را یک معاون، یک دبیر کل، یک مسئول امور مالی و دو عضو کمیته یا مشاور یاری می دادند که در تشکیلات حزبی، کمیته مرکزی نامیده می شد. در غیاب رهبر، معاون اول (محمد علی مولوی عربشاهی) وظایف وی را بر عهده می گرفت. در سلسله مراتب سازمانی پس از کمیته مرکزی به ترتیب کادر، گروه، دسته، شاخه، واحد، مدرسه، کلاس قرار داشت و تشکیلات هر یک از واحدهای فوق از پایین به بالا به شرح زیر بود. ^(۲۵) چهارنفر: یک کلاس;

سه کلاس: یک مدرسه;

دو مدرسه: یک واحد;

دو واحد: یک شاخه;

دو شاخه: یک دسته;

دو دسته: یک گروه;

دو گروه: یک کادر.

حزب ملل تا زمانی که کشف شد، در مهر ۱۳۴۴، هنوز موفق نشده بود تشکیلات فوق را تکمیل کند و ظرفیت عددی خود را براساس پیش بینیهای تشکیلاتی پر نماید. از این رو، عملا ساختار تشکیلات و رؤسای سلسله مراتب به شرح زیر بوده است. ^(۲۶) الف) کمیته مرکزی: رهبر (محمد کاظم موسوی بجنوردی)، معاون اول و سردبیر روزنامه خلق (محمد علی مولوی عربشاهی)، خزانه دار و مسئول امور مالی (محمد سید محمودی طباطبایی قمی)، دبیر کل حزب و مسئول افراد شهرستانها (حسن حامد عزیزی)، محمد پیران، مهدی شهبازی (از اواخر سال ۱۳۴۳ به رشت منتقل شده بود و به طور جدی فعالیتی نداشت)، هاشم آیت الله زاده (در اوایل سال ۱۳۴۴ از حزب استعفا داده بود);

ب) فرمانده شاخه (عباسعلی مظاهری عمرانی);

پ) فرماندهان واحد (محمد میر محمد صادقی، علی اکبر صلاحمند); ت) فرماندهان مدرسه (علی نور صادقی، صادق عباسی، ابوالقاسم سرحدی زاده، حسن روانپاک);

ث) مسئولان کلاسها (۱۷ نفر بود).

در این تشکیلات، کمیته مرکزی تنها به وسیله فرمانده شاخه به بدنه اصلی حزب وصل می شد و در مواقع خطر کافی بود که فرمانده شاخه خود را مخفی سازد که به طور کلی ارتباط بین کمیته مرکزی و بدنه حزب کاملا قطع می شد. در این هرم سازمانی نظارت مسلط از بالا به پایین اعمال می شد. به این سلسله مراتب حزبی و نظم حاکم بر آن «انضباط حزبی » یا «انضباط آهنین » – که متضمن موجودیت و ادامه حیات حزب بود – اطلاق می شد. ^(۲۷) درهم تنیدگی تشکیلات سازمانی به حدی دقیق و منظم بود که هر عضوی نمی توانست قادر به شناخت کل تشکیلات و اعضا شود. حتی نام و مشخصات رهبری حزب نیز بر اعضا بجز کمیته مرکزی ناشناخته بوده است. ابوالقاسم سرحدی زاده از فرماندهان مدرسه در خاطرات منتشر نشده اش می گوید: ما با دستگاه رهبری حزب هیچ تماسی نداشتیم و نمی دانستیم چه کسانی در آنجا به سر می برند. ^(۲۸) هرچند مشخص نبودن نام و موقعیت کادر رهبری بر اعضا از تاکتیکها و شگردهای احزاب پنهان کار است; اما همین عامل هم موجب می شد که اعضا حسن ظن نسبت به رهبری حزب داشته باشند و این گمان که احتمالا رهبری آن نیز در اختیار روحانیون قرار دارد، به دلیل آموزه ها و اهداف اسلامی وجهه ای خاص جهت جذب عناصر مذهبی به حزب می داد. چه بسا فاش شدن نام رهبری نه تنها از رونق گیری بیشتر حزب می کاست، بلکه شاید آن را در آستانه گسستن قرار می داد. چون رهبر حزب شاخصه خاصی نداشت. به هر حال، در این تشکیلات سازمانی کسی نمی توانست بیش از دو یا سه نفر از اعضای هم عرض حزبی را شناسایی کند و اگر کسی یک عضو را به حزب جذب می کرد مسئول مستقیم آن شخص می شد و اتخاذ چنین تدابیر پیچیده ای سبب شده بود که هویت اصلی افراد حزب بجز عده ای معدود ناشناخته باقی بماند. مشخصات اصلی اعضا در دفتر ویژه کمیته مرکزی با رمزهای خودساخته کمیته ثبت می شد و به هر یک از افراد یک شماره عضویت یا شماره رمز داده می شد. اعضای کمیته مرکزی علاوه بر شماره رمز، نام مستعار نیز داشتند. رهبر حزب با نام مستعار «کارگر» در تشکیلات شناخته می شد. اگر ساواک موفق به کشف واحد یا مدرسه ای می شد، کافی بود که شخص رابط با شاخه، خود را پنهان سازد و به این ترتیب تمام ارتباط اعضا با کمیته مرکزی قطع می شد. اما کمی سن و بی تجربگی اعضای حزب، سبب شد اعضا در عمل موفقیتی در پیاده کردن دقیق این تشکیلات پیچیده به دست نیاورند و به دنبال دستگیری یکی از اعضای رده پایین به نام محمد باقر صنوبری (مسئول کلاس)، کل تشکیلات لو رفت و اعضای آن دستگیر و به زندانهای طولانی از سه یا چهار سال تا حبس ابد محکوم شدند.

حال جای این پرسش باقی است که آیا خود جوانان کم سن و سال (که میانگین سن آنان ۲۴ تا ۲۵ سال بود) این تشکیلات سازمانی را ترتیب داده بودند یا به طور کلی رده بندی این تشکیلات اقتباس از احزاب دیگر است؟ رهبر و تعدادی از اعضای حزب که قسمتی از خاطرات خود را منتشر کرده اند هیچ گونه اظهار نظری درباره منشا تشکیلات و روابط تشکیلاتی خود ارائه نداده اند; اما قدر مسلم آن است که مخلوق ذهن کادر رهبری هم نبوده است. زیرا سلسله مراتب حزبی مزبور با کمی تغییرات در بسیاری از احزاب و گروههای بنیادگرای اسلامی ایرانی (مانند هیاتهای مؤتلفه اسلامی)، عراقی، مصری و بویژه احزاب و سازمانها با مرام چپ مارکسیستی دیده می شود.

اسناد و مطبوعات رژیم پهلوی ادعا کرده اند که طبق اسناد و مدارک موجود، سازمان این حزب مخفی از روی تشکیلات مخفی انقلابیون ویتنام، الجزایر، چین سرخ اقتباس و تنظیم شده و همچنین برای سازمان بخشیدن به حزب از کتاب سیر کمونیست در ایران نیز استفاده شده است. ^(۲۹) در یکی از اسناد حزبی که به صورت جزوه دست نویس در اختیار اعضای حزب و فرماندهان مدارس گذاشته شد و در پایان آن نام «نور صادقی » یکی از فرماندهان مدرسه درج شده بود، آمده است «ما باید از تجربیات مردم الجزایر و ویتنام و نقاط نظیر [آن] به نحو احسن استفاده کنیم و در کتابی که جیاپ وزیر دفاع هوشی مینه و کتاب مائوتسه تونگ و کتب نظیر را که راجع به عملیات جنگهای پارتیزانی است گیرآورده و ترجمه و مورد بررسی قرار دهیم و آن را با موقعیت کشور خودمان تطبیق دهیم.» ^(۳۰) مطالعات گسترده رهبر حزب درباره تجربه و روابط تشکیلاتی احزاب کمونیستی و غیر کمونیستی و همچنین در یادداشتهایش (که در جواب چند سؤال نگارنده در تاریخ ۳/۹/۱۳۷۶ آمده است) این ادعا را رسما تایید می کند. وی معترف است که تشکیلات حزب ملل اسلامی از لحاظ سازماندهی و روابط تشکیلاتی بیشتر متاثر از سازمانهای چپ بود. زیرا به هر حال تشکیلات حزب ملل اسلامی یک تشکیلات مخفی و زیرزمینی بود و در این زمینه سازمانهای چپ تجربیات زیادی داشتند. ^(۳۱) علت اصلی آن بود که به دلیل حمایتهای کشورهای خارجی (همچون شوروی و چین) از احزاب چپ، حکومتها به آنها حساسیت زیادی نشان می دادند. حزب ملل اسلامی به دلیل آنکه یک حزب برانداز تلقی می شد مجبور بود که «روابط تشکیلاتی آن مبتنی بر موازین یک سازمان زیرزمینی باشد، از این رو، مطالعه روابط تشکیلاتی سازمانهای چریکی و احزاب چپ در اولویت قرار گرفت و تجاربی از چنین جریانهایی آموختیم و به کار بستیم » ^(۳۲) البته رهبر حزب مدعی است «این بدین معنی نیست که تشکیلات حزب ملل اسلامی و روابط تشکیلاتی خود از نسخه خاصی کپی برداری کرده است بلکه ما نیز ابتکارهایی داشتیم و متناسب با شرایط ایران آن زمان که رژیم پلیسی بر آن حاکم بود، روابط تشکیلاتی ویژه ای را پدید آوردیم; مثلا اینکه هر فردی شماره رمز ویژه ای جهت تماسهای اضطراری به هنگام انقطاع تشکیلاتی داشت خود یک ابتکار بود و ما در هیچ سازمان زیرزمینی دیگری مشابه آن را مشاهده نکرده بودیم ». ^(۳۳) لازم به توضیح است که چنین شماره رمزهایی در بسیاری از احزاب و سازمانهای چپ وجود داشته است. شاید رهبر حزب بدون آگاهی از وجود چنین روابط تشکیلاتی، خود به وضع آن اقدام کرده باشد که در نوع خود عملی قابل تحسین است. می توان گفت که حزب ملل اسلامی، اولین گروه مذهبی بود که مبارزه مسلحانه را به صورت عملی با تشکیلات پیچیده مبتنی بر تحلیلهای اجتماعی و سیاسی پیاده کرد.

آنچه اقتباس حزب ملل از گروههای چپ مارکسیستی را توجیه می کند، نوع نگرش آنان به تجربه و روابط تشکیلاتی آنها می باشد. آنان تشکیلات را وسیله و ابزاری برای رسیدن به «هدف مقدس » می دانستند. از آنجا که تشکیلات به دلیل برخوردار شدن از وجه سخت افزاری، فاقد شعور و بینش یا ایدئولوژی بود، پس عقلا و منطقا نمی توانست تجربه و روابط تشکیلاتی را منحصر به کمونیستها یا حرکتهای غیراسلامی کند. در واقع، آنان برای مبارزه با استبداد داخلی و استعمار خارجی، وام گیری سخت افزاری را مغایر با اصول و اهداف مقدس خود نمی دانستند. نگرش گزینشی به پدیده های نوین غربی نه تنها شاخصه اصلی حزب ملل اسلامی بود; بلکه بسیاری از حرکتهای بنیادگرای اسلامی و روشنفکران و مصلحان دینی نیز به چنین باوری رسیده بودند و فرهنگ و تمدن غربی را متشکل از دو وجه سخت افزاری و نرم افزاری می دانستند که می توان با اقتباس یکی از آنها، از دیگری بی نیاز شد. دقیقا در تفکیک این دو حوزه، رهبر حزب ملل بر استفاده از تجربه و روابط تشکیلاتی احزاب غیراسلامی اشاره می کند و می گوید: ما هر نوشته یا هر چیزی را که راجع به تشکیلات بود می خواندیم تا به رموز تشکیلات مخفی پی ببریم. هر چیزی که مربوط به کار تشکیلاتی و مخفی کاری بود به دست می آوردیم، استفاده می کردیم یا در ضمن روایتی که کتاب تاریخی ردپایی از رمز و رموز تشکیلاتی پیدا می کردیم آن را می گرفتیم و بسطش می دادیم. ما از خواندن کتابهای مربوط به حرکتهای انقلابی حتی انقلاب فرانسه و کمون فرانسه غافل نبودیم. ^(۳۴) به هر حال، می توان ادعا کرد که تاثیر تراوشات ذهنی کادر رهبری حزب ملل در تشکیلات آن بسیار کمرنگ و جزئی بوده است.

دیدگاهها و مواضع حزب ملل اسلامی

رشد و بالندگی اندیشه های اصلاح دینی فرامذهبی و فراملیتی اندیشمندان اسلامی، در پیدایش احزاب با گرایشهای اسلامی فرامذهبی تاثیر مستقیمی داشت. فعالیتهای فرامذهبی و فراملیتی سید جمال الدین اسدآبادی در کشورهای مختلف اسلامی از وی به عنوان رهبر اصلاح دینی عالم اسلام در ذهن روشنفکران دینی ساخته بود. اقدامات اساسی وی نه تنها توسط شاگردانش در مصر، عثمانی، ایران و عراق پی گرفته شد; بلکه در اوا