فایل پاورپوینت کامل وضعیت کنونی حوزه مطالعات انقلاب

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل وضعیت کنونی حوزه مطالعات انقلاب :

در این نوشتار سعی خواهد شد یک جمع بندی کلی از حوزه مطالعات انقلاب و جایگاه بررسیهای انقلاب اسلامی ایران ارائه شود. از آنجا که در مورد انقلاب اسلامی هنوز مقالات و کتابهای زیادی به رشته تحریر درمی آید و با انبوهی از مطالعات روبرو هستیم، فقط موضوعاتی که برجسته ترند و از اهمیت بیشتری برخوردارند مطرح می شود و به جزئیات پرداخته نخواهد شد.

ابتدا به طور مختصر به گذشته مطالعات می پردازیم. در سال ۱۳۵۷ که انقلاب اسلامی به پیروزی رسید، دوره تسلط ساختارگراها بر حوزه مطالعات انقلاب بود. اسکاچپول با نوشتن کتاب معروف خود، سر و صدا و بحث زیادی در حوزه مطالعات انقلابها و جنبشهای اجتماعی به راه انداخت و کتاب او شاید یکی از پرفروش ترین کتابهای آکادمیک تاریخ معاصر، حداقل در جامعه شناسی و علوم سیاسی شده بود. با پیروزی انقلاب اسلامی و انقلاب نیکاراگوئه تا حدودی سؤالات جدی در مقابل نظریه اسکاچپول مطرح شد و ساختارگرایی مورد چالش قرار گرفت و سؤالات اصلی تغییر شکل دادند.

از طرف دیگر، همان طوری که هانتینگتن، (Huntington) درباره توسعه سیاسی گفته است، علوم اجتماعی در طول عمر خود به جایی می رسد که بحث اصلی اش به جای موضوع علم، خود آن علم می شود. برای مثال توسعه سیاسی در دهه هشتاد چنین وضعی پیدا کرد. مثلا در مبحث توسعه به جای گفتگو در مورد مشارکت و حزب و…، بحث به این سو می رود که اصلا توسعه سیاسی یعنی چه؟ آیا مفهومی درست است یا نه؟ آیا ارزیابی مجدد می خواهد یا خیر؟ عده ای و از جمله هانتینگتن معتقدند که اصولا یک نسل طول می کشد تا چنین اتقافی بیفتد و خود علم مربوطه مورد ارزیابی قرار گیرد. وقتی می گوییم یک نسل، لزوما سی سال نیست شاید کمتر یا بیشتر باشد. به نظر اینجانب هم اکنون چنین سؤالاتی در حوزه مطالعات انقلاب بخصوص در مورد انقلاب اسلامی مطرح شده است و مفاهیم و نظریات مربوط به این حوزه، بسیار زودتر از آنچه انتظارمی رفت، مورد چالش قرار گرفته است. البته علت اینکه چرا اینقدر زود بحثها به این سمت کشیده شده است، هنوز بر راقم این سطور کاملا روشن نیست.

مطالعاتی که تاکنون انجام شده است، از دو بعد بر مطالعات انقلاب اسلامی تاثیر گذاشته است: بعد عملی و بعد نظری. در اینجا درصدد پرداختن به بعد عملی که شامل سیاست عملی و ملت داری و ژئوپلتیک می باشد، نیستیم و سعی می کنیم به بعد نظری بپردازیم. اما مهمترین درس عملی که از انقلاب ایران گرفته می شود، اهمیت و نقش سرکوب جهت جلوگیری از وقوع انقلابهاست. نکته دوم پی بردن به نقش تشکیلات و سازماندهی و اهمیت رهبران، نخبگان و روشنفکران که حاملان انقلابها و جنبشهای اجتماعی هستند، و هدف قرار دادن این گروهها به منظور جلوگیری از تحولات سریع و ناگهانی، می باشد.

در حوزه نظری، مهمترین رخداد، باز تفسیر و سؤال مجدد از نقش فرهنگ و ایدئولوژی است. در این حوزه سه گرایش عمده راجع به فرهنگ و ایدئولوژی شکل گرفته است. این سه گرایش عمدتا از تبعات حملاتی بود که به نظر اسکاچپول پس از وقوع انقلاب اسلامی صورت گرفته است. این سه گرایش عبارتند از:

۱- تفسیر ساختارگرایانه از فرهنگ (اسکاچپول): این تفسیر الهام گرفته از انسان شناسی و مردم شناسی ساختارگرایانه دهه های ۵۰ و ۶۰ می باشد. نظر اسکاچپول آن است که باورها، ارزشها و نمادها و نگاهها، درون ساختارهای اجتماعی تعبیه شده است و تلاقی شرایط ساختاری دیگر با این ساختار فرهنگی است که نهایتا می تواند به انقلاب ختم شود. اسکاچپول به این ترتیب از فرهنگ، تفسیری ساختارگرایانه ارائه می دهد. اسکاچپول با تغییر دیدگاههای اولیه خود در مورد نقش ایدئولوژی، به گرایشهای اراده گرایانه نزدیکتر شده و با تحریر مقاله خود در مورد انقلاب ایران تا حدودی مسیر را برای عبور دیگران در این وادی فراهم می کند. در آن مقاله اسکاچپول به نقش ایدئولوژی به عنوان برنامه ای آگاهانه در خدمت انقلابیون که به وسیله آن انقلاب کم و بیش ساخته می شود اشاره می کند. البته در عین حال هنوز باور قبلی خود را مبنی بر نقش اصلی ایدئولوژی در جامعه و نظم به وجود آمده پس از انقلاب رها نکرده است. فرهی نیز نظرات اسکاچپول را همراه با کمی تغییر پذیرفته است. فرهی نیز به نقش محوری دولت در انقلاب اذعان دارد ولی به هر حال برای ایدئولوژی نقش بیشتری قائل است و سعی می کند کمی غیر مکانیکی تر و غیر ساختاری تر به شیعه بپردازد. این یکی از راههایی بود که نظریه پردازان برای رهایی از بن بستهای تئوریک انتخاب کردند.

۲- تفسیر خرد یا فرهنگ گرایانه: این یک رهیافت فرهنگ گرایانه، (Culturalist) از ایدئولوژی یا باور است و رگه های روان شناسانه در آن غلظت زیادی دارد. مقاله بنوعزیزی در کتاب هانتینگتون سمبل این تفسیر است. از دیگر آثاری که در این حوزه قرار می گیرند، مجموعه تحقیقات امیر ارجمند درخصوص انقلاب می باشد. البته باید اذعان داشت کارهای ایشان بیشتر جنبه فرهنگ گرا و کمتر روان شناسانه دارد. نگاه خرد یا فرهنگ گرایانه به این معناست که ادراکات و باورها نقش کلیدی در استفاده از شرایط دارند و اگر این تغییرات ادراکی و شناختی شکل نگیرد، به هیچ وجه امکان استفاده از فرصت هایی که شرایط ساختاری فراهم می کند وجود ندارد. در این نوع دوم تفسیر، تلاش این است که نگاهی روان شناسانه به حرکتهای اجتماعی داشته باشیم. یعنی حتی اگر بخواهیم متغیرهای اصلی، نظیر دولت و سرکوب را جدی بگیریم، از نقش ادراکات، (Cognition) در این میان نباید غافل شد. یعنی چون همه چیز از فیلتر ادراکات می گذرد، اگر تغییری جدی در ساختار ادراکات صورت نگیرد، نمی توان تضمین کرد که تحول اساسی پیش بیاید. از آنجایی که نمادها، عناصر فرهنگی و ایستارهای الهام گرفته از مذهب شیعه در انقلاب ایران به طور بارزی حضور داشت، رهیافت مذکور برای تبیین انقلاب بیش از موارد دیگر اعتراضهای عمومی، مورد استفاده قرار گرفت. این دیدگاه که تا حدودی وارث نظریه های کلاسیک روان شناختی دیوپس و گر، است بر تعیین کننده بودن فرایندهای روانی و ذهنی در وقوع انقلابها تاکید دارد. به عبارت دیگر آن چیزی که کنش مردمی را فراهم می کند، تعبیر ذهنیت است و حتی می توان، با سوق دادن بحثها به انتهای منطقی طیف وقوع انقلاب را بدون وجود شرایط عینی متصور شد. برای این دو نظریه پرداز عوامل علی – بدون عبور از مسیر ساختارشناختی فرد بازیگر و روان شناسی جمعی گروههای اجتماعی – باعث وقوع انقلابهای اجتماعی نمی شوند. به طور مشخص عدم هماهنگی بین برداشت، (Perception) مردم از آن چیزی که مستحق آن هستند و واقعیت اجتماعی ای که گرفتار آن هستند، عامل اصلی شکل گیری اعتراضهای اجتماعی است.

۳- رهیافت منازعات فرهنگی، :(Cultural Struggle Approach) این رهیافت شاخه های متفاوتی دارد:

۱-۳- تفسیر و یا رهیافت چند بعدی از فرهنگ:

گلدستون، فورن و گودوین که اخیرا (از ۹۱-۱۹۹۲) به بعد به فرهنگ علاقمند شدند، به ایدئولوژی به عنوان ابزار فراکسیون مسلط تاکید دارند، یعنی ایدئولوژی را مهم و مؤثر می دانند و از اینجاست که می خواهند پیامدهای انقلاب را توضیح دهند. از نظر آنان پیروزی انقلابها عموما نتیجه ائتلاف جریانهای متفاوت است. چه چیزی پیروزی این ائتلاف و بعد (پس از انقلاب) از هم پاشیدگی این ائتلاف را توضیح می دهد؟

مطابق این دیدگاه، کسانی بر تعبیر و تفسیری از ایدئولوژی تسلط دارند که این تعبیر و تفسیر بر ائتلافی که وجود دارد مسلط می شود. به این ترتیب در این دیدگاه اصالت به فرهنگ داده نمی شود و فرهنگ یک متغیر کاملا مستقل نیست. اتفاقی که در اینجا می افتد مبارزه بر سر قدرت است و آن کسی که مسلط به این ایدئولوژی می شود، اگر مبارزه ای جدی را دنبال کند می تواند نهایتا ائتلاف را ببرد و نتایج انقلاب را شکل دهد.

۲-۳- فرهنگ به عنوان موضوع منازعه (جین برنز):

به نظر برنز برخلاف آنچه که گلدستون، گودوین و فورن اعتقاد دارند، ایدئولوژی یک برنامه سیاسی نیست. تفسیر برتر از ایدئولوژی آن است که فرهنگ و ایدئولوژی مجموعه ای مبهم و رازآلود از نمادها و باورها و مفاهیم است و کلید فهم قضیه نیز در همین رازآلود بودن نمادها و روشن نبودنشان است که مبارزه بر سر آنها را ایجاب می کند. در اینجا این نمادها و تفاسیر مختلف هستند که در فرایند انقلاب با هم مبارزه می کنند، نه افرادی که این نمادها را دارند. نمادها و مفاهیم هستند که با هم جنگ و دعوا دارند و در مسیر مبارزه، تفسیر و باز تفسیر می شوند. نه اینکه عده ای با دست یافتن به مجموعه ای از ایده ها و باورها و عقاید سعی دارند که این ائتلاف را به سمت خود سوق داده و آن را شکل دهند. بنابراین به نظر برنز نمادها در حال مبارزه با هم هستند و یکی بر دیگری ترجیح ندارد و در مسیر این مبارزه یکی به پیروزی می رسد. بنابراین در این دیدگاه، چالش بین نمادها و تفاسیر اصالت دارد. یکی از مهمترین مشخصه های این دیدگاه ویژگی ابهام آمیز بودن ایدئولوژی به عنوان یک کلیت است. در این برداشت هر اندازه که راز آلودگی و ابهام بیشتر باشد امکان تاسیس یک عنصر بسیار خاص هویت بخش، برای انقلاب کمتر می شود. که در اینجا تاکید بر لفظ «خاص » است. به عبارت دیگر ایدئولوژی انقلابی وحدت بخش کنشگران، متعلق به انقلابهایی است که گروههای سازمان یافته انقلابی در یک فرایند تاریخی نسبتا طولانی مدت به دنبال ایجاد نظام جدیدی بر اساس ایده ای منظم و منسجم هستند. ابهام و رمزآلود بودن ایدئولوژی و چهارچوب کلی فرهنگی محصورکننده آن، علت اصلی تداوم و بقا چنین نمادها و مجموعه های ایدئولوژیک است.

این دسته از تعابیر تا حدودی تحت تاثیر دیدگاههای اروپایی است. در اروپا در این دو سه دهه از یک سو و در عالم نظر با و فراساختارگرا، (Poststructuralist) مواجهیم و از سوی دیگر و در عالم عمل، جنبشهای جدید اجتماعی را می بینیم، به این ترتیب که شکل قدیم مبارزات کلاسیک طبقاتی تغییر کرده است. توضیح آنکه انقلابها در دهه های اخیر تنها در کشورهای جهان سوم اتفاق افتاده است و دیگر در اروپا و در مهد سرمایه داری و دنیای صنعتی، انقلابی به وقوع نپیوسته است و حتی از جنبشهای اجتماعی کلاسیک مثلا جنبش کارگری خبری نیست. آنچه که وجود دارد، شکل گیری جنبشهای جدید اجتماعی است که تک موضوعی هستند و در اروپا و مهد سرمایه داری نوین بسیار موفق بوده اند. مانند جنبش صلح، جنبش سبزها، جنبش زنان و جنبش اقلیتها. این تحولات و جنبشها در اروپا چه در عالم نظر و چه در عالم عمل، تاثیر خود را بر حوزه های مطالعاتی گذاشته ست به طوری که در حوزه جنبشهای اجتماعی دو پارادایم مسلط عبارتند از پارادایم بسیج منابع، (Resource Mobilization) و پارادایم رهیافتهای شناختی، .(Cognitive Approach)

۳-۳- فرهنگ متکی بر تعابیر و تفاسیر مختلف

از فرهنگ، تحت یک شرایط ساختاری و در طول زمان، به طور سینوسی تفاسیر مختلفی می شود و در هر دوره یک تفسیر حاکم می شود. همزمان با سیکل اعتراضات و هم