فایل پاورپوینت کامل قرآن «مبین»

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل قرآن «مبین» :

مقدّمه

قرآن به مثابه «ثقل اکبر» و گوهری گرانبار از گنجینه میراث نبوی، چراغ راه هدایت و در ظلمات فتنه ها و چالش شبهه ها، پناهگاهی امن به حساب می آید. چشم دیده و دل به این چراغ روشن بستن و حقیقت را در آیینه صاف آن به تماشا نشستن و معنویت و معرفت را در زلال جاری آن یافتن، رسالت اساسی اهل ایمان است.

قرآن شناسی به شیوه ها و رویکردهای گونه گونی صورت می پذیرد و اصحاب کلام، فلسفه و عرفان و… هریک به شیوه ای بدان نظر دارند که تلاش های هریک در خور توجه است.

در این نوشتار، قرآن شناسی را در آیینه وصفی از اوصاف قرآن، که خود بارها خویش را بدان ستوده است، جست وجو می کنیم. وصف «مبین» و مشتقّات و متعلّقات آن، مقتضیات و لوازم گسترده ای در عرصه قرآن شناسی و فهم و تفسیر آن دارد که ضرورت بررسی و بازشناسی آن را دو چندان می کند.

مبین بودن قرآن

قرآن، گاه، خود را به وصف «مبین» می ستاید و زبان خود را «عربی مبین» می شمارد:

«تِلکَ آیاتُ الکتابِ المُبینِ.» (شعراء: ۲)

«… هذا لسانٌ عرَبیٌ مُبین.» (نحل: ۱۰۳)^(۱)

گاه خود را «بیان» می داند: «هذا بیانٌ للنّاس و هُدیً و مَوعِظهٌ للمتّقینَ.»(آل عمران: ۱۳۸)

گاه آیات خود را «مبیّنات»، «بیّنات» و «بیّنه» می شمارد:

«و لقد أنزلنا إلیکُم آیاتٍ مُبَیِّناتٍ…» (نور: ۳۴)

«و لقد أنزلنا الیکَ آیاتٍ بیّناتٍ…» (بقره: ۹۹)

«… فقد جاءکم بیِّنهٌ مِن رَبِّکم و هدیً و رحمهٌ…»(انعام: ۱۵۷)^(۲)

گاه خود را «تبیان کل شیء» معرفی می کند:«… و نَزَّلنا علیکَ الکتابَ تِبیانا لِکُلِّ شی ءٍ و هُدیً و رحمهً و بُشری لِلمُسلمینَ» (نحل: ۸۹)

گاه خود را «نور» می داند: «فَآمِنوا بِاللّهِ و رَسولِه و النّورِ الّذی أنزَلنا…»(تغاب: ۸)^(۳)

گاه خود را «برهان» می شمارد:«یا أیُّها النّاسُ قد جاءکُم بُرهانٌ مِن ربِّکم…» (نساء: ۱۷۴)

و گاه نیز خود را به وصف «هُدی» می ستاید:

«ذلکَ الکتابُ لا ریبَ فیه هُدیً للمتّقین» (بقره: ۲)

«… هُدیً للنّاسِ و بیّناتٍ مِن الهُدی و الفُرقانِ…»(بقره: ۱۸۵)^(۴)

اهل لغت واژه های مزبور را مفید معنای روشنی و روشنگری، گویایی و رسایی نسبت به مقصود دانسته اند؛ ابن منظور چنین آورده است: «البیانُ ما بُیّن به الشّیء مِن الدّلالهِ و غیرها. و بانَ الشّی ءُ بیانا إتّضحَ به فَهُوَ بَیِّنٌ … قالوا: بانَ الشی ءُ و استبانَ و تَبَیَّنَ و أبانَ و بَیَّن بمعنیً واحدٍ… و البیانُ الفَصاحه و اللَّسن. و کلامٌ بیّنٌ فصیحٌ و البیانُ الإفصاحُ مع الذّکاء.»^(۵)

بر این اساس، وصف «مبین» را می توان، هم به معنای لازم و هم به معنای متعدّی در نظر گرفت؛ یعنی «آنچه خود مبیَّن و روشن و واضح است» و «آنچه بیانگر و روشنگر است.» علاوه بر این، همان گونه که از کلام ابن منظور پیداست، واژه «بیان» به معنای وضوح لفظی نیز به کار می رود که از آن به فصاحت و شیوایی سخن یاد می شود که متناسب با نوع استعمال، می توان آن را در معنای کلام ملحوظ داشت؛ مثلاً، آنجا که زبان قرآن را زبان عربی مبین شمرده است: «و هذا لسانٌ عربیٌّ مبینٌ.»(نحل: ۱۰۳) «مبین بودن» می تواند ناظر به جنبه لفظی قرآن نیز باشد که همان فصاحت و شیوایی آن است؛ چنان که آوردن این وصف در مقابل وصف «أعجمی» قرینه ای روشن بر رابطه این معنا از لفظ مبین است: «و لقد نعلَمُ أنّهم یَقولونَ انّما یُعلِّمُه بشرٌ لِسانُ الّذی یُلحِدون اِلیه أَعجَمیٌّ و هذا لسانٌ عربیٌّ مبینٌ.»(نحل: ۱۰۳) «أعجمی» به زبان غیرفصیح گفته می شود که از شیوایی و گویایی دور باشد، هرچند از شخصی عربی صادر شود.^(۶) اما در مواردی که وصف «مبین» و «بیان» و «تبیان» درباره قرآن و آیات آن بدون قرینه ای بر جنبه لفظی آمده، معنای عام این واژگان قابل توجه است. بنابراین، قرآن هم مبیّن و قابل فهم است و هم بیانگر و گویای معانی و مقاصد خویش. همین معنا را واژه های «نور»، «برهان» و «هدی» نیز افاده می کنند؛ چرا که ابهام و پیچیدگی در مفهوم سخن یا در افاده مقصود گوینده، در واقع معنای مطلق این اوصاف را زیر سؤال می برد.

در ارتباط با اوصاف قرآنی مزبور، پرسش هایی مطرح شده و آثار و نتایج آن اوصاف تبیین گشته اند. پرسش های مرتبط با عنوان حاضر عبارتند از:

۱. بیان و مبیّن بودن قرآن با ابهام برخی واژه ها و عبارات که حتی گاه برای عرب های صدر اسلام رخ می نمود،^(۷) چگونه سازگار است؟

۲. بیان و مبیّن بودن قرآن با متشابهات، که ظواهرشان مراد الهی نیست، چگونه توجیه می شود؟

۳. بیان و مبیّن بودن قرآن با اجمال و کلی گویی در بسیاری از آیات، اعم از معارف عملی و تشریعی یا معارف نظری، چگونه هماهنگ است؟

۴. بیان و مبیّن بودن قرآن با عرصه های عمیق و لایه های ژرف معارف قرآن، که به تصریح روایات معتبر، بخشی از ابعاد معارف قرآن هستند، چگونه جمع می شود؟

۵. اصولاً آیا بیان و مبیّن بودن قرآن برای عموم مخاطبان آن است، یا به گروه ویژه ای اختصاص دارد؟

۶. آیا بیان و مبیّن بودن قرآن، مستقل از بیانات دیگری مثل روایات است یا مشروط و معلّق به تبیین سنّت و بیانات سلف؟

۷. آیا بیان و مبیّن بودن قرآن درباره عموم آیات و انواع معارف قرآنی مطرح است، یا اختصاص به گروه خاصی از معارف آن دارد؟

هر یک از پرسش ها، بحث های دامنه داری می طلبد. در تاریخ اندیشه اسلامی در برابر این پرسش ها، گاه رویکردهایی انحرافی اتخاذ شده که به سه نمونه از آن ها، به اجمال، پرداخته می شود:

نقل گرایی افراطی

در این رویکرد، فهم قرآن تنها از رهگذر اخبار و روایات منقول از پیامبر و صحابه شاهد نزول وحی یا مسلمانان صدر اسلام دنبال می شود. راغب اصفهانی درباره این دیدگاه می گوید: به اعتقاد برخی، برای هیچ کس تفسیر قرآن روا نیست، هرچند دانشمندی ادیب، کارآزموده و آشنا به علومی مانند فقه، اخبار و آثار باشد، تنها باید به روایات (تفسیری) از پیامبر و صحابه شاهد نزول قرآن و تابعان آنان اکتفا کرد.^(۸)

علت گرایش برخی به چنین دیدگاهی در عصر صحابه و تابعان نگرانی از گرفتار آمدن در ورطه «تفسیر به رأی» و نسبت دادن سخنی به خداوند بدون علم و آگاهی لازم و نیز عدم آگاهی به فرهنگ و زبان قرآن و ابعاد گسترده و لایه های عمیق آن بود. اما با این حال، بسیاری دیگر از بزرگان صحابه و تابعان به تفسیر آیات قرآن فراتر از مفاد اخبار و روایات پرداخته اند.^(۹)

رویکرد مزبور در واقع، «بیان» و «مبیّن» بودن قرآن را معلّق به تبیین سنّت و اخبار سلف شمرده شده است و به عبارت دیگر، بیان بودن مستقل قرآن را تنها برای گروهی خاص صادق دانسته است. بر همین اساس، درک مفهوم درست متشابهات به عنوان تأویل و فهم لایه های عمیق معارف قرآنی از عهده عموم برنمی آید، هرچند ابهام برخی واژگان با تأمل در لغت عرب، به عنوان زبان قرآن قابل حل است.

در همین زمینه، می توان از گروهی از اخباریان یاد کرد که در آیات مربوط به احکام نظری، فهم قرآن را منوط به تفسیر روایی شمرده اند؛ چندان که بعضی از آنان تصریح کرده اند: اگر در روایات، تبیین کلیات و عمومات قرآن یافت نشود، آیات ذی ربط عباراتی نامفهوم و در حکم «تعمیه» خواهند بود. محمدامین استرآبادی از اعلام اخباریان در این باره چنین آورده است: «الصّوابُ عندی مذهبُ قدمائنا الأخباریینَ و طریقُهم. أمّا مذهبُهم فهو أنّ… القرآنَ فی الأکثر وَرَدَ علی وجه التَّعمِیَه بالنسبهِ الی أذهانِ الرّعیّهِ، و کذلکَ کثیرٌ مِن السننِ النبوّیهِ. و أنّه لاسبیلَ لنا فیما لانَعلمُه مِن الأحکامِ النّظریهِ الشّرعیّه، أصلیّهً کانت أو فرعیهً، الاّ السّماعُ مِنَ الصادقِ علیه السلام و أنّه لایجوزُ استنباطُ الاحکامِ النّظریّهِ مِن ظواهِر الکتابِ و لا ظواهرِ السّننِ النّبوّیهِ، ما لم یُلعمُ أحوالُهما مِن جههِ أهل الذِّکر علیه السلام ، بل یجبُ التوقّفُ و الاحتیاطُ فیهما»؛^(۱۰) به نظر من، رأی و طریقه اخباریان پیشین ما درست است که باور داشتند قرآن بیشتر به گونه تعمیه و ابهام زدایی نسبت به ذهن عامه مردم است و نیز بخش زیادی از سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله چنین است و در احکام نظری شرع، اعم از اصول و کلیات یا فروع و جزئیاتی که بدان ها آگاهی نداریم، راهی جز شنیدن از امامان معصوم علیهم السلام نداریم، و استنباط احکام نظری از ظواهر کتاب و سنّت نبوی پیش از آنکه نظر ائمّه اطهار علیهم السلام را درباره ظاهرآن دو بدانیم جایز نیست، بلکه در این صورت، نسبت به ظواهر کتاب و سنّت باید توقف و احتیاط نمود.

بر اساس این عبارت، که گزارشگر آراء اخباریان گذشته نیز می باشد، آنان برای بیان قرآنی در آیات مورد اشاره شأنی مستقل از تبیان روایی قایل نبوده اند و حتی پس از فحص از مخصّص و مقیّد و دست نیافتن بدان در روایات معصومان علیهم السلام نیز بیان عام و مطلق قرآنی را غیرقابل تمسّک و استدلال شمرده و به توقف و احتیاط حکم کرده اند.^(۱۱)

جریانات تأویلی انحرافی

دومین رویکردی که به گونه ای اصل بیان بودن قرآن را نادیده انگاشته، برخی از جریانات تأویلی و باطنی در تاریخ اسلام می باشد. توضیح آنکه: هرچند تأویل پذیرش قرآن و برخورداری آن از باطن به عنوان بُعد عمیق معارف قرآنی و درون مایه جاودان پیام های آن امری مسلّم است^(۱۲) و اندیشمندان اسلامی، که با حفظ اعتبار ظاهر قرآن و احکام آن، بر اهمیت بُعد باطنی و تأویلی آن انگشت نهاده اند، در مسیری سازگار با اصول معرفت قرآنی قرار دارند، اما در این میان، برخی فرقه ها رویکرد باطنی را به معنای نفی ظاهر و کنار نهادن احکام تشریعی آن تلقّی کرده و مسیری انحرافی پیموده اند. شعبه مهمی از این جریانات در میان «خطّابیان»، اصحاب ابوالخطاب،^(۱۳) رشد و بروز یافته و بعدها در فرقه «نصیریه»، پیروان محمد بن نصیر نمیری،^(۱۴) به شکلی کاملاً منحرف از تعالیم الهی و همراه با غلوّ و گزافه گویی در حق پیشوایان دینی نمودار شده است. به دلیل آنکه این جریانات خود را به مکتب اهل بیت علیهم السلام منسوب داشته اند، آن بزرگان، به ویژه امام صادق علیه السلام ، به شدت آنان را طرد کرده اند.^(۱۵)

مسالکی که بکلی از ظاهر احکام و معارف قرآن روی برتافته و آن را رهزن حقیقت تلقّی کرده اند، طبعا بیان قرآن را تنها در حق اهل تأویل، آن هم به معنایی خاص و بیگانه از ظواهر قرآنی، صادق شمرده اند.

ظاهرگرایی افراطی

این رویکرد بر خلاف رویکرد دوم، با نادیده انگاشتن ابعاد باطنی و ژرف معارف قرآن و وجود تشابه در بخشی از ظواهر آیات و همانند رویکرد نخست بر بُعد ظاهری قرآن و حدیث تکیه می کند و دقت نظرهای عقلانی در جمع میان معارف دینی و تأویل متشابهات را ناروا می شمارد. در واقع، این رویکرد بیان بودن قرآن را به معنایی بسیار سطحی تنزّل داده است. آثار این رویکرد در اندیشه های کلامی برخی فرقه های اسلامی مانند ظاهریه^(۱۶) و اشاعره^(۱۷) و سلفیه^(۱۸) قابل جست وجو می باشد.

به نظر می رسد تحلیل مسئله بیان و مبیّن بودن قرآن به عنوان یک معرفت قرآنی و دینی، باید هماهنگ با سایر معارف دینی صورت گیرد و نادیده انگاشتن هر یک از آن ها موجب نقص و کاستی در تحلیل مزبور خواهد شد. با تکیه بر دو نکته اساسی، تحلیل مورد بحث نسبت به بیان و مبیّن بودن قرآن و پاسخ به پرسش های گذشته پی گیری می شود:

نکته اول آنکه زبان و ادبیات عرب و قواعد و فنون مربوط بدان، پایگاه دلالت های قرآنی است. بر این اساس، ظهورات متعارف قرآن، که متّکی به فنون و قواعد ادبی گوناگون هستند، می توانند سطحی از معانی و مدالیل کلام الهی را به درستی نشان دهند. تنها شرط لازم برای فهم قرآن در این مرحله، همان عربی دانی و آشنایی با زبان متعارف و عمومی قرآن است که در پی آن، معانی عمومی و ظاهری آن برای مفسّر، مبیّن و واضح می شود. برخی از تعابیر و الفاظ مشکل و مبهمی که ممکن است در آیات دیده شود، در پرتو آگاهی درست از زبان عربی روشن می گردد؛ چه اینکه بسیاری از آیات متشابه قرآن نیز با توجه به قواعد ادبی، که همگون با کلام متعارف عرب در این کتاب به کار رفته (مانند مجاز و کنایه و استعاره)، به راه حل نزدیک می شوند.

دومین نکته آن است که فرهنگ و روش خاص قرآن پشتوانه توسعه دلالت های قرآنی است. بر این اساس، در عین اعتبار ظهورات متعارف، راه برای فهم ابعاد و وجوه معنایی گوناگون و پنهان آیات قرآن گشوده می شود.

همان گونه که نیل به ظهورات عمومی قرآن برای عموم مفسّران و مخاطبان آشنا با زبان متعارف قرآن میسّر است و بیان و مبیّن بودن قرآن نسبت به آن سطح از معانی، مشروط به آشنایی مزبور است، نیل به ابعاد و وجوه معنایی عمیق تر و گسترده تر آیات نیز مشروط به آگاهی های خاص و دقت نظرهای ویژه ای است، و بیان بودن قرآن نسبت به این وجوه در گرو آن شرایط می باشد.

به نظر می رسد در اینجا می توان تفاصیل آن بخش از معارف قرآن را نیز که به صورت کلی و اجمالی در آیات آمده، مشمول ابعاد پنهان آیات دانست که نیل به فهم آن در گرو آگاهی های خاص است. توضیح آنکه ابعاد و وجوه پنهانی و باطنی آیات، گاه ناظر به بعد ماندگار و جاری مفاهیم و معارف قرآن است که با انتزاع از خصوصیات عارضی کلام الهی به دست می آید. برای کسانی که به فرهنگ قرآن آشنایند، قرآن نسبت به این عرصه ها نیز بیان و مبیّن محسوب می شود. در بخش دیگری از آیات که معارفی را به اجمال بیان کرده اند، اعم از آیات معارف نظری و عملی، فهم تفاصیل و جزئیات آن ها، که در واقع ابعاد پنهان و ناگفته آن آیات به حساب می آید، مشروط به آگاهی از سراسر دین و معارف آن است. از همین رو، مفسّری که می خواهد به این تفاصیل آگاه شود لازم است به سنّت نیز، که در شمار منابع دینی است، وقوف داشته باشد تا بتواند در بیانات