فایل پاورپوینت کامل فقر و انحرافات اجتماعی؛ زمینه یا انگیزه؟!

فایل پاورپوینت کامل فقر و انحرافات اجتماعی؛ زمینه یا انگیزه؟!؛ انتخابی هوشمند برای ارائه‌های حرفه‌ای

با پاورپوینت فایل پاورپوینت کامل فقر و انحرافات اجتماعی؛ زمینه یا انگیزه؟!، محتوای خود را در قالب 120 اسلاید استاندارد و جذاب ارائه دهید و در نگاه اول تاثیرگذار باشید.

چرا باید از پاورپوینت استفاده کنید؟

1. چیدمان دقیق و کاربرپسند: فایل پاورپوینت کامل فقر و انحرافات اجتماعی؛ زمینه یا انگیزه؟! با طراحی ساختاریافته و اصولی، مخاطب را به‌خوبی درگیر محتوا می‌کند.
2. صرفه‌جویی در زمان: تمامی اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل فقر و انحرافات اجتماعی؛ زمینه یا انگیزه؟! آماده‌ی استفاده هستند؛ بدون نیاز به هیچ‌گونه ویرایش.
3. نمایش با وضوح بالا: کیفیت طراحی در فایل پاورپوینت کامل فقر و انحرافات اجتماعی؛ زمینه یا انگیزه؟! به‌گونه‌ای است که در هر صفحه‌نمایشی عالی به‌نظر می‌رسد.

هشدار: استفاده از نسخه‌های ناقص فایل پاورپوینت کامل فقر و انحرافات اجتماعی؛ زمینه یا انگیزه؟! ممکن است باعث بروز اختلال در نمایش یا افت کیفیت شود. تنها نسخه اصلی فایل پاورپوینت کامل فقر و انحرافات اجتماعی؛ زمینه یا انگیزه؟!، کیفیت تضمین‌شده دارد.

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل فقر و انحرافات اجتماعی؛ زمینه یا انگیزه؟! :

چکیده:

فقر و انحرافات اجتماعی از جمله پدیده هایی هستند که به نظر بسیاری از صاحب نظران با هم مرتبط می باشند. تحقیقات و پژوهش ها در عین حال که مؤید وجود رابطه مستقیم بین فقر و انحرافات نیست، اما وجود همبستگی میان آن دو را تأیید می نماید. بر این اساس فقر به عنوان یکی از مسائل اجتماعی، در وقوع انحرافات و افزایش میزان آن به ویژه در زمینه جرائم زنان، اعتیاد و سرقت تأثیر گذار است. در رویکرد دینی نیز این همبستگی میان فقر و انحرافات اجتماعی مورد تأیید است. بر این اساس فقر انگیزش روی آوری به کجروی را افزایش می دهد؛ همچنان که رفاه طلبی در روی آوری به جرائم، انگیزه بسیار قوی می باشد.

واژگان کلیدی:

فقر، انحرافات اجتماعی، فقر مطلق، فقر نسبی، فرهنگ فقر، پیامد فقر.

بدون تردید فقر و نابرابری های اقتصادی از زمره مهم ترین معضلات جامعه بشری است که از جایگاه ویژه ای در بین سایر مسائل اجتماعی برخوردار است. فقر از بنیادی ترین مشکلات و ناهنجارترین دردهای زندگی انسان است که با وجود پیشرفت و توسعه گسترده در زندگی بشری، میزان آن نه تنها کاسته نشده بلکه بر طبق آمارهای موجود در حال افزایش است. مشکلات فقر صرفاً منحصر به پیامدهای خود فقر نمی

‎

باشد، بلکه مشکلات این مساله اجتماعی زمانی شدت پیدا می

‎

کند که آن بسترساز انحرافات می

‎

گردد.

ارتباط بین فقر و انحرافات اجتماعی، موضوعی نو و بدیع نیست. جوامع انسانی در طی حیات خویش به شکلی، با این دو مقوله درگیر بوده

‎

اند. ارتباط بین فقیران، گرسنگان و بی خانمان ها با سارقان، قاتلان، معتادان در حوزه های مختلف علمی از قبیل، علوم اجتماعی، اقتصادی و روان شناسی، موضوع تحقیق و پژوهش های مختلف قرار گرفته و از منظرهای گوناگون به آن توجه گردیده است؛ به گونه ای که در هر زمان و به تناسب شرایط، امکانات و فضای جامعه، راه حل هایی در برخورد با آن در نظر گرفته شده است. با شکل

‎

گیری «نهضت علمی» و آغاز بررسی های علمی پدیده های فیزیکی، طبیعی، انسانی و اجتماعی، فقر و انحرافات اجتماعی نیز از موضوعاتی بود که به طور تقریبی از یکصد سال پیش، با کمک ابزارهای علمی جدید، مورد کنکاش علمی قرار گرفته و نظریه ها و تئوری های جدیدی در این رابطه ارائه گردیده است.

برای شناخت رابطه فقرو انحرافات اجتماعی به طور منطقی ابتدا باید از تعریف این دو مفهوم آغاز کرد و سپس رابطه آنها را مورد بررسی قرار داد و در نهایت پیامدهای فقر و تأثیر آن بر انحرافات اجتماعی بیان گردد.

معنا شناسی

فقر

در تعریف فقر اختلاف نظر اساسی بین محققان وجود دارد که منشأ این اختلاف مبتنی بر، نوع نگرش آنها نسبت به مسئله فقر است. اقتصاددانان بیشتر به زمینه ظهور و نتایج فقر توجه نموده و به ندرت به تحلیل اجتماعی پرداختند.[۱] در ادبیات جامعه

‎

شناسی معمولاً دو مفهوم فقر[۲] و نابرابری[۳] در کنار یکدیگر به کار می روند.[۴] این دو مفهوم با اینکه از حیث معنی، مستقل از همدیگر هستند، اما به نظر می رسد، کاربرد مستقل ندارند؛ زیرا از یک سو فقر متأثر از نابرابری در درآمد است و از سوی دیگر نابرابری اقتصادی هم مؤید وجود فقر است. از آنجا که مسائل و مشکلات اجتماعی در عین ارتباط با فقر از آن جدا هستند، مفهوم فقر را باید از انواع مشکلات اجتماعی و اقتصادی که با آن پیوستگی دارند، نیز مستقل در نظر گرفت؛ لذا مترادف شمردن مفهوم فقر با دیگر صورت های مسائل اجتماعی، به فهم مشکل فقر کمک نخواهد کرد.[۵]

در جامعه شناسی فقر را معمولاً «برآورده نشدن نیازهای اساسی بشر به حد کفایت» تعریف کرده اند.[۶] این تعریف با دو سؤال اساسی روبرو است؛ اول اینکه نیازهای اساسی انسان چیست؟ در خصوص این پرسش می توان گفت، تعیین نیازهای اساسی انسان امری استاندارد و معین نیست، بلکه این نیازها از فرد تا فرد، از جامعه تا جامعه، از زمان تا زمان و مکان تا مکان دگرگون می شود. براین اساس لازم است، از شاخص هایی برای تعیین نیازها بهره جست. امروزه نیازهای مادی بنیادین انسان را بدین گونه برمی شمارند: خوراک، پوشاک، مسکن، بهداشت و درمان، آموزش، نقل و انتقال، تشکیل خانواده، ورزش و اوقات فراغت. برخی محققان این نیازها را به سه گروه اساسی تقسیم می کنند که عبارتند از: تغذیه، سرپناه و سلامتی[۷] که در صورت نبودن آنها، حکم به فقیر بودن فرد در جامعه می کنند.

پرسش دوم این است که امتناع چه حدی از نیازها، حد کفایت محسوب می

‎

شود؟ در تعریف مذکور ددر خصوص این نکته نیز ابهام وجود دارد؛ زیرا حد کفایت برای انسان ها به یک میزان نیست، مثلاً در پاره ای از کشورهای صنعتی، میزان مصرف کالاها با میزان مصرف همان کالاها در کشورهای جهان سوم تفاوت دارد. بر طبق برخی آمارها مصرف در کشورهای جهان سوم، ۳/۱ کشورهای صنعتی است.[۸] البته کارشناسان و محققان تلاش کرده اند که بتوانند این حد کفایت در تغذیه را نسبت به گروه های سنی، جنسی و شغلی در مورد میزان کالری و پروتئین محاسبه نمایند. با این همه رسیدن به یک میزان مشخص و مورد توافق در جوامع مختلف، کاری به غایت دشوار است.

اقسام فقر

با توجه به آنچه که مطرح گردید، ضابطه دقیق و درستی در تعریف فقر در دسترس نیست. برای دستیابی دقیق تر، محققان فقر را به فقر مطلق و نسبی تقسیم می کنند تا به کمک این تقسیم از کاستی ها و مشکلات مربوط به تعریف رها شوند.[۹]

فقر مطلق[۱۰] به معنای حداقل امکان دستیابی فرد به امکانات متعارف زندگی، یعنی غذای مناسب، مسکن و پوشاک است و فقر نسبی حاصل مقایسه می باشد و متمایز کننده بخشی از افراد جامعه است که در مقایسه با سایر افراد غیر فقیر از امکانات ناچیزی بهره می برند و محتاج توجه خاصی هستند. در این صورت فقر حالت نسبی دارد و جنبه ذهنی آن بر نماد عینی و خارجی آن برتری می یابد.[۱۱] در واقع در فقر مطلق ملاک را با توجه به نیازهای اصلی زندگی، یعنی میزان درآمدی در نظر می گیرند که از رقمی معین پایین تر باشد، ولی در فقر نسبی پایین ترین بخش توزیع درآمد، ملاک تشخیص است و فقیر کسی است که درآمدش پایین و کم باشد.[۱۲]

وجود مشکلات و ابهام های فراوان در تعیین ملاک های فقر مطلق و نسبی برخی جامعه

‎

شناسان را واداشته تا پیشنهاد تلفیق هر دو ملاک ها را بدهند. بر طبق این رویکرد ملاک های مطلق به طور عمده در جوامعی به کار می آیند که بیشتر مردم دچار محرومیت شدید مادی و فقر هستند و نیازهای اساسی در این کشورها نایاب و کمیاب است، در مقابل هر قدر سطح متوسط زندگی در جوامع بالاتر رود، باید از ملاک های نسبی فقر بهره جست.[۱۳] بعضی دیگر از صاحب

‎

نظران معتقدند که واقع

‎

بینانه

‎

تر آن است که در تعریف فقر سطوح فقر را با هنجارها و انتظارات در حال تغییر در جامعه که با رشد اقتصادی همراه است، سازگار نمود.[۱۴]

در هر صورت جامعه

‎

شناسان در تعیین خط فقر از سه شاخص بهره می

‎

گیرند:

۱- مصرف یک سبد خالص از کالا ۲- هزینه کالا ۳- درآمد کل. روش یک سبد از کالاهای ضروری را برای اولین بار «دوانتری»[۱۵] در سال ۱۹۰۱ پیشنهاد داد. وی پس از تعیین یک سبد از کالا، آنها را قیمت گذاری نموده و سپس به تعیین خط فقر[۱۶] اقدام کرد. همچنین از طریق محاسبه هزینه و درآمد می توان خط فقر را معین نمود.[۱۷]

معیار این

‎

گونه تعاریف و به طور کلی آنچه که امروزه به عنوان تعریف فقر مد نظر قرار می گیرد، براساس مفهوم فقر مطلق یا معیشتی می

‎

باشد و همان طور که بیان گردید، این تعبیر نارسا است؛ زیرا در آن سطح معینی از درآمد، برای تنظیم و تعیین فقر مورد توجه قرار می گیرد، در حالی که سطح معین درآمد ممکن است نیازهای اساسی را تأمین نکند، علاوه بر این که عموماً تأثیر سطح زندگی رو به رشد به حساب آورده نمی شود. از این

‎

رو، واقع بینانه تر آن است که مفاهیم سطوح فقر با هنجارها و انتظارات در حال تغییر در جامعه که با رشد اقتصادی همراه است، سازگار گردد.[۱۸]

انحرافات اجتماعی

انحراف اجتماعی از مفاهیمی است که مانند مفهوم فقر توافق روشن و واضحی در مورد آن وجود ندارد. از نظر جامعه شناسان و جرم شناسان، انحراف و کجروی ناظر به رفتارهایی است که حداقل یکی از این صفات را دارا باشد: رفتار منع شده، رفتار نکوهش شده یا رفتاری که مایه بدنامی است و یا موجب مجازات می شود.[۱۹] برخی از صاحب نظران انحراف را از امور غیرعادی[۲۰] به شمار می آورند که در زندگی انسان ها وجود دارد. «آلبرت کوهن» چهار معنی برای رفتار کجروانه بیان می کند:

۱)- هر رفتاری که قواعد هنجاری، توافق ها و انتظارات نظام های اجتماعی گوناگون را می شکند، کجروی محسوب می شود. این تعریف شامل تمامی رفتارهایی می شود که به نقض رفتارهای استاندارد شده منجر شود. در حالی که بسیاری از کجروی ها رفتارهای غیراخلاقی، خلاف، عجیب و بیمارگونه اند.[۲۱] برطبق این تعریف، کجروی امری به شدت نسبی محسوب می

‎

گردد، زیرا محتوای آن از بافت فرهنگی و اجتماعی گروه هایی به دست می آید که کجروی در درون آنها رخ داده است.

۲)- رفتارهایی که نادر و کمیاب هستند، به عنوان انحراف اجتماعی شناخته می شوند. این تعریف بر شمارش و آمار متکی است، لذا کمتر مورد توجه جامعه شناسان قرار می

‎

گیرد؛ زیرا اگر عملی از میانگین یا حالت استاندارد شده فاصله بگیرد، دلیلی بر کجروانه بودن آن نیست.[۲۲]

۳)- بیماری روانی سومین معنایی است که از اصطلاح کجروی قصد شده است. کسانی که این تعریف را قبول دارند، رفتارهای انسان را مانند خود انسان، به سالم و ناسالم تقسیم می کنند. یعنی بر اساس مشابهت بین جامعه و بدن انسان، برخی رفتارها ناسالم هستند. پیش فرض این تعریف را که انسان های ناسالم رفتار کجروانه بروز می دهند، مراجعه مختصر به آمارها رد می

‎

کند؛ زیرا بسیاری از کجروی ها از سوی افرادی صورت گرفته که از نظر پزشکی سالم و طبیعی محسوب می شوند و دارای شخصیت خطرناک و مخرب نیستند.

۴)- کجروی به رفتاری اشاره دارد که گروه های ذی نفع و صاحب قدرت در جامعه، آن رفتار را ضدارزش ونابهنجار تلقی می کنند و افراد جامعه را مجبور می کنند که کجروانه بودن آن رفتار را بپذیرند. در واقع کجروی صفتی است که به رفتار در این تعریف داده شده است. روشن است که بسیاری از رفتارهای ضد ارزش، هنجار شکن نیستند و برعکس خیلی از هنجارشکنی ها، ننگین و ضد ارزش تلقی نمی شوند.[۲۳]

در نهایت و با توجه به پراکندگی ها در تعریف کجروی، باید با گفته «شور»[۲۴]

(۱۹۸۳) توافق شود که جامعه شناسان به جای قضاوت درباره خوب یا بد بودن یک رفتار و یا یک فرد، باید مشخص نمایند که چه رفتارهایی منحرفانه هستند،چه کسی آ نها را تعریف می کند، چگونه و چرا مردم منحرف می شوند و نحوه برخورد جامعه باکجروان به چه شکل است.[۲۵]

فقر و انحرافات اجتماعی

تبیین های نظری

فقر و انحرافات اجتماعی در دو سطح خرد و کلان قابل تبیین است که بیشترین تبیین

‎

ها در سطوح خرد انجام شده است. در سطح خرد، کجروی به عنوان یک واقعه و یک رویداد اجتماعی تلقی شده و در آن به خصوصیات و ویژگی های فردی و جزئی حادثه توجه می گردد. اما در سطح کلان، رفتارها بر حسب متغیرهای اجتماعی، سیاسی و امثال آن تبیین می گردند و ارتباط پدیده با ساخت های کلان و وسیع جامعه در سطح سیاسی، اقتصادی و فرهنگی مشخص می گردد و با نگرشی تام و کلان، ابعاد جزئی تر پدیده هم مورد بررسی قرار می

‎

گیرند.

۱) تبیین خرد

بر حسب تبیین

‎

های خرد و فردی، فقر و انحرافات اجتماعی هر دو ناشی از ویژگی ها و خصلت های افراد است. بر این اساس فقر نتیجه سرشت فرومایه و توان ناچیز مردمان فقیر است. بی استعدادی، عارضه های جسمانی و اختلالات روحی از جمله مواردی هستند که در رابطه با ایجاد این پدیده مورد بررسی قرار می گیرند.[۲۶]

این گونه تحلیل از پیچیدگی های معمول به دور است که به سادگی و با استفاده از برخی ابزارها از جمله آمارهای موجود، می توان به یک نتیجه فوری دسترسی پیدا کرد. به عنوان نمونه با چند سؤال ابتدائی درباره وضعیت اقتصادی و مالی مجرمین و بزهکاران به سادگی مشاهده می گردد که اکثر آنها از طبقه فقرا و محرومین می باشند و با بهره جستن از تعدادی جدول نشان داده می شود که فراوانی کجرویها در نزد فقرا بیشتر از دیگر اقشار جامعه است و در نتیجه می توان فوراً و شتابزده دست به قضاوت زد و رابطه بین وقوع جرائم و کجروی با فقر را امری قطعی و روشن تلقی نمود.[۲۷]

۲) تبیین کلان

در سطح کلان فقر و انحرافات اجتماعی هر یک معلول تلقی شده و در یک چرخه علی و معلولی قرار می گیرند. بر اساس این گونه تبیین ها مشخص می

‎

شودکه در سطح نهادها، سازمان ها، روابط اجتماعی و خصایص ساختاری جامعه مشکلی وجود دارد و سبب ایجاد یک معضل در جامعه شده است. طبق این نگرش نمی توان به راحتی حکم به وجود رابطه بین فقر و انحرافات اجتماعی کرد و به کمک آمارها ادعا نمود که بیشتر مجرمین از طبقه محرومین و فقرا هستند، همان

‎

طور که در سطح فردی و خرد تحلیل می شود، بلکه در این تحلیل ابعاد عمیق تر این موضوع مورد کنکاش قرار می گیرد. از این رو در این سطح پرسشهایی ازقبیل: آسیب ها چگونه تعریف شده اند، کجرو های واقعی چه کسانی

‎

اند، آیا توزیع نابرابر ثروت، خود امری آسیب شناختی نیست، فقیران کجروترند یا ثروتمندان و صاحبان سرمایه و… مطرح می گردد. [۲۸]

برحسب این نوع تبیین، تحلیل های نظری موجود در باب فقر و آسیب های اجتماعی به طور خلاصه مورد بررسی قرار می گیرد.

نظریه

‎

های مربوط به فقر

جامعه شناسان سه دیدگاه ذیل را در باب فقر مطرح کرده اند:

۱) چشم انداز فرهنگی

بر اساس این دیدگاه فقرا و محرومین از الگوهای رفتاری و ارزشی خاصی پیروی می کنند که با الگوهای موجود در جامعه و فرهنگ غالب متفاوت است. این الگوها و ارزش ها به مرور از نسلی به نسلی منتقل شده و به شکل گیری یک «خرده فرهنگ» منجر می گردد. خصلت ها و ویژگی های این خرده فرهنگ به گونه ای است که سبب می شود افراد وابسته به این خرده فرهنگ، شرایط خاصی را داشته باشند که با طبقه و شرایط اقتصادی آن ها در ارتباط است. این توافق در بین بسیاری از جامعه شناسان وجود دارد که بین جرم و طبقه اجتماعی و نیز بین بیماری های روانی به خصوص روان گسیختگی و فقر و همچنین میان وضعیت تحصیلی آموزشی و فرهنگی افراد و پایگاه اقتصادی آنها رابطه برقرار است که اسناد و مدارک گواه بر وجود این رابطه می باشند.[۲۹] در این نگرش، دیدگاه هایی وجود دارد که مهم ترین آنها عبارتند از دیدگاه «فرهنگ فقر» از «اسکارلوئیس»[۳۰] و دیدگاه «منش ناقص» از «شیلر»[۳۱].

الف) دیدگاه فرهنگ فقر: این نظریه در کتاب «پنج خانواده» و با توجه به شرایط جامعه مکزیک به رشته تحریر درآمد. از نظر لوئیس، فرهنگ فقر مجموعه ای به هم پیوسته از ویژگی های خانوادگی، رفتاری، نگرشی و شخصیتی است که فقرا در طول زندگی خویش، در شرایط نامساعد مالی به آن عادت کرده اند و با آن سازگار شده اند که حاصل این مجموعه، ارزش های فرهنگی است که از نسلی به نسلی منتقل شده است.[۳۲] این فرهنگ بیشتر در جوامعی دیده می شود که به سرعت دگرگون می شود و بر گروه های فرودست جامعه حاکم می گردد. آنها به سبب دگرگونی های سریع و وسیع در جامعه و موقعیت پایینی که برای خویش احساس می کنند، از جامعه جدا شده و فاصله می گیرند و کم کم فرهنگ جدیدی را که با فرهنگ عموم جامعه متفاوت است، ایجاد می نمایند. از منظر لوئیس عمده ترین ویژگی های این فرهنگ در سطح جامعه، عدم مشارکت آنها در فعالیت های عمومی، پایین بودن سطح تشکل و فقدان انجمن های داوطلبانه؛ و در سطح خانواده به کوتاه بودن دوران کودکی، فقدان حمایت های لازم برای کودکان، روابط ناسالم در خانواده، ترک خانواده، سرپرست خانوار بودن زن، فقدان حریم خصوصی و…است.[۳۳]

بر طبق این گزارش، فرهنگ فقر نوعی شیوه زندگی است که از راه یادگیری در خانواده و اجتماعی شدن از نسلی به نسلی انتقال می یابد و بسان هر فرهنگ دیگر الگوهای زندگی و ارزشی خاصی دارد و راه حل هایی برای مشکلات این گونه جوامع در اختیار خانواده می گذارد. الگوی فرهنگی فقر «هرتسون» روایت دیگری از همین نظریه است. بر طبق این دیدگاه به جای سرزش نظام اجتماعی و دگرگونی بنیان های آن، بایستی ارزش های فرهنگی فقرا را سرزنش کرد و آن ارزش ها را دگرگون نمود. این نگرش، فقر را شیوه و گونه ای از زندگی در نظر می گیرد که برای از بین بردن آن نیازی به تغییر و دگرگونی نظام اجتماعی- اقتصادی نیست بلکه با از بین بردن فقرا یا مقابله با شیوه زندگی آنها، این فرهنگ و الگوی اجتماعی از بین می رود.[۳۴]

ب) دیدگاه منش ناقص: از نظر شیلر فقر نتیجه طبیعی نقایص فردی در اشتیاق و توانایی یا به تعبیر دقیق

‎

تر انگیزه و اخلاق کاری است. فقدان هر یک از این عوامل در افراد، کم و بیش به فقر منجر می شود.[۳۵] بر طبق این نظریه، فقر و محرومیت در اثر بی انگیزه بودن افراد و نیز توانایی نداشتن آنها به وجود می آید و به نوعی به آنها تحمیل شده است و تنها لازم است که شرایط و موقعیت خود را تغییر داده واز فقر و فلاکت نجات یابند که این مهم از طریق آموزش دیدن آنها امکان پذیر است. به نظر شیلر منش ناقص، منش و روش زندگی فقیران است و فقیران خود مسئول وضع نابهنجار و سخت خود به حساب می آیند و دیگران در این زمینه مسئولیتی بر عهده ندارند.[۳۶]

۲) چشم انداز موقعیتی

این دیدگاه ناظر بر این امر است که علت فقر را باید در نیروهای بیرون از کنترل فرد جستجو کرد. فقر حاصل تبعیض و موقعیت هایی است که ساخت جامعه بر افراد تحمیل نموده است. «نظریه تضاد»[۳۷] روایت بسیار تند و حاد این دیدگاه درخصوص مسأله فقر است که مشکلات اجتماعی را ناشی از توزیع نابرابر قدرت می داند. نظام اجتماعی نظامی ناعادلانه و استثمارگرانه است که جامعه را به طبقات پایین و بالا تقسیم می کند. در عین حال روایت ملایم تر آن، نظریه «مرتون» است که فقر و نداری را به ساخت اجتماعی که فرصت ها را محدود می نماید، نسبت می دهد. به عبارت دیگر طبقه پایین علیرغم آن که به نظام فرهنگی و ارزشی خاصی تعلق دارند، اما به محدودیت های ساختاری محکوم می شوند و در تلاش هستند که به گونه ای خود را با این شرایط سخت وفق دهند.[۳۸] بر طبق این دیدگاه، فقیر فقیرزاده است و غنی غنی زاده و جامعه فاقد تحرک لازم برای تقلیل این فاصله هاست. پس انتخاب الگوی رفتاری فقر، نتیجه قهری موقعیت هایی است که ساخت اجتماعی تحمیل نموده و آنها را به پذیرش آن مجبور ساخته است. رفتار فقرا به دلیل برخورداری از یک نظام ارزشی خاص نیست، بلکه به این دلیل است که آنها ارزش های مسلط را درونی کرده و نمی توانند آنها را تغییر دهند و اگر بخواهند تغییری در وضع آنها داده شود، باید موقعیت آنان را از طریق اصلاح ساخت اجتماعی محدود کننده تغییر داد. «الکاک»[۳۹] معتقد است که فقر قسمتی از سؤال گسترده ما درباره ساخت و توزیع منابع در جامعه، قدرت کنترل و استفاده از آنهاست و از بین رفتن فقر، مستلزم تغییر موقعیت نسبی فقیر و کوشش در نابودی نابرابری از طریق انتقال اساسی قدرت و منابع است که متضمن تغییر در ساخت اقتصادی تولید کننده نابرابری است.[۴۰]

۳) چشم انداز ربطی

این نگرش بر خلاف دو رویه قبلی در تلاش است که به شکلی تلفیقی از هر دو نظر را ارائه دهد وبر آن است که فقر نه فقط امری درونی و نه فقط امری بیرونی است بلکه مقوله ای ربطی می

‎

باشد. در این دیدگاه هم کنش فردی انسان ها و هم نگرش دیگران به آنها مطرح می

‎

گردد و اثبات می گردد که هردوی این کنش ها در شکل گیری پایگاه اجتماعی آنها مؤثر می باشد. «واکسمن»[۴۱] این گونه می گوید: «این چشم انداز بر پایه درک موقعیت فقر در چارچوب ساخت اجتماعی، نگرش ها و اعمال غیر فقیر نسبت به فقیر و تأثیرات این نگرش ها و کنش ها بر فقر استوار است.»[۴۲] «زیمل» در این خصوص می گوید: «یک شخص زمانی فقیر محسوب می شود که دستگیر شده و به عضویت گروهی درآید که شاخص آن فقر است.»[۴۳] از منظر وی واکنش اجتماعی و برخوردهای دیگران، به فقرا هویت خاصی می بخشد و سبب می شود آنها رفتاری از خود بروز دهند و جزء دسته مذکور قرار گیرند. براین اساس جامعه فقیرساز است و فقیری که با صفات منفی مشخص می شود، در دیگر گروه های اجتماعی جایگاهی ندارد.

نظریه های مربوط به انحرافات اجتماعی

جامعه شناسان درخصوص انحرافات اجتماعی تبیین های مختلفی ارائه داده اند که وجه مشترک آنها تأکید بر ارتباط بین همنوایی و کجروی در زمینه های مختلف اجتماعی است. رفتاری که با هنجارهای یک خرده فرهنگ همنوایی دارد، ممکن است خارج از آن خرده فرهنگ کجروانه تلقی شود و فرد مشمول مجازات و تنبیه قرار گیرد که در این رابطه به برخی از دیدگاه های نظری در مورد انحرافات اجتماعی اشاره می گردد:

۱)- دیدگاه بی هنجاری

از نظر دورکیم بی هنجاری به معنای عدم وجود معیارهای روشن برای راهنمایی رفتار در حوزه معینی از زندگی اجتماعی است. در این شرایط، فرد احساس از دست دادن جهت یابی می کند و سبب می شود که به اعمالی از قبیل خودکشی اقدام نماید. مرتون با استفاده از همین مفهوم، آن را به فشاری اطلاق می کند که در هنگام تضاد میان هنجارهای پذیرفته شده با واقعیت، بر افراد وارد می آید. به عنوان نمونه در بیشتر جوامع «پول درآوردن» و «پیشرفت» از ارزش های پذیرفته شده است و برای رسیدن به آن تلاش و سخت کوشی مناسب لازم است. بنابراین اگر عده ای در وضعیتی قرار بگیرند که فرصت های محدود برای پیشرفت و ترقی داشته باشند، برای موفق شدن فشار زیادی به آنها وارد می شود. به ناچار به هر وسیله ای چه مشروع و چه نامشروع متوسل می گردند و واکنش های متعددی از خود نشان می دهند که مرتون آنها را به پنج گروه تقسیم کرده است، که چهار صورت آنها رفتار انحرافی و ناپسند تلقی می گردد.[۴۴]

۲) نظریه انتقال فرهنگی

«ادوین ساترلند»[۴۵] در نظریه خود بر تفاوت ارتباطات تکیه می کند و معتقد است برخی خرده فرهنگ ها مشوق فعالیت های غیر قانونی هستند و افراد از طریق ارتباط با دیگران هنجارهای رفتار کجروانه را یاد گرفته و اقدام به آن می کنند. بر این اساس کج رفتاری ها مانند رفتارهای تابع قانون فرا گرفته می شوند و در جهت ارضای نیازها و ارزش ها به کار می آیند.[۴۶]

۳) نظریه برچسب زنی

کجروی در این نظریه به عنوان مجموعه ای از ویژگی های افراد یا گروه ها در نظر گرفته نمی شود، بلکه به عنوان یک فرآیند کنش متقابل میان کجروان و ناکجروان تبیین می شود. بر این اساس قدرتمندان، ثروتمندان، بزرگ ترها و اکثریت قوی جامعه، برای ضعیف ترها، فقیران، کوچک ترها و اقلیت جامعه قانون وضع می کنند که تخلف از آن قانون مساوی با از بین رفتن و تضاد با منافع آن گروه ها است. پس آنها برچسب کجرو را بر فرد متخلف از قانون، یعنی آنچه را که آنها برای منافع خود تعیین کرده اند، می زنند. در این فرض هیچ عملی زشت و ناپسند نیست، بلکه عملی که برخلاف قانون تنظیم شده از سوی قدرتمندان، توسط افراد انجام گیرد، عمل کجروانه تلقی می شود.[۴۷]

در باب کجروی و انحرافات اجتماعی نظریه های دیگری نیز مطرح است که به جهت اختصار به ذکر آنها پرداخته نمی شود، اما به طور کلی در این نظریه ها به پیوستگی بین رفتار کجروانه و رفتار آبرومندانه تأکید می شود و همچنین وجود یک عنصر زمینه ساز قوی، مانند فقر را در شکل گیری رفتار کجروانه در نظر می گیرند که از طریق یادگیری اجتماعی و موقعیت های اجتماعی افراد آموخته می شود.

رابطه بین فقر و انحرافات اجتماعی

پژوهش درخصوص ارتباط بین شرایط اقتصادی و کجروی ، سابقه بسیار طولانی دارد. این مطالعات شمار گسترده ای از پژوهش های تجربی را به وجود آورده که ارتباط بین دو پدیده را بررسی می کنند. ابتدا در این پژوهش ها، محققان در پی کشف رابطه بین دگرگونی های شرایط اقتصادی و نرخ جرم و جنایت برآمدند. آنها نرخ جرم در دوران بحران اقتصادی را با نرخ جرم در دوران رونق اقتصادی جوامع گوناگون یا نواحی فقیر و غنی در یک منطقه را با هم مقایسه نمودند تا ببینند آیا تفاوت معنی داری در نرخ جرائم وجود دارد یا خیر. در مرحله بعدی، پژوهش ها صورت عینی تر به خود گرفت و همبسته بودن یا نبودن نرخ جرم و نابرابری های اقتصادی و نیز جرم با بیکاری به عنوان عامل ناتوانی اقتصادی، مورد بررسی قرار گرفت.

حاصل این تلاش ها و یافته های متناقض سبب گردید که پژوهش ها به دو گروه اساسی تقسیم شوند. دسته ای از این تحقیقات همبستگی میان جرم و فقر را تأیید می کنند و در مقابل تعداد بیشتری از پژوهش ، این باور تقریباً عمومی، یعنی وجود رابطه مثبت بین فقر و جرم را رد می کنند که در این نوشتار به برخی از این یافته ها اشاره می

‎

شود.

نظریه مخالفان

نتیجه پژوهش مخالفان رابطه مستقیم میان فقر و انحرافات اجتماعی را می توان در یک جمله خلاصه کرد: «فقر مستقیماً عامل جرم نیست.»[۴۸] برخی از این پژوهشگران ابتدا با این پیش فرض که در دوران رکود اقتصادی و هنگامی که تعداد فقیران زیاد می شود، جرم و کجروی افزایش می یابد و برعکس در دوران بالندگی اقتصادی، جرم کمتری روی می دهد؛[۴۹] به تحقیق درمورد رابطه بین آن دو پدیده پرداختند. اولین مطالعات در این زمینه با استفاده از آمارهای نسبتاً دقیق، از سوی «گری» و «کتله» صورت گرفت. آنها مقایسه ای بین نواحی ثروتمند نشین و فقیرنشین فرانسه انجام دادند. نتایج به دست آمده، برخلاف انتظار آنها حاکی از آن بود که تفاوت محسوسی در ارتکاب جرائم بین دو ناحیه وجود ندارد. از این رو، آنها این نتیجه را گرفتند که جرائم و کجروی معلول «فرصت» است.[۵۰] عده دیگری از پژوهشگران هم این مسیر را دنبال کردند و یافته های آنها در تأیید همان نتایجی بود که در تحقیق فوق اشاره شد، از جمله مطالعات «دوگریف» است که در آن به تأثیر غیرمستقیم عوامل اقتصادی در ارتکاب جرم اشاره شده است یا پژوهش های «پی ناتل» که فقر را تنها عامل تقویت استعداد بزه کاری محسوب می نماید و حتی نتایج برخی تحقیقات حاکی از این است که در دوران شکوفایی اقتصادی، شاخص جرم و جنایت بیش از دو برابر، رشد داشته است.[۵۱]

در همین زمینه آخرین پژوهش ها هم رابطه بین فقر و جرم را نفی می کند. از قبیل پژوهش های «لانگ رویت» در۱۹۸۱، «چو» در ۱۹۷۴ و «ژاکوب» در ۱۹۸۱.[۵۲]

از همین رو، اعلامیه سومین کنگره سازمان ملل برای «پیشگیری از جنایت و درمان تبهکاری»، به این مضمون اشاره می کند که فقر عامل جنایت نیست، بلکه میل به زیاد خرج کردن منشأ و علت بیشتر جنایت ها است.

نظریه موافقان

از نظرعموم افراد جامعه، فقر عامل جنایت، سرقت، فحشا و بسیاری از کجروی ها در جامعه است. برخی از پژوهش ها هم این نظر را تأیید می کنند و فقر و ناتوانی اقتصادی را عامل مستقیم کجروی ها قلمداد می

‎

نمایند و بین آنها همبستگی ملاحظه می

‎

کنند. از برخی پژوهش ها که درباره رابطه بین نرخ جرائم علیه اموال، در سال های ۱۹۴۰ تا ۱۹۶۰ و بین درصد خانوارهایی که درآمد آنها از میانگین جامعه پایین تر است، این نتیجه به دست آمد که رابطه بین فقر و انحرافات، رابطه

‎

ای مستقیم است.[۵۳] تحقیقات «لافتین»[۵۴] و «هیل»[۵۵] که به کمک شاخص های فقر، از قبیل، مرگ و میر کودکان، آموزش و پرورش نامناسب و… صورت گرفت، تأیید کننده همبستگی قوی بین این سنجش و نرخ قتل ها در آمریکا بوده است.[۵۶] همچنین تحقیقاتی که در مورد رابطه بیکاری و جرم صورت گرفته، همین یافته ها را تأیید می نمایند. به عنوان نمونه در یک پژوهش اثبات گردید که ۱ درصد افزایش در نرخ بیکاری، ۷/۵ درصد افزایش در قتل عمد را به دنبال داشته است.[۵۷] البته با توجه به این پیش فرض که بیکاری علت فقر و فقر هم عامل جرم و جنایت می

‎

شود، این نتیجه به دست می

‎

آید که بین بیکاری و فقر و جرم رابطه مثبت وجود دارد.

جمع بندی

همان

‎

گونه که مشخص شد، درباره رابطه بین جرم و فقر دو نظریه متفاوت وجود دارد که جمع بین این دو نظر آن است، که رابطه بین جرم و فقر بسیار کمرنگ است و رابطه مستقیمی بین آنها مشهود نیست، بلکه فقر می تواند در کنار سایر عوامل نقش خود را ایفا کند که در این صورت بین فقر وجرم نوعی همبستگی مشاهده می

‎

شود.[۵۸] به عنوان نمونه پژوهشی که در محله خا ک سفید در شرق تهران صورت گرفت، این نتیجه به دست آمد که بزهکاران این منطقه عموماً کارگر هستند و میانگین درآمد آنها، حدوداً ۶۵ درصد پایین تر از میانگین رسمی است و در نتیجه زندگی فقیرانه و به دور از تفریحات و سرگرمی دارند، امّا تنها فقر اقتصادی دربزهکاری آنان تأثیرگذار نیست، بلکه عوامل اجتماعی و فرهنگی نیز مؤثر می باشند.[۵۹]

این نظریه که فقر در کنار عوامل دیگر در وقوع جرائم تأثیر دارند، بیانگر نظریه تلفیق عوامل در جرم و انحرافات است. گیدنز با طرح این نظریه که مجرمان در کار خویش، به طور ارادی عمل می کنند و معمولاً خطراتی را که در پیش است، می شناسند (نظریه انتخاب عقلانی)، به این نکته اشاره دارد که عوامل عینی، شرایط اجتماعی و اقتصادی از جمله فقر، زمینه ساز بروز و شیوع انحرافات اجتماعی اند، البته سهم بیشتر مربوط به اراده و انتخاب فردی می باشد.[۶۰] «فرانسیس فوکویاما» در کتاب «پایان نظم» عوامل متعددی را در «فروپاشی بزرگ» سرمایه های انسانی دخالت می دهد و علت فروپاشی را به عواملی از قبیل فقر، تغییر ارزش های فرهنگی، فن آوری درحال تغییر، زوال مذهب و… نسبت می دهد. وی معتقد است که تبیین دقیق سهم هریک از عوامل امکان پذیر نیست و شواهد موجود از یک سو به گونه ای نیست که روابط علّی به نحوی بیان گردند که همه ناظران راضی شوند و از سوی دیگر هم نمی توان تنها یک جزء را کافی دانست و مابقی را نادیده گرفت.[۶۱]

فقر و انحرافات اجتماعی از منظر دین

همان

‎

گونه که بیان گردید، بین فقر وانحرافات اجتماعی همبستگی وجود دارد. پژوهش

‎

های مختلف در این زمینه نشان داد که پدیده فقر به عنوان یکی از علل بروز انحرافات اجتماعی محسوب می

‎

شود، هرچند که این رابطه به شکل مستقیم و قطعی در ایجاد انحرافات اجتماعی قابل اثبات نیست، با این همه وجود همبستگی بین آن دو را می

‎

توان مشاهده نمود. از آنجا که پدیده آسیب

‎

زای فقر در متون دینی، بسیار مورد تأمل قرار گرفته، این سؤال اساسی مطرح می

‎

گردد که آیا متون اسلامی هم، تنها همبستگی میان فقر و بروز کجروی

‎

ها و نیز افزایش آن را تأیید می

‎

کنند یا ناظر به رابطه مستقیم میان آن دو هستند. در پاسخ به این پرسش در ابتدا به طور اجمالی، مفهوم فقر از منظر دینی مورد بررسی قرار می

‎

گیرد و سپس به تأثیرات آن در زندگی انسان

‎

ها و نیز تأثیر آن در افزایش کجروی توجه می

‎

شود.

مفهوم فقر

در متون دینی فقر دارای معانی متعددی است. به گونه

‎

ای که بین این معانی صرفاً اشتراک لفظی برقرار است. فقری که در این نوشتار مورد نظر است، آن چیزی است که در مقابل غنی و ثروت به کار می

‎

رود؛ یعنی نداری در برابر دارایی که در آیات و روایات از آن با تعابیری همچون سوء و بدی، بلا و بدبختی، شر و زشتی، سختی شدید، ذلت و خذلان و امری بدتر از مرگ یاد شده است.[۶۲] براین اساس دراینجا معانی دیگر فقر که در متون دینی کاربرد دارند، از قبیل فقر فرهنگی، فقر نفسی، فقر معنوی و فقر دینی، مورد نظر نیست.[۶۳] به عنوان نمونه در حدیث معروف «کاد الفقران یکون کفراً» و نیز حدیث مشهور پیامبر بزرگ اسلام که «الفقر فخری»، مفهوم اقتصادی فقر مورد نظر نیست؛ بلکه به نظر بسیاری از صاحب

‎

نظران فقر نفس و نیز فقر روحی مورد توجه می

‎

باشد، و حاکی از این واقعیت است که همه انسان

‎

ها در مقابل ذات اقدس الهی که غنی بالذات می

‎

باشد، فی

‎

نفسه فقیرند و در هر لحظه لحظه وجودشان، محتاج فیض و لطف الهی هستند، همچنین در ذیل روایت «فقر مرگ بزرگ است»، از پیامبر اکرم (ص) سؤال شد: آیا فقر اقتصادی منظور شما است؟ فرمودند: خیر، منظور فقر دینی است.[۶۴] براین اساس شناخت مفهوم فقر باید در چارچوب منظومه فقر وغنی صورت بگیرد که هر دو مفهوم در یک سر این طیف واقع شده

‎

اند و حالتی از افراط و تفریط را نشان می

‎

دهند. رویکرد قرآن کریم، نسبت به اثر رفاه در زندگی و فقر در کجروی، یک سویه نیست. خداوند متعال در قرآن کریم رفاه طلبی و «اتراف» را به شدت مورد حمله و نکوهش قرار می

‎

دهد و آن را عامل مستقیم در ایجاد طغیان، فساد و ظلم و کژی

‎

ها معرفی می

‎

نماید.[۶۵] در حالی که این مقدار از نکوهش، درباره فقر دیده نمی

‎

شود و بین آن و فساد وکجروی رابطه

‎

ای مستقیم ترسیم نمی

‎

گردد.[۶۶] در متون دینی آنچه بیش از خود فقر و غنی اهمیت دارد، مبارزه با فاصله بین فقیر و غنی است. به عبارت دیگر موضوع اساسی از بین بردن یا حداقل کاهش فاصله طبقاتی در جامعه انسان

‎

ها است. بر همین اساس فقر به عنوان موضوع احکام مورد توجه فقها قرار گرفته و آنان برای مبارزه با فقر و نیز محو آن به شناسایی آن و دامنه

‎

اش پرداخته

‎

اند و احکام ویژه

‎

ای از قبیل زکات، خمس، صدقات، جرائم مالی (کفارات)، وقف، وصیت و… را برای مسلمانان به ویژه ثروتمندان و نیز دولت اسلامی در نظر گرفته

‎

اند.[۶۷]

با توجه به آنچه بیان گردید، مفهوم فقر یک مفهوم اضافی است و در مقایسه با مفهوم ثروت و غنی قابل تعریف است. فقیر کسی است که سطح زندگی

‎

اش با سطح زندگی ثروتمندان اختلاف بسیار زیادی دارد. شهید بزرگوار صدر با بهره

‎

گیری از مفاد روایات فقر را این

‎

گونه تعریف می

‎

کند: «فقر به طوری که در نص آمده، ناهماهنگی در سطح زندگی همگانی است، نه عدم قدرت بر رفع احتیاجات اساسی به آسانی.»[۶۸]

از نظر وی، مفهوم فقر مفهومی انعطاف

‎

پذیر است و در آن بی

‎

نیازی فرد و رسیدن زندگی فقیرانه به سطح زندگی بقیه مردم مفروض گفته می

‎

شود. از همین

‎

رو، برای رسیدن به رفاه، لازم است از اموال ثروتمندان به فقیران داده شود. همچنین حد پرداخت زکات، رفع نیاز و احتیاج فقیر می

‎

باشد[۶۹] و با توجه به اینکه حد نیاز و رفع احتیاج فقیر در جامعه تغییر می

‎

کند و در طول زمان

‎

های مختلف، سطح زندگی مردم ترقی می

‎

کند یا در نوسان می

‎

باشد، این حد نیاز مسئله

‎

ای نسبی می

‎

گردد. بنابراین تعیین محدوده مشخصی برای فقر از متون دینی امری مشکل به نظر می رسد.[۷۰]

رابطه فقر و انحرافات اجتماعی

تأکید دین مقدس اسلام بر رفع فقر و مبارزه با آن در کنار جلوگیری از انباشت ثروت و زراندوزی نشانگر آن است که این دو پدیده یعنی فقر و غنی آثار و پیامدهای منفی و مشکل

‎

زایی در زندگی فردی و اجتماعی انسان

‎

ها دارند، به گونه

‎

ای که اگر نسبت به آن اقدام مناسب از سوی فرد، جامعه و دولت صورت نپذیرد، معضلات و مشکلات گسترده

‎

ای در جامعه ایجاد می

‎

گردد. در متون دینی برای هریک از این دو پدیده آثار منفی بیان شده است. رفاه

‎

طلبی و زندگی مرفهانه سبب طغیان در برابر خدا، سیطره شهوات بر انسان، همراهی با ظالمان، فاسقان و کافران، لذت گرایی و غرق شدن در کامیابی

‎

ها و نیز اقدام به کجروی

‎

ها می

‎

شود. قرآن کریم در این رابطه می

‎

فرماید: «ان الانسان لیطغی ان راه استغنی»، علاوه بر آن در فرازی پیامبر بزرگ اسلام (ص) می

‎

فرماید: من از ثروت بیش از حد، بیشتر از فقر برای شما هراسان هستم و آن را موجب هلاکت و سقوط می

‎

دانم و نیز امام علی (ع) فزونی ثروت را مایه هلاکت، طغیان و فنا دانسته است.[۷۱]

در مقابل فقر و نداری هم آثار گسترده

‎

ای در جامعه دارد. حجم وسیعی از روایات و احادیث به این مهم اشاره دارند[۷۲] که می

‎

توان این آثار را در زمینه

‎

های مختلف اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و اجتماعی مشاهده کرد. از جمله این آثار می

‎

توان به ضعف شخصیت، تحقیر، بی

‎

ارزش شدن در اجتماع و ایجاد عقده

‎

های روحی برای فرد اشاره کرد که هرکدام می

‎

توانند در بالارفتن میزان جرائم و کجروی