---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل استراتژی قرآن کریم در مواجهه با انحرافات اجتماعی (قسمت دوم) :

چکیده:

جامعه ای سالم است که از امنیت جانی، مالی، منزلتی، عاطفی و ارزشی برخوردار باشد، در مقابل جامعه ای نابهنجار است که فاقد این معیارها باشد؛ بنابراین انحرافات اجتماعی با توجه به این معیارها به پنج دسته کلی قابل تقسیم است که هر یک شامل اقسام مختلفی می شود.

مهمترین هنجارهای جامعه اسلامی هنجارهای مربوط به امنیت ارزشی و اخلاقی است و هر آنچه امنیت اخلاقی و ارزشی را به طور خاص به خطر می اندازد، انحراف ارزشی محسوب می شود. هرچند سایر انحرافات نیز در آسیب رساندن به ارزش و عقاید در جامعه اسلامی بی ارتباط نیستند، اما آسیب آنها به دیگر مقولات پنجگانه آشکارتر است.

در این نوشتار، به نحو اجمال انحرافات ارزشی از منظر قرآن کریم مورد تحلیل و تبیین قرار گرفته است که عبارتند از: کفر، شرک، ارتداد، نفاق، بدعت، شبهه افکنی در دین، پذیرش ولایت بیگانگان، لذت طلبی، تسامح در دین داری، شیوع حس گرایی، پندارگرایی، مشارکت در ناهنجاری و توصیه به آنها و نهی از ارزش ها و هنجارها، غنا، لهو، انحرافات جنسی و مشروبات الکلی.

واژگان کلیدی:

قرآن کریم، انحرافات اجتماعی، کفر و شرک، نفاق، ولایت ظالمین، لذت طلبی، تسامح دینی، معروف و منکر، انحرافات جنسی، مشروبات الکلی.

مهمترین هدف ادیان، تربیت و هدایت انسان در ابعاد مختلف مادی و معنوی، فردی و اجتماعی است. زیرا انسان بدون بهره گیری از وحی هیچ گاه طعم سعادت واقعی را نخواهند چشید. خودخواهی و فزون طلبی اشباع ناپذیر آدمی و نیز تفسیرهای گوناگون مبتنی بر هوی و هوس، ره آوردی جز تحیر و سرگردانی یا تعصب و تحجّر در شناخت زندگی و حیات به ارمغان نمی آورد. به همین دلیل با وجود پیشرفت های فراوان تکنولوژی مادی، جوامع از امنیت و تکامل در مدارج معنوی بهره مند نشده اند.

«کتابٌ انزلناه الیک لِتُخرج الناس من الظلمات الی النور»، «کتابی است که بسوی تو فرو فرستادیم تا مردم را از تاریکی ها به نور هدایت کنی».

این نور مایه حیات و روشنایی افراد و جامعه است. کسانی که با غفلت یا جهالت از نور معارف قرآن و اهل بیت فاصله بگیرند از هیچ مکتب یا معرفتی بهره ای نخواهند برد، بلکه از ظلمتی به ظلمت دیگر می گریزند و راه نجات نمی یابند:

«اَو من کان میتاً فأحییناه و جعلناله نوراً یمشی به فی الناس کمن مثله فی الظلمات لیس بخارجٍ منها»، «آیا فرد مرده ای را که زنده می کنیم و به او نوری عطا می کنیم تا به وسیله آن در بین مردم حرکت کند، مثل کسی است که گویا در ظلماتی بسر می برد و مجال خروج از آن را ندارد». اگر در جوامع و گروه های بیگانه از تعالیم قرآن و اهل بیت، ناهنجاری ها و کجروی ها شایع باشد، تعجبی نیست. حیرت و تعجب از ملتی است که در کنار نور قرآن، در ظلمت بنشیند و درمان دردهای خود را از این نسخه الهی نجوید، جامعه اسلامی ما به این بالندگی رسیده است، تا اقبال همه جانبه به قرآن و عترت را تنها راه حل همه معضلات خود بداند. مقالاتی که در مقوله «انحرافات و آسیب های اجتماعی از دیدگاه قرآن» به رشته تحریر در می آید، گام ناچیزی در نزدیک شدن به این هدف متعالی است.

بخش نخست این مقالات عهده دار توضیحی اجمالی از مفاهیم مربوط به کجروی، مبانی آسیب شناسی از دیدگاه قرآن و منطق قرآنی رتبه بندی انحرافات اجتماعی بود. در این بخش سعی می شود تا انواع انحرافات اجتماعی از دیدگاه قرآن مورد بررسی قرار گیرد. البته گستردگی موضوع باعث شده است تا چرایی و تبیین انحرافات و راه های کنترل و پیشگیری به مجال دیگری موکول گردد، «لعل الله یحدث بعد ذلک امراً».

انواع انحرافات اجتماعی

جامعه شناسان در تقسیم انحرافات اجتماعی به معیارهای مختلفی توجه می کنند: با توجه به اینکه کجروی از روی آگاهی یا عدم آگاهی صورت بگیرد، آن را به دو نوع آگاهانه یا ناآگاهانه تقسیم می کنند؛ از جهت کمیت و وقوع، هرگاه به ندرت و گاه گاهی واقع شود، به آن انحراف نخستین وگرنه تعبیر به انحراف ثانوی می شود؛با نظر به عامل کجروی، هرگاه فردی مرتکب آن شود، آن را انحراف فردی، اما اگر گروه مبتلا به آن شود، آن را انحراف گروهی می گویند و نیز بر حسب جایگاه و منزلت عامل کجروی در حکومت و قدرت و سازمان یافته بودن جرائم و عدم آن، به انواع مختلفی تقسیم می شود.

صرف نظر از این قبیل تقسیم های معمولی این تحقیق درصدد است تا بر حسب معیار خاصی انواع انحرافات اجتماعی موردنظر قرآن کریم را بیان نماید:

برخی از اندیشمندان برجسته معاصر با الهام از قرآن و روایات، تحقق جامعه انسانی، اسلامی، سالم و بهنجار را منوط به تحقق شرایط پنجگانه ذیل دانسته اند:

امنیت اموال افراد؛

امنیت منزلت، حیثیت و امنیت جسم و جان افراد؛

آبروی افراد؛

امنیت روابط عاطفی بخش های مختلف جامعه؛

امنیت عقاید و ارزش های اخلاقی جامعه.

با توجه به ایده فوق، انحرافات اجتماعی را بر اساس پیامدهای آسیبی آنها می توان به پنج دسته ذیل تقسیم نمود:

الف)- سلب امنیت اعتقادی و ارزشی؛

ب)- سلب یا تضعیف روابط عاطفی یا انسجام اجتماعی؛

ج)- سلب امنیت جانی افراد؛

د)- سلب امنیت منزلتی افراد؛

ه)- سلب امنیت مالی و اقتصادی مردم و جامعه.

هر یک از گروه های پنجگانه مذکور انواع بیشماری از انحرافات را دربرمی گیرد. البته درج انحرافی خاص در ذیل یک گروه به معنای عدم قابلیت آن در گروه دیگر نیست. آنچه در این دسته بندی به آن توجه می شود ، ملاحظه مهمترین و بارزترین نوع آسیبی است که از انحرافات ناشی می شود و تنها همین ملاک سبب شده تا در موضع واحدی از آنها بحث شود. حال هر یک از اقسام پنجگانه فوق را می توان به صورت ذیل تقسیم نمود.

فرهنگ سازی و فرهنگ پذیری افراد، رسالت مهم انبیا و ادیان الهی را تشکیل می دهد. سامان دادن عقاید و اخلاق بشر بر محور حقیقت انسان و سرشت و سرنوشت او، در تمامی کتاب الهی موج می زند. از جهت اجتماعی، عقاید و ارزش ها اهمیت خاصی دارد، زیرا روح جامعه مظهر وجدان جمعی است، لذا پروراندن و پرورش آن به منزله حفاظت از وجدان جمعی است.

بسیاری از موضوعاتی که باعث سلب و تضعیف امنیت اعتقادی و اخلاقی جامعه انسانی است، در قرآن کریم به صورت جدی مورد مبارزه و مخالفت قرار گرفته است. این دسته از انحرافات، ارزش ها و هنجارهای محوری دین را در معرض خطر قرار می دهد؛ به عبارت دیگر ارتباط مستقیم و مؤثری با فرهنگ جامعه داشته و طرح مبسوط هر کدام در جای خود ضروری است، ولی در این مجال اندک تنها به ذکر برخی از مواردی که ممکن است بخشی از جامعه اسلامی به آن مبتلا باشند، اشاره می گردد.

کفر، شرک، ارتداد

نقطه اشتراک این سه مفهوم به موضع گیری صریح در مقابل خداوند متعال و شریعت برمی گردد. مهمترین انحرافی که بشریت را تهدید می کند، بیگانه شدن با توحید است. جامعه ای که در آن کفر و شرک به جای توحید قرار گرفته، نه تنها مهمترین منبع آرامش، صلح و سعادت را از دست می دهد، بلکه مهیا و مبتلا به انواع انحرافات و آسیب های اجتماعی می گردد، لذا قرآن کریم برای چنین افراد و جوامعی جز ضلالت و ظلمت را ترسیم نمی کند:

«فماذا بعد الحقّ الاّ الضّلال»،«چیست بعد از حق مگر گمراهی». همان طوری که توحید منشأ همه کمالات انسانی است، شرک منشأ همه انحرافات است. توحید که اصل همه حقایق و اساس تکوین است، اثر تشریعی و اجتماعی آن ایجاد وحدت و انسجام بین موحدین در عرصه زمان و مکان است، اما شرک، چون منشائی در تکوین ندارد، لذا بطلان محض است و اثر اجتماعی آن چیزی جز تفرق، گسست و اختلاف در ارزش ها و هنجارها نمی باشد:

«و انّ هذه امتکم امه واحده و انا ربکم فاتقون فتقطعوا امرهم بینهم زٌبراً کلّ حزب بما لدیهم فرحون»،«این امت (و جماعت هم مقصد)، امتی واحد و من پروردگار شما هستم، پس از من پروا داشته باشید (اما سرنوشت بشر این شد که) امرشان را بین خود قطعه قطعه کرده، هر گروهی شادمان به متاع خود شدند».

درحالی که خداوند متعال کاروان بشریت را دارای مقصد واحدی می داند، راهنمای این کاروان را انبیا و توشه این راه را عبادت و تقوای الهی ذکر می کند، در مقابل این وحدت و انسجام عالی، عده ای با تقطیع آن به دامن شرک غلطیدند و آلوده به تفرق شدند.

در میان مراتب مختلف کفر، آنچه که برای برخی از مسلمین در جامعه اسلامی قابل وقوع است، کفر عملی و کفر یا شرک در مقام تشریع است. کفر عملی به ترک برخی از دستورات الهی یا ترک شکر و سپاس در مقابل نعمت های الهی برمی گردد. کسانی که با قبول اجمالی اسلام، جمیع احکام شریعت را مناسب جامعه بشری معاصر نمی دانند، بلکه خواهان تغییر این احکام به تناسب مذاق مکاتب بشری هستند، گرفتار شرک در تشریع می شوند.

«ثم جعلناک علی شریعه من الأمر فاتبعها و لا تتبع اهواء الذین لا یعلمون»، «سپس تو را بر طریق خاصی از دین الهی (اسلام) قرار دادیم، پس از آن پیروی کن و تابع هواهای جاهلان مباش».

از این آیه استفاده می شود که هرگاه هنجارهای دینی و احکام عملی به وحی الهی مستند نباشد، ناهنجاری و به تعبیر قرآن «اهواء» و امیال بی اساسی خواهد بود که در شأن جاهلان است.

ارتداد که برگشت از اسلام به کفر است، علاوه بر اینکه آسیب های کفر را به همراه دارد، باعث می شود، تا قبح دست برداشتن از اسلام کاسته شود و هر کسی به خود جرأت دهد، آشکارا به انکار ضروریات دینی دست زند. در واقع شدت مجازاتی که اسلام برای مرتد قرار داده، از این جهت است که حیات و هویت جامعه اسلامی به عقاید و ارزش های اسلامی است، لذا کسی که آشکارا دست به ارتداد می زند، در واقع سنگ اندازی به هویت جامعه اسلامی نموده و جامعه را در معرض خطر فتنه و نابسامانی قرار می دهد. چنین افرادی زمینه فریب، انحراف و گمراهی افراد ضعیف را که فرهنگ پذیری ارزش های دینی در آنها تثبیت نشده، فراهم می سازند.قرآن کریم در باره افراد مرتد می فرماید:« فعلیهم غضب من الله و لهم عذاب عظیم»،«خشم و غضب الهی بر آنها است و عذاب بزرگی نصیب آنها می شود».

نفاق

نفاق در لغت از ریشه «نَفَق» به معنی راهی که در زمین حفر می شود و نیز به معنی مسلک و مذهب بوده و منافق را از این جهت منافق گویند که برای رساندن خود به مقصد و مکان دیگر از طریق زمین حفر شده استفاده می کند و یا همانند موش صحرایی از سوراخ مخفی استفاده می کند.

نفاق یکی از انحرافات مهمی است که همواره در جامعه اسلامی وجود داشته است و آسیب های سختی بر پیکر آن وارد می سازد، لذا قرآن کریم به صورت های مختلف و در آیات متعددی به آن پرداخته است.

ویژگی های منافقین

الف) ظاهری زیبا و جمیل اما باطنی خشک و چوبین؛ یعنی چون در باطن اعتقادی به ارزش های اسلامی ندارند، ولی ناچارند تا برای حفظ منافع خود نظر مسلمین را جلب کنند تا برچسب کفر و شرک را نگیرند، لذا ظاهر خود را آراسته نموده، سخنان جذاب و شعارهای زیبا به کار می برند و خود را به نحوی طرفدار ارزش های انسانی نشان می دهند که هر بیننده و شنونده ای را به تعجب و حیرت وا می دارند.

«و اذا رأیتهم تعجبک اجسامهم و ان یقولوا تسمع لقو لهم»، «وقتی به آنها نظر کنی، شکلشان تو را به تعجب اندازد و اگر سخن بگویند به کلامشان توجه کنی».

اما در باطن چوبین بوده و از درک و فهم بهره ای ندارند:

«کانهم خشب مسنده»،«مثل چوب هایی هستند که بر دیوار نهاده اند».

ب) تزلزل و تزبزب در شخصیت؛ آنها بسیار فرصت طلب بوده و به تناسب روز عمل می کنند و فاقد هر نوع منطق ثابت هستند:

«الذین یتربصون بکم فإن کان لکم فتح من الله قالوا الم نکن معکم و ان کان للکافرین نصیب قالوا الم نستحوذ علیکم و نمنعکم من المؤمنین …»،«منافقین کسانی اند که در مقابل شما منتظر فرصت اند، اگر خداوند فتحی را نصیب شما کند، گویند: آیا ما با شما نبودیم؛ و اگر کافرین را بهره ای رسد، گویند، آیا ما بر شما (در عدم پیوند با مؤمنین) استیلا نیافتیم و شما را از مؤمنین باز نداشتیم».

و در آیه ای دیگر درباره عدم ثبات فکری و عملی آنها می فرماید:

«مذبذبین بین ذلک لا الی هولاء و لا الی هولاء»، «آنها بین ایمان و کفر تردد دارند، نه به سمت مؤمنین می روند و نه به سوی کافرین».

ج) در لوای ارزش های دینی پنهان شدن؛ تا بدین وسیله، کینه و کفر خود را مستور نمایند. آنها برای فریب دیگران از عناصر فرهنگی بیگانه استفاده نمی کنند؛ بلکه از مهمترین هنجارهای جامعه اسلامی به نفع خود بهره می گیرند، حتی مکان مقدسی، مثل مسجد را وسیله ای برای توطئه و تفرقه قرار می دهند:

«والذین اتخذوا مسجدا ضرارا و کفرا و تفریقا بین المؤمنین و ارصادا لمن حارب الله و رسوله من قبل و لیحلفنّ ان اردنا الاّ الحسنی و الله یشهد انهم لکاذبون»،«و کسانی (از منافقین) که مسجد را برای ضرر رساندن (به مؤمنین) و کفر (به خدا) و اختلاف بین مؤمنین و برای انتظار (و کمک به) کسی که از قبل به جنگ با خدا و رسولش برخاست، انتخاب می کنند و قسم می خورند که هدفی جز خیر و نیکی نداریم، خدا شاهد است که آنها دروغ گویان هستند».

د) کسب عزت از کفار؛ آنان هرگاه در جبهه کفر احساس قدرت و شوکت کنند، ایمان و ارزش های اسلامی را مایه وهن و ذلت خود تلقی نموده و جهت تحصیل عزت نزد کافرین طرح دوستی با آنها می بندند:

«بشر المنافقین بأن لهم عذاباً الیماً الذین یتخذون الکافرین اولیاء من دون المؤمنین أیبتغون عندهم العزه فأن العزه لله جمیعا»، «منافقین را به عذابی دردناک بشارت ده، همانهایی که کافرین را به جای مؤمنین دوستان خود قرار دادند، آیا عزت را نزد آنها می جویند و حال آنکه همه عزت منحصراً برای خداست».

آسیب های منافقین

الف) تضعیف نمودن مسلمانان؛ آنان در زمان به خطر افتادن امنیت جامعه اسلامی از سوی دشمنان در شرایطی که جامعه نیازمند انسجام و همبستگی است، مایه ضعف و وهن مسلمانان هستند. آنها با استفاده از راه های مختلف اطلاع رسانی ترس و وحشت را در جامعه القاء نموده و با جاسوسی و افشا نمودن اسرار به دشمنان، در حق مسلمین خیانت می کنند. در جنگ خندق، وقتی که انبوهی از دشمنان از طوائف مختلف به سوی مدینه حرکت کردند و مسلمین سخت در اضطراب بودند، منافقین چنین اظهار داشتند:

«ما وعدنا الله و رسوله الاّ غروراً»،«خدا و رسولش جز فریب و غرور وعده ای به ما ندادند».

و نیز برخی از آنها گفتند:

«یا اهل یثرب لا مقام لکم فارجعوا»،«ای اهل یثرب (مدینه) وجهی برای اقامتتان (در اینجا) نیست، پس برگردید (به خانه هایتان)». وقتی که دشمنان اسلام وارد شهرهای مسلمین شوند و درصدد تغییر هویت و فرهنگ آنها برآیند، منافقین بدون کمترین درنگی تسلیم می شوند :

«و لو دخلت علیهم من اقطارها ثم سئلوا الفتنه لا توها و ما تلبّثوا بها الا یسیراً»،«و اگر (دشمنان) از جوانب مختلف وارد خانه هایشان شوند و از آنها درخواست فتنه (رجوع و برگشت از دین) نمایند، جز به اندک زمانی پاسخ مثبت دهند».

ب) شکستن منزلت اجتماعی مؤمنین؛ منافقین، مؤمنین را به استهزا گرفته تا سبب شکستن منزلت اجتماعی آنها شوند:

«الذین یلمزون المطّوّعین من المؤمنین فی الصدقات و الذین لا یجدون الاّ جهدهم فیسخرون منهم سخر الله منهم و لهم عذاب الیم»،«کسانی که زبان به عیبجویی مؤمنینی باز می کنند که با میل و رغبت (به خاطر فراوانی ثروت) به صدقات می پردازند و مؤمنینی که به سختی تلاش کرده (سرمایه ای بدست آورند) و در راه خدا صدقه می دهند؛ پس چنین مؤمنینی را مورد استهزا قرار می دهند، خداوند آنها را به استهزا می گیرد و برایشان عذاب دردناکی خواهد بود».

ج) تغییر ارزش ها و هنجارها؛ منافقین هرگاه منابع قدرت را به چنگ آورند، درصدد تغییر ارزش ها و هنجارهای دینی بر می آیند، زیرا در این وضعیت موانع بروز کفر درونی شان از بین رفته و به راحتی می توانند باطن پنهان خویش را به آسانی آشکار سازند:

«و اذا تولی سعی فی الأرض لیفسد فیها و یهلک الحرث و النسل و الله لا یحب الفساد»،«و هنگامی که قدرت و سلطه ای به دست آورد، تلاش می کند در زمین فساد به راه اندازد و زراعت و نسل را از بین ببرد و خداوند فساد را دوست ندارد».

آنها به محض رسیدن به قدرت، شریعت را که برای اصلاح اخلاق و تربیت رفتار انسان ها است، با تغییر و تحریف خود فاسد می کنند، در نتیجه انواع مفاسد اخلاقی و ناهنجاری ها در جامعه پدید می آید. پس منافقین اول دین و بعد انسانیت را تباه می کنند. لذا در برخی از روایات از آیه شریفه «و یهلک الحرث و النسل» به نابودی دین و انسانیت تفسیر شده است.

آنان برای نابودی فرهنگ اسلامی و فرهنگ سازی ارزش های خویش، از هیچ کوششی دریغ نداشتند تا انواع منکرات و فحشا را در جامعه ترویج کنند:

«یامرون بالمنکر و ینهون عن المعروف»،«به منکر امر و از معروف نهی می کنند».

بدعت، افترا، شبهه افکنی در دین

ارزش ها و هنجارهای اسلامی اموری قدسی می باشند که باید نهایت دغدغه و احتیاط را در عدم تغییر آنها به کار گرفت. از سوی دیگر نقطه شروع تغییرات فرهنگی کنار گذاشتن اصول ثابت و ارزشی است؛ اما چنین تغییری به طور صریح در جامعه اسلامی قابل تحقق نیست. یکی از مؤثرترین راه ها برای تحریف عقاید و ارزش ها، ایجاد بدعت، افترا و شبهه افکنی در دین است. پیروی از متشابهات قرآنی و عدم ارجاع آنها به محکمات قرآنی و تأویل و تفسیرهای ناصواب آنها از جمله راه هایی است که موجب، تغییرات فرهنگی و ارزشی نامطلوب می شود.

مرحوم علامه طباطبائی در این زمینه چنین اظهار داشته است: «انواع بدعت ها، انحرافات و مکاتب فاسدی که بعد از رحلت پیامبر اسلام به وجود آمد، اکثر آنها ناشی از پیروی متشابهات یا تأویلات ناصواب است. نظر کسانی که معتقد به جسم بودن خدا شدند، یا مسلک جبر و یا اختیار را برگزیدند یا گناه را برای انبیا جایز شمردند و … ، همه اینها ناشی از اخذ متشابهات قرآنی و عدم ارجاع آنها به محکمات است، تا جایی که برخی صریحاً گفتند که چون هدف اصلی شرایع و ادیان، ایجاد اصلاح در زندگی دنیا است و از آنجا که دنیای امروز اجرای سیاست های دینی را بر نمی تابد، ناگزیر باید قوانین جدیدی مطابق با مدنیت روز به وجود آورد. هر نوع فتنه و فسادی که در جامعه اسلامی به وجود آمد، همگی تحت این دو کلمه اند: پیروی از متشابهات دینی و تأویل نمودن آیات قرآنی».

«فاما الذین فی قلوبهم زیغ فیتبعون ما تشابه منه ابتغاء الفتنه و ابتغاء تأویله»، «اما کسانی که در دل هایشان میل به انحراف دارند، آیات متشابه قرآن را دنبال می کنند تا فتنه ایجاد کنند و تأویل آن آیات را دنبال می کنند».

بحث و گفتگو و مجادله نیکو درباره مسائل دینی باعث حیات دین و مسلمین است، اما جدال بدون علم در مسائل دینی و افترا بستن به دین و تحریف آموزه های قرآن و نسبت دادن مفاهیم تحریف شده به دین، از انحرافاتی است که گوهر دین را تباه می نماید:

«یجادل فی الله بغیر علم»، «بدون علم درباره خدا به جدال می پردازد».

«فمن افتری علی الله الکذب»، «هر کس سخن ناروا و دروغ به خدا نسبت دهد…».

«یحرفون الکلم عن مواضعه»،«کلمات را از جایگاهشان منحرف می کنند».

به جهت پیامدهای آسیبی مهمی که این انحراف اجتماعی به دنبال دارد، در برخی از روایات سفارش شده که با تندی با آن مقابله شود. رسول گرامی اسلام، در این رابطه می فرمایند: هرگاه بعد از من صاحبان شبهه و بدعت را مشاهده کردید، اظهار بیزاری بجوئید و از آنها بدگویی و شماتت بسیار نمائید، تا برای ایجاد فساد در اسلام به طمع نیفتند.

پذیرفتن ولایت کافرین و ظالمین

قرآن کریم کفر و شرک را بدترین ناهنجاری معرفی می کند، لذا با توجه به اینکه همنشینی، محبت و روابط صمیمانه در اخلاق