فایل پاورپوینت کامل اخلاق و عرفان اسلامی

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل اخلاق و عرفان اسلامی :

اشاره

در ادامه سلسله مباحث اخلاقی استاد مصباح یزدی در این شماره نیز بخش دیگری از بحث «تزکیه نفس» را به محضر اهل معرفت تقدیم می داریم:

تکامل وجودی نفس

در دو جلسه گذشته مباحثی را به عنوان مقدمه بحث تزکیه نفس مطرح کردیم. همان گونه که اشاره شد، این عنوان از قرآن کریم اخذ شده و از اصطلاحات قرآنی در این زمینه است: «و نفس و ما سوّیها فالهمها فجورها و تقویها قد افلح من زکیّها و قد خاب من دَسّیها.» (الشمس: ۷۱۰) این تعبیر متضمن دو معناست: نفس انسان از یک سو، استعداد رشد، تکامل، نموّ و تعالی دارد و از سوی دیگر، در معرض آفات و آسیب هاست. ممکن است بعضی امور آن چنان ضربه های مهلکی به نفس وارد کنند که نه تنها آن را از رشد و نموّ باز دارند، بلکه موجب سقوطش نیز بشوند.

گاهی ممکن است با این تعبیرات، به عنوان تعبیرات ادیبانه و شاعرانه برخورد شود. ولی حقیقت این است که هم به استناد آیات و روایات بی شماری که در این زمینه وجود دارد و هم با تأیید کسانی که این راه ها را طی کرده و نتایج آن را با علم حضوری دریافته اند، نفس موجودی قابل رشد و تکامل است. به عنوان تشبیه، نفس همچون دانه ای است که سبز می شود؛ جوانه کوچکی است که می تواند درخت تنومندی شود و به بار بنشیند. تکامل نفس به گونه ای حیرت آور است که با آن مرتبه وجودی اولش، اصلاً قابل مقایسه نیست.

از سوی دیگر، این جوانه ممکن است به درختی تبدیل شود که در اثر آفت زدگی از میوه دادن باز بماند؛ درختی خشک، پوسیده، بی ثمر و غیرقابل استفاده. حتی ممکن است همچون بسیاری از فعل و انفعالات طبیعی که برای درختان پدید می آید و جنگلی را طعمه حریق می کند، این درخت از درون آتش بگیرد.

نفس انسان هم ممکن است مبتلا به آفتی شود که نه تنها میوه ندهد، بلکه از درونش آتش ببارد: «فاتقوا النار التی وقودها الناس و الحجاره» (بقره: ۲۴)؛ از آتشی بپرهیزید که آتش گیره آن یا هیزمش خود انسان ها هستند. یا آیه شریفه ای که می فرماید: «التی تطّلع علی الافئده» (همزه: ۷)؛ آتشی نیست که جسم را می سوزاند، بلکه آتشی است که روح، قلب و دل انسان را آتش می زند.

به هر حال، این سرنوشتی است که پیش روی نفس ماست. این ها واقعیت دارد، شوخی و شعر نیست.

تکامل روح

تکامل روح به چه معناست؟ آیا به این معناست که حجم نفس، در اثر تکامل زیاد می شود؟ حقیقت این است که تا انسان خود مراحلی از تکامل روح را طی نکرده باشد، نمی تواند با تمثیلات به امور مادی، حقیقت رشد و تکامل نفس را درک نماید. هر چند از برخی قراین می توان در این زمینه چیزهایی را به دست آورد، اما مادامی که انسان نمونه ای از یک واقعیت هرچند مرتبه ضعیف آن را درک نکرده باشد، نمی تواند حقیقت آن را درک کند. برای تقریب به ذهن می توان به برخی انسان ها اشاره کرد که فاقد یکی از حواس پنج یا شش گانه هستند. برای مثال، اگر شما بخواهید به فردی که حس بویایی ندارد و اصلاً بوی خوب و بد را درک نمی کند، توضیح دهید که گل سرخ محمدی چه بویی دارد؛ هرگز نمی تواند بفهمد که اصلاً بوی خوب یعنی چه؟ یا کور مادرزاد هیچ گاه نمی تواند تصوری از رنگ سبز داشته باشد.

اما اگر همین فرد، کور مادرزاد نباشد، بلکه پس از مدتی بینایی، دچار نابینایی شده باشد، می تواند تاحدی تصوری از سبزی رنگ ها داشته باشد. از این رو، اگر ما نمونه ای از یک چیز، هرچند ضعیف، را درک کردیم، می توانیم در ذهن خود آن را تقویت کنیم و تعمیم دهیم. اما اگر هیچ نمونه ای از یک واقعیت را درک نکرده باشیم، نمی توانیم چیزی از آن را بفهمیم.

برای کسی که نمونه ای از کمال نفس را درک نکرده است، تعابیری همچون تعالی روح، اوج روح، رسیدن به ملکوت و قرب خدا، تنها در حد الفاظ زیبایی است که گاه خودش هم ممکن است آن ها را به صورت عادت به کارببرد، اما تصور درستی از آن ها نداشته باشد. البته توصیفاتی کلی می توان برای آن ها ذکر کرد که انگیزه ای برای وی حاصل شود تا آن ها را پی گیری کند. در غیر این صورت، حقیقت آن را نمی توان درک کرد. انتظار درک آن هم نمی رود. ان شاء الله وقتی به آن مرتبه کمال رسیدیم، حقیقت آن را هم درک می کنیم. اما تا زمانی که به آن مرحله نرسیده ایم، چه باید بکنیم؟

خدای متعال ما را تشویق می کند که این راه را بپیماییم و به سراغ کمال برویم. کدام کمال؟ تا انسان مرحله ای از آن را درک نکرده باشد، انگیزه ای برای پیمودن آن راه ندارد. این جا با بر شمردن اوصافی کلی آن را وصف می کنند. بدین ترتیب، توان و قدرت انسان بالا می رود. برای مثال، لذت یک مفهوم بسیار عام است؛ از انجام عبادت و مناجات هم می توان لذت برد. در برخی روایات آمده که کسانی از لذت مناجات محروم می شوند. امام سجاد علیه السلام در مناجات «خمس عشره» می فرمایند: «واستغفرک من کل لذه بغیر ذکرک»؛ از هر لذتی که جز در سایه یاد و انس تو بردم، استغفار می کنم. پس معلوم می شود یاد خدا و انس با خدا هم لذتی دارد.

انسان معمولاً به دنبال لذت های مادی و محسوس می رود. مثلاً، برخی افراد با این که می دانند استعمال مواد مخدر زیان آور است، اما به دلیل لذت هایی که دارد به طرف آن کشیده می شوند. همه مردم اجمالاً می دانند استفاده از مواد مخدر لذت آور است. از این رو، برخی به دنبال آن می روند. آن هایی هم که بحمدالله مبتلا نشده اند، با آن که می دانند مواد مخدر نئشه آور است، از لذت آنی آن می گذرند. قرآن می فرماید: ما در آخرت به شما خمر می دهیم: «و انهارٌ من خمر لذه للشاربین.» (محمد: ۱۵)

این از نهایت الطاف الهی است. خداوند انواع مثال ها را برای انسان ها که نمی توانند حقیقت کمال و لذایذ آن را درک کنند، می زند تا آنان را به دنبال کردن یک سلسله مفاهیم کلی تشویق نماید. هر کس هر نوع لذتی در این عالم شنیده و یا درک کرده و یا هوس کرده که بداند چه لذتی دارد، در آن دنیا خداوند به مراتب بسیار عالی تر آن را به وی می دهد. «انهار من لبن لم یتغیر طعمه و انهار من خمر لذه للشاربین.» (محمد: ۱۵)

همه انسان ها از لذت های حسی، یعنی همان هایی که حیوانات دیگر هم دارند، لذت می برند. اما انسان های دیگری هم هستند که دنبال لذت های دیگرند و حاضرند این لذت های حسی را هم فدای آن ها کنند.

برخی عاشق مقام و موقعیت اند. مقام یک عنوان اعتباری است؛ رئیس، آیه الله، پرفسور، علامه، فیلسوف، دکتر و… عناوین اعتباری اند. بسیاری خوششان می آید پشت میز ریاست بنشینند و افرادی دست به سینه بایستند و به آن ها بله قربان بگویند.

این مسائل در اثر چه چیزی پیدا می شود؟ عموم مردم که مثلاً سلطان یا رئیس جمهور نمی شوند. لذت های از این دست که برای افراد پیدا می شود در اثر ارتباطی است که با یک شخصیت عظیمی پیدا می کنند. می گویند فلانی پیش او مقرّب شده است. قرب هم یک مفهوم اعتباری است. این که شخصی نزد دیگری مقرّب است، یعنی با او رابطه نزدیکی دارد. این هم یک جاذبه ای دارد. غیر از لذت خوردنی ها و آشامیدنی هاست. برخی کسانی که با یک مقام عالی ارتباط دارند از این که آن شخص مثلاً جواب سلام آنان را داده و یا نامه ای برایشان نوشته است و یا یک وقت به حضور وی شرفیاب شده اند، بسیار افتخار می کنند تا جایی که حاضرند از بسیاری خوردنی ها و آشامیدنی ها و لذت های دیگر صرف نظر کنند تا به آن لذت اعتباری برسند. این نوعی لذت معنوی است؛ حسی و مادی نیست.

کسی که پیش یک انسان ضعیف، که اگر غذا به او نرسد، می میرد و اگر به آب دسترسی نداشته باشد که خودش را تمیز کند می گندد، قرب پیدا می کند و از جواب سلام او این قدر افتخار می کند، اگر پیش خدا قرب پیدا کند، چه خواهد کرد؛ خدایی که همه هستی در دست اوست و با یک «کُنْ»، همه هستی را می آفریند و با یک امساک او همه هستی از بین می رود. اگر انسان به او نزدیک شود، چقدر لذت خواهد برد؟ تعبیر قرب، نزدیک ترین مفهومی است که می تواند ما را به اوج کمالی که انسان می تواند به آن برسد، رهنمون کند.

مفهوم قرب در فرهنگ اسلامی بسیار رواج پیدا کرده است، به گونه ای که هر عبادتی که می خواهیم انجام دهیم می گوییم: قربه الی الله. “قربه الی الله” یعنی می خواهم به خدا نزدیک شوم. فلسفه رواج این مفهوم در فرهنگ اسلامی این است که «قرب» نزدیک ترین مفهومی است که قادر است انسان را به حقیقت مقامی که او می تواند به آن برسد، آشنا کند.

به هر حال، این از الطاف الهی است که «قرب» را در فرهنگ مسلمان ها وارد و ما را با این مفهوم آشنا کرده است.

جالب این که حتی کفار و مشرکان هم از این مفهوم استفاده کرده اند. از نظر مشرکان،