فایل پاورپوینت کامل نگرشی بر سرمایه اجتماعی و ابعاد آن

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل نگرشی بر سرمایه اجتماعی و ابعاد آن :

چکیده:

این مقاله با هدف بررسی مفهوم سرمایه اجتماعی ، نحوه سنجش وعوامل ساخت آن و بررسی نقش آن در کارایی اقتصاد تنظیم شده است. در این نوشتار نخست نظریه های برخی از دانشمندان علوم اجتماعی و اقتصادی که در این حوزه به مطالعه و تحقیق پرداخته اند ، ارائه می شود و مورد بحث و بررسی قرار می گیرد.

این مقاله با تلاش در جهت ایجاد تصویری روشن از ابعاد مختلف سرمایه اجتماعی، در چهار بخش تحت عناوین سرمایه اجتماعی چیست؟ ، اندازه گیری و سنجش سرمایه اجتماعی ، سرمایه اجتماعی چگونه بوجود می آید؟ و سرمایه اجتماعی و کارایی اقتصادی تنظیم شده است.

مقدمه:

انسان به طور ذاتی در تعامل و تقابل با دیگران نیازهای خود را بر طرف ساخته و گذران امور می کند. اثرات این کنش های متقابل و نقش آن ها تا حدی است که حذف آن زندگی را غیر ممکن می سازد. اما در این میان دانشمندان علوم اجتماعی بانگرشی کنجکاوانه در جوامع به شناسایی این کنش ها پرداخته و به مجموع عواملی پی بردند که آن را سرمایه اجتماعی نامیداند.

مفهوم سرمایه اجتماعی در بر گیرنده مفاهیمی همچون اعتماد ، همکاری و همیاری میان اعضای یک گروه یا یک جامعه است که نظام هدفمندی را شکل می دهد و آنهارا به سوی دست یابی به هدفی ارزشمند هدایت می نماید. از این رو شناخت عوامل مؤثر در تقویت یا تضعیف سرمایه اجتماعی می تواند جوامع را در گسترش ابعاد سرمایه اجتماعی کمک نموده و موجب افزایش عملکرد اجتماعی و اقتصادی افراد در جوامع گردد.

از دیگر مقولات مطرح در این حوزه سنجش میزان سرمایه اجتماعی است، زیراجوامعی که در جهت بهبود و تقویت سرمایه اجتماعی خود گام بر می دارند نیازمند ارزیابی اقدامات خود می باشند و این ممکن نخواهد بود مگر آنکه بتوانند روند صعود یا سقوط سرمایه اجتماعی را در اجتماع خود تخمین بزنند.

این مقاله با این دیدگاه ابتدا به معرفی سرمایه اجتماعی پرداخته و در این رابطه نظریات مختلف دانشمندان مطرح در این حوزه را ارائه می نماید.

سپس با بررسی مطالعات صورت گرفته در زمینه نحوه سنجش و اندازه گیری سرمایه اجتماعی از جمله مدل پوتنام۱ در تخمین سرمایه اجتماعی، به بررسی مشکلات و موانع موجود بر سر راه تخمین آن می پردازد. و با استفاده از نظریات دانشمندانی همچون فوکویاما۲ و کلمن۳ روشهایی را که می توانند به طور غیر مستقیم معیاری از درجه و میزان سرمایه اجتماعی به دست دهند ، بر می شمرد.

قسمت بعدی مقاله با هدف ارائه یک شناخت کلی در رابطه با عواملی که می توانند موجب ساخت سرمایه اجتماعی گردند تنظیم گردیده است. اگر معتقد باشیم که ارتباط بین روند افزایشی سرمایه اجتماعی و بهبود عملکرد جامعه در همه ابعاد یک ارتباط مثبت است به طور قطع شناسائی عوامل مؤثر در ساخت سرمایه اجتماعی یکی از موارد ضروری در هر جامعه به شمار می رود.

و در بخش آخر نقش سرمایه اجتماعی در اقتصاد مورد بررسی قرار گرفته است با این هدف که بگوییم سرمایه اجتماعی نه تنها در کنار عواملی چون منابع انسانی ، سرمایه فیزیکی و منابع مالی یکی از عوامل اصلی در تولید و عملکرد اقتصادی به شمار می رود ، بلکه بستر تشکیل آنها نیز هست به طوری که ضعف سرمایه اجتماعی باعث اختلال در عملکرد اقتصاد گردیده و باعث شکست یک جامعه در رسیدن به اهداف توسعه و تثبیت اقتصاد می گردد.

سرمایه اجتماعی چیست؟

سرمایه اجتماعی واژه ای است که در سالهای اخیر وارد حوزه علوم اجتماعی و اقتصاد گردیده و از این منظر دریچه تازه ای را در تحلیل و علت یابی مسائل اجتماعی و اقتصادی گشوده است. دراین زمینه مطالعات وسیعی توسط صاحبنظران و دانشمندان این علوم صورت گرفته. ونظریه پردازانی همچون جین جاکوب(۱۹۶۱)۱ ، جیمز کلمن(۱۹۶۶)۲ ، گلن لوری(۱۹۷۰)۳ ، بن پرات(۱۹۸۰)۴ ، ویلیامسن(۱۹۸۱)۵ ، بیکر(۱۹۸۳)۶ و فرانسیس فوکویاما(۱۹۹۰)۷ تعاریف متعددی را از سرمایه اجتماعی ارائه کرده اند.

جین جاکوب۸ در کتاب “مرگ و زندگی شهرهای بزرگ آمریکائی” سرمایه اجتماعی را شبکه های اجتماعی فشرده ای می داند که در محدوده های قدیمی شهری در ارتباط با حفظ نظافت، عدم وجود جرم و جنایت خیابانی و دیگر تصمیمات در مورد بهبود کیفیت زندگی ، در مقایسه با عوامل نهادهای رسمی مانند نیروی حفاظتی پلیس و نیروهای انتظامی ، مسئولیت بیشتری از خود نشان می دهند. یک مثال عینی این تعریف را در دنیای امروز می توان در تشکل های غیر دولتی حمایت از محیط زیست یافت. این شبکه اجتماعی بعضا نیروهای قدرتمندی را به صورت NGO ه به وجود می آورد که حتی در حمایت از محیط زیست موجب توقف پروژه های عمرانی دولت نیز می شوند.

از نظر جیمز کلمن۹ سرمایه اجتماعی شامل یک چارچوب اجتماعی است که موجب تسهیل روابط میان افراد درون این چارچوب می گردد. به گونه ای که فقدان آن ممکن است دردستیابی به یک هدف معین هزینه بیشتری را به افراد آن جامعه تحمیل کند.

گلن لوری۱

۰

سرمایه اجتماعی را مجموع منابعی می داند که در ذات روابط خانوادگی و در سازمان اجتماعی جامعه وجود دارد و برای رشد اجتماعی افراد سودمند است.

بن پرات

۱۱

(۱۹۸۰ ) در تعریف سرمایه اجتماعی روابط بین افراد یک خانواده ، گروهی از دوستان یا شرکای یک شرکت را به صورت رابطه f تعریف می کند و به بررسی اثرات این رابطه بر مبادلات اقتصادی می پردازد.

ویلیامسن و بیکر

۱۲

(۱۹۸۱) و (۱۹۸۳) که به دنبال مطالعات بن پرات در پی بررسی شیوه اثر گذاری یک سازمان اجتماعی برعملکرد نهادهای اقتصادی بوداند مجموعه ای از مطالعات اقتصادی را پایه گذاری کردند که اقتصاد نهادی جدید نام گرفته است.

فرانسیس فوکویاما

۱

۳ (۱۹۹۰) معتقد است سرمایه اجتماعی را می توان به عنوان مجموعه معینی از هنجارها یا ارزش های غیر رسمی تعریف کرد. مشروط بر آنکه این هنجارها شامل ارزش های مثبت مانند صداقت ، ادای تعهدات و ارتباطات دو جانبه باشد.

آنچه از تعاریف متعدد سرمایه اجتماعی بر می آید این است که این مفهوم در بر دارنده مفاهیمی همچون اعتماد، همکاری و روابط متقابل بین اعضای یک گروه بوده به نحوی که گروه را به سمت دستیابی به هدفی که بر مبنای ارزش ها و معیارهای رایج در جامعه مثبت تلقی شود، هدایت می کند. لذا آنچه از این تعریف استنباط می شود این است که هرچند ممکن است سرمایه اجتماعی به دلیل تقویت نیروهای جاذبه بین اعضای یک گروه و نیروهای دافعه بین گروه های متفاوت لزوما عامل مثبتی در یک جامعه به شمار نیاید ولی قطعا برای پیشبرد و سهولت در عملکرد اقتصادی ، احتماعی آن جامعه یک عامل ضروری به شمار می رود.

بنابراین میزان سرمایه اجتماعی در یک جامعه می تواند نشان دهنده شکاف موجود بین آن جامعه با یک جامعه برخوردار از یک نظام دموکراسی با حداکثر کارایی در نظام اقتصادی اجتماعی باشد. بنابر این پرسشی که به ذهن خطور می کند این است که آیا سرمایه اجتماعی قابل سنجش و اندازه گیری است و اگر هست با چه شیوه ای؟

اندازه گیری و سنجش سرمایه اجتماعی

برای اندازه گیری و سنجش سرمایه اجتماعی، با توجه به تعاریفی که از آن ازائه شد، با سه مشکل عمده مواجه می شویم.اول آنکه سرمایه اجتماعی یک متغیر کیفی است و سنجش آن با روش های معمول در اندازه گیری متغیرهای کمّی امکان پذیر نخواهد بود. به عبارت دیگر سنجش سرمایه اجتماعی به معنی سنجش میزان همبستگی و درجه انسجام بین اعضای یک گروه است و این خود به خوبی مشکلات موجود در اندازه گیری مستقیم سرمایه اجتماعی را نشان می دهد.

مشکل دوم این است که جدای از گروهها و اعضای یک جامعه در بین افراد غیر عضو نیز مقادیری از اعتماد متقابل ، مشارکت و همکاری به چشم می خورد بنابراین بسنده کردن به اندازه گیری درجه انسجام و همبستگی در میان اعضای یک گروه به معنای نادیده انگاشتن شکل های دیگر اعتماد و همکاری می گردد.

مشکل سوم در ارتباط با درجه انزجار و تنفر در بین گروههای مختلف است که قطعا اندازه گیری آن به صورت یک عدد مشخص و قابل قبول برای بیان میزان سرمایه اجتماعی امکان پذیر نیست.

حزب سوسیالیست ملی گرا یا ناسیونال سوسیالیست ها در آلمان پیش از جنگ جهانی دوم یک نمونه واقعی از تشکیلات گروهی است که تعصبات خشک درون گروهی و عقاید نژاد پرستانه اعضای آن، به شدت موجب تقویت همبستگی بین آنان و افزایش نفرت و انزجار نسبت به افراد غیر عضو می شد، تا جایی که به کشتار دسته جمعی گروههای غیر عضو مانند یهودیان می انجامید. همچنین این حزب بر حسب میزان اعتقاد به آرمانهای گروه دارای رتبه بندی های طبقاتی بود. به گونه ای که در بالاترین طبقات از بیشترین درجه انسجام واعتماد بین اعضا وجود داشت برخوردار بوده و این انسجام و اعتماد به سمت طبقات پایین تر کاهش می یافت.

علی رغم وجود این مشکلات در اندازه گیری میزان سرمایه اجتماعی یک جامعه ، پوتنام۱ رابطه ریاضی زیر را برای سنجش سرمایه اجتماعی ارائه داد:

Sc=[(1/rni)rp cni]

i=1..t

در این رابطه عدد n نماینده عضویت در گروههای مختلف جامعه مدنی است که در طول زمان و مکان متغیر است. در واقع در هر جامعه ای تعداد زیادی از n وجود دارد که از ۱ تا t قابل شمارش است. c معرف ضریب همبستگی است یااینکه اعضای گروه تا چه اندازه با یکدیگر متحد هستند که در هر گروه بسته به درجه همبستگی داخلی متغیر است. rp متغیری است که شعاع اعتماد در درون گروه را نشان می دهد. اعتماد متقابل در بین اعضای یک گروه در واقع عاملی است که موجب افزایش روابط صادقانه دو جانبه در گروه می گردد. در برخی موارد ابعاد شعاع اعتماد ، تمام گروه را در بر می گیرد. نمونه بارز آن وجود اعتماد متقابل در بین اعضای یک خانواده است. در این شرایط rp عدد یک را به خود اختصاص می دهد. در مواردی که اعتماد متقابل علاوه بر درون گروه به بیرون از گروه و به افراد غیر عضو نیز سرایت کند ، rp بزرگتر از یک خواهد بود.

و بالاخره rn نماینده همان نیروی دافعه بین گروههاست یعنی همان نفرت و دشمنی که بعضا بین گروههای رقیب مشاهده می شود و با افزایش تعصبات درون گروهی افزایش یافته و نتایجی چون جنگهای داخلی ، ترور و … را به وجود می آورد rn با میزان سرمایه اجتماعی رابطه ای معکوس دارد.

اما واقعیت این است که اندازه گیری این متغیرها اگر نگوییم غیر ممکن ، کاری است بسیار دشوار است. بنابرین آسان تر خواهد بود اگر به جای سنجش سرمایه اجتماعی ، نبود سرمایه یعنی انحرافات اجتماعی را اندازه بگیریم. انحرافاتی از قبیل میزان جرم و جنایت ، فروپاشی خانواده ، مصرف مواد مخدر ، طرح دعاوی و دادخواهی ، خودکشی ، فرار از پرداخت مالیات و انواع موارد نقض قوانین و زیر پا گذاشتن ارزشها و عرفهای مرسوم در یک جامعه.

ولی باید دانست استفاده از سنجش انحرافات اجتماعی به جای سرمایه اجتماعی باعث می شود مسأله توزیع سرمایه اجتماعی در بین قشرهای مختلف جامعه نادیده انگاشته شود. چه بسا انسانهایی که با شعور اجتماعی بالای خود در کنار افرادی باانواع امراض اجتماعی قرار گرفته اند.

سرمایه اجتماعی چگونه به وجود می آید؟

با توجه به آنچه تا کنون بیان شد می توان نتیجه گرفت معیار اصلی در شناخت سرمایه اجتماعی ، روابط اجتماعی افراد و نحوه همزیستی آنها در یک جامعه است. بنابراین این عامل مرتبط با حوزه جامعه شناسی است و علل و عوامل تشکیل آن را باید در علل و عواملی جستجو کرد که در ساخت فرهنگ ، آداب و سنن ، معیارها ، هنجارها و ارزشها و حتی قوانین رسمی یک جامعه اثرگذار بوده و شکل کنونی آن را رقم زده و درجه ای از سرمایه اجتماعی را به ارمغان آورده اند.

هرچند اقتصاد دانان عامل اصلی ایجاد همکاری ها و همیاری های اجتماعی رادر تئوری خود با نام تئوری بازیها جستجو می کنند ، ولی شواهد تجربی به ندرت نشان می دهند که گردهمایی اعضای یک گروه برای رسیدن به یک هدف معین ابتدا به عنوان یک استراتژی در بازی آنگونه که اقتصاددانان معتقد هستند آغاز شده باشد.

هنگامی که انجمن حمایت از محیط زیست شکل می گیرد به طور قطع به تنها چیزی که نمی اندیشند انتخاب یک استراتژی برای بازی در برابر یک رقیب است. بلکه آنچه مهم است اعتقاد مشترکی است که در بین اعضای این انجمن حاکم بوده و آنان را به سمت حفظ محیط زیست کشانده است. بنابراین ریشه تشکیل این انجمن به عواملی باز می گردد که حفظ محیط زیست را برای این افراد به صورت یک ارزش مثبت درآورده است. به طور قطع نقطه آغاز این همیاری در اینجاست. ولی تداوم این همیاری، گروه را در مواجهه با موانع موجود ، به انتخاب استراتژیهای برد و باخت برخواهد انگیخت.

بر مبنای نظر جیمز کلمن۱ عوامل ساخت سرمایه اجتماعی از ۴ دسته خارج نیست:

۱-عوامل نهادی ۲-عوامل خودجوش ۳-عوامل بیرونی ۴-عوامل طبیعی

هر یک از این عوامل خود به گروههای کوچکتری قابل تقسیم هستند که تقسیمات آن را در جدول زیر می توان مشاهده کرد.

طبقه بندی عوامل ساخت سرمایه اجتماعی

ردیف	گروه های کلی	گروه های جزئی
۱	عوامل نهادی	عقلائی غیر عقلائی
۲	عوامل خود جوش	عقلائی غیر عقلائی
۳	عوامل بیرونی	دین ایدئولوژی فرهنگ و تجربه تاریخی مشترک
۴	عوامل طبیعی	خویشاوندی نژاد و قومیت

در این دسته بندی تئوری بازی در گروه عوامل خودجوش جای می گیرد. یعنی به عنوان شاخه ای در یک گروه از نه گروه مشاهده می شود. لذا نظریه بازی هرچند می تواند یکی از عوامل تشکیل دهنده سرمایه اجتماعی باشد ولی در میان سایر عوامل اجتماعی دارای اثر کم رنگ تری است.

۱-عوامل نهادی

نهاد به معنای قانون ، رسم ، عرف ، عادت و یا سازمانی است که در زندگی سیاسی یا اجتماعی مردم مؤثر واقع شده و نظام هدفداری را در جهت رفع نیازهای یک اجتماع سازمان یافته ، ایجاد می کند. مثال بارز از یک نهاد ، دولت است که به واسطه وضع قوانین و ایجاد نظام هدفدار موجب تشکیل سرمایه اجتماعی می شود.

در برخی از قوانین به عنوان یک عامل نهادی به صورت عقلائی وضع می گردند تا انسانها را وادار به مشارکت نمایند، دولتهای کمونیستی نظیر اتحادیه جماهیر شوروی سابق و چین دارای چنین خصوصیاتی بودند.

در نظام های دموکراسی نیز قوانین به گونه ای وضع می شوند که بر پایه آن نهادها و تشکل ها رسمیت می یابند که مسئول ترویج ارزشهای غیر رسمی هستند مانند: احزاب سیاسی یا تشکل های مردمی.

فوکویاما۱ معتقد است ، هر گاه رفتاری در اثر قدرت طلبی و سلطه یک گروه بر گروهی دیگر در جامعه شکل بگیرد، به عنوان یک عامل نهادی غیر عقلائی در تشکیل سرمایه اجتماعی به شمار می رود.

۲-عوامل خودجوش

هنجارهایی که به صورت خود جوش به جای قانون و دیگر نهادهای رسمی از کنش های متقابل اعضای یک اجتماع به وجود می آیند و ناشی از انتخاب های تعمدی نیستند ، به عنوان عوامل خود جوش در ایجاد سرمایه اجتماعی در نظر گرفته می شوند که به دو دسته عوامل خودجوش عقلایی و عوامل خود جوش غیر عقلایی تقسیم می شوند.

هنگامی که کنش های افراد یک اجتماع در تقابل با یکدیگر هرچند غیر عمد ولی بر اساس تعقل و تفکر صورت می گیرد ، هنجارهایی را به وجود می آورد که زمینه ساز تشکیل سرمایه اجتماعی است. از این رو تئوری بازی اقتصاددانان جزء این دسته عوامل جای دارد.

ولی هنگامی که این کنش های متقابل ، غیر منطقی و تصادفی باشد مانند همیاری و همکاری زنبورهای عسل در ساخت کندو که بدون هیچ تعقل و تفکر و به صورت غریزی صورت می گیرد ، با نام عوامل خودجوش غیر عقلایی دسته بندی می گردند.

۳-عوامل بیرونی

منظور از این دسته عوامل ، هنجارهایی است که از جایی غیر از همان اجتماعی که در آن به کاررفته سرچشمه می گیرند. عواملی همچون دین و مذهب ، ایدئولوژی و فرهنگ یا تجربه مشترک تاریخی جزء این گروه طبقه بندی می گردند.