فایل پاورپوینت کامل زبان حقیقت و حقیقت زبان (۱)

فایل پاورپوینت کامل زبان حقیقت و حقیقت زبان (۱)؛ انتخابی مطمئن برای ارائه‌ای حرفه‌ای

اسلایدهایی آماده برای استفاده:

فایل فایل پاورپوینت کامل زبان حقیقت و حقیقت زبان (۱) شامل 120 اسلاید با طراحی دقیق و ساختاری استاندارد است که برای ارائه‌های رسمی یا چاپ، کاملاً مناسب و آماده استفاده می‌باشد.

ویژگی‌هایی که فایل فایل پاورپوینت کامل زبان حقیقت و حقیقت زبان (۱) را متمایز می‌کند:

• طراحی بصری حرفه‌ای:فایل پاورپوینت کامل زبان حقیقت و حقیقت زبان (۱) با بهره‌گیری از رنگ‌بندی هوشمندانه و چیدمان اصولی جهت انتقال بهتر مفاهیم ارائه.
• سهولت در اجرا: تمامی اسلایدها از پیش تنظیم شده‌اند و بدون نیاز به ویرایش، قابل استفاده هستند.
• وضوح بالا و نظم ساختاری: کیفیت بالای عناصر گرافیکی و هماهنگی کامل در نمایش، تجربه‌ای بدون نقص را فراهم می‌سازد.

استاندارد بالا در تولید محتوا:

فایل فایل پاورپوینت کامل زبان حقیقت و حقیقت زبان (۱) با رعایت اصول حرفه‌ای طراحی شده و عاری از هرگونه ایراد گرافیکی یا ناهماهنگی در نمایش می‌باشد.

نکته مهم:

در صورت مشاهده نسخه‌هایی با کیفیت پایین‌تر، توجه داشته باشید که ممکن است نسخه‌های غیررسمی باشند. نسخه اصلی فایل فایل پاورپوینت کامل زبان حقیقت و حقیقت زبان (۱) تنها از طریق منبع معتبر در دسترس است.

هم‌اکنون فایل فایل پاورپوینت کامل زبان حقیقت و حقیقت زبان (۱) را دریافت کرده و ارائه‌ای حرفه‌ای و متمایز تجربه نمایید

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل زبان حقیقت و حقیقت زبان (۱) :

۱. مقدمه

شاید گزافه نباشد اگر بگوییم کلیترین حکمی که می توان به درستی درباره زبان بیان کرد این است که زبان یک وسیله است. این حکم کلی در بادی امر محل زیادی برای مناقشه به جا نمی گذارد و علت این امر نیز آن است که در این حکم اطلاع مهمی درباره موضوع در اختیار کسی قرار نمی گیرد. اگر کسی در توصیف «ولت متر» تنها به این اکتفا کند که وسیله ای است، سخنی نادرست نگفته است لیکن در عین حال این سخن جهل کسی را که نمی داند «ولت متر» چیست برطرف نمی سازد. پس غرض از گفتن این سخن چیست؟ اگر در مقایسه زبان با «ولت متر»، از لحاظ وسیله بودن، قدری فراتر رویم، شاید بتوانیم مدخل بحثی را که می خواهیم شروع کنیم قدری روشنتر سازیم. می توانیم بگوییم که «ولت متر» وسیله ای است که یک کاربرد معینی دارد: با آن اختلاف پتانسیل در یک مدار الکتریکی اندازه گیری می شود. چنانچه خواسته باشیم اطلاعات بیشتری در این خصوص کسب کنیم می توانیم به بحث مقدماتی الکترودینامیک در علم فیزیک رجوع کنیم و به این ترتیب حاجت ما کاملا برآورده خواهد شد. زبان، از سوی دیگر، به نظر می رسد کاربردهای متفاوتی داشته باشد به طوری که در هر یک از آنها به صورت وسیله ای خاص و متمایز جلوه گر می شود. در محاورات معمول میان انسانها در یک اجتماع، زبان عمدتا وسیله ای است برای انتقال اخبار، نیات و خواسته ها. در دست یک شاعر یا داستان سرا زبان می تواند تنها چنین وسیله ای نباشد و مانند ابزار کار یک نقاش یا مجسمه ساز برای خلق اثری زیبا و بدیع به کار گرفته شود. از سوی دیگر در دست یک خطیب یا واعظ اخلاقی زبان می تواند به صورت وسیله دیگری به کار گرفته شود که عمدتا در خدمت تهییج احساسات و عرقیات یا ترغیب مخاطبان به قبول یک موضع خاص قرار گیرد. برای شناسایی زبان در مقام هر یک از این وسایل متنوع نیز مباحث خاصی وجود دارد. «زبان شناسی » عمدتا بررسی زبان به عنوان وسیله ای از نوع اول را به عهده دارد. «در نقد ادبی » زبان غالبا به عنوان وسیله ای از نوع دوم مورد بحث و تحقیق قرار می گیرد و «علم بیان » نیز مبحثی است که زبان را به عنوان وسیله ای از نوع سوم در مد نظر قرار می دهد.

در اواخر قرن نوزدهم و شروع قرن بیستم میلادی در اروپا جریانی فکری پدید آمد که زبان را به عنوان موضوعی فلسفی قلمداد کرد. این جریان در طول قرن بیستم رشد چشمگیری نمود به طوری که به سرعت جای ثابتی را لااقل در فرهنگ فلسفی انگلیسی زبان اشغال کرد. در نظر اول ممکن است قبول این نکته که زبان حتی می تواند موضوعی باشد که درباره آن جایی برای بحث و تعمق فلسفی وجود دارد، ثقیل نماید. فلسفه سنتا به طرح و بررسی مسائلی در باره عمیقترین و اساسیترین کنجکاویهای بشر اشتغال داشته است: اینکه مبنای هستی اساسا چیست و از چه نوع هویاتی تشکیل شده است؟ مقام و مرتبه ذهن در نظام هستی کدام است و آیا امکان دستیابی به کنه حقیقت این نظام و شناسایی چند و چون آن وجود دارد؟ آیا غایت و مقصودی برای زندگی در کار است؟ حقیقت نیکی و بدی چیست؟ ماهیت زیبایی کدام است و از این قبیل سؤالات. اگر زبان صرفا وسیله یا حتی وسایلی چند باشد – و اینجا باید غرض از طرح اولین جمله این سطور روشن شود – تعمق و تفحص فلسفی درباره آن چه موردی می تواند داشته باشد؟ اگر قصد، شناسایی زبان است که چنانچه در مقام هر یک از انواع وسایلی که برشمردیم منظور شود، مبحثی خاص برای آن وجود دارد. اگر قصد مورد سؤال قرار دادن کفایت مباحث نامبرده در شناسایی زبان است، چرا این نقص با ترمیم هر یک از آنها مرتفع نشود و اساسا فلسفه چه کمکی می تواند در این خصوص بکند؟ به یک کلام، قبول زبان به عنوان یک موضوع فلسفی به نظر می رسد همان قدر مورد داشته باشد که قرار دادن «ولت متر» در این مقام!

ملاحظاتی از این قبیل بسیاری را بر آن داشته، و شاید هنوز نیز داشته باشد، که رویکرد فلسفی به زبان را نوعی تنزل در شان فلسفه و موجبی برای ابتذال مباحث آن تلقی کنند. اینکه اینگونه ملاحظات مانعی برای تثبیت این رویکرد به عنوان یک جریان مهم فلسفی نشده، یک واقعیت تاریخی است. این نیز که در میان بنیانگذاران این سنت و همچنین بسط و توسعه دهندگان آن متفکرانی وجود داشته و دارند که از برجسته ترین فلاسفه معاصر در دنیا به شمار می روند، لااقل امروزه به طور جدی مورد مناقشه قرار ندارد. پس تلفیق این واقعیات با انتظاری که از فلسفه، مباحث و مسائل آن خاطرنشان ساختیم ضرورت روشن شدن نوع و شیوه پژوهش درباره زبان را در این رویکرد و ارتباط آن را با مسائل بنیادی فلسفه مطرح می سازد. هدف از بحث حاضر برداشتن چند قدم اولیه در این جهت است.

در دورانهای مختلف بعضی از فلاسفه فراخور بحث خویش پیرامون مسائل اساسی در زمینه های متفاوت فلسفی، اشاراتی پراکنده به زبان و نقش آن در اندیشه داشته اند. در دوران جدید، این عنایت خصوصا در آثار فلاسفه انگلیسی مانند تامس هابز، جان لاک، دیوید هیوم و جان استوارت میل به صراحت مشهود است. لیکن دور از انصاف نیست اگر اولین متفکری را که بحثی منظم و عمیق و بالصراحه درباره زبان و قابلیتهای آن در ارتباط با مسائل بنیادی فلسفه مطرح ساخت گوتلوب فرگه ^(۲) (۱۹۲۵-۱۸۴۸) معرفی کنیم. حرفه فرگه ریاضیات بود. وی اگرچه در دوران تحصیلات دانشگاهی خویش در رشته ریاضی با آثار فلسفی، علی الخصوص کانت، آشنایی حاصل کرده بود، لیکن تمامی دوران خدمت دانشگاهی خویش را به مدت ۳۹ سال به تدریس ریاضیات در دانشگاه ینا در آلمان گذراند. در کار تحقیق، علاقه و توجه فرگه معطوف به مبانی بنیادی ریاضیات بود; اینکه ریاضیات چگونه علمی است و احکام و قضایای ریاضی درباره چه نوع هویاتی صادر می شوند. این نوع علاقه و توجه، طبعی اساسا فلسفی دارد. به همین علت نیز تحقیقات وی در زمان حیاتش چندان مورد توجه ریاضی دانان معاصر قرار نگرفت. از سوی دیگر روشی را که فرگه در کار تحقیقات خویش کشف کرد و دنبال گرفت به قدری بدیع و بی سابقه بود که فلاسفه همعصرش، به خصوص در سرزمینهای آلمانی زبان اروپا، رغبتی برای درک ظرائف و اهمیت آن نشان ندادند.

در اواخر قرن نوزدهم میلادی، برتراند راسل (۱۹۷۰-۱۸۷۲) جوان در دانشگاه کمبریج انگلستان با علائق مشابهی، مستقلا و بدون آگاهی از کارهای فرگه، وارد تحقیق در مبانی بنیادی ریاضیات شده به نتایجی نیز رسیده بود. وی در سال ۱۹۰۰ میلادی در کنفرانسی بین المللی در پاریس با آثار ریاضی دانان شهیر ایتالیایی جی سپه پئانو ^(۳) (۱۹۳۲-۱۸۵۸) آشنا شد. پئانو در راس گروهی از ریاضی دانان ایتالیایی طی سالهای ۱۸۹۵ تا ۱۹۰۸ میلادی دست اندرکار تحقیق درباب اصل موضوعی ساختن حساب اعداد بود و در زمره معدود ریاضی دانان اروپایی قرار داشت که با آثار فرگه آشنایی داشتند. راسل از طریق پئانو با آثار فرگه آشنا شد و با وی باب مراوده از طریق نامه نگاری را باز کرد. حاصل این مراوده یکی این بود که در سال ۱۹۰۳ میلادی هنگامی که جلد دوم آخرین کتاب زیر چاپ بود، فرگه از تناقضی که راسل در بنیان نظریه مجموعه های گئورگ کانتور ^(۵) (۱۹۱۸-۱۸۴۵) کشف کرده بود مطلع شد. در این اثر دوجلدی فرگه دستاوردهای یک عمر تحقیق خویش را درباره تحویل تمامی ریاضیات به منطق منتشر می ساخت و در این خصوص تعبیر کانتور را از مفهوم مجموعه بی کم وکاست مبنای کار خویش قرار داده بود. فرگه در پایان جلد دوم کتاب خویش، ضمیمه ای را اضافه نمود که خبر کشف راسل را اعلام می کرد. این ضمیمه با جملات زیر شروع می شود: «برای یک عالم چیزی ناخوشایندتر از آن نیست که درست پس از به فرجام رساندن کار خویش شاهد فروپاشی بنیان آن باشد. در زمانی که چاپ این اثر مراحل پایانی خود را طی می کرد نامه ای از آقای برتراند راسل مرا در چنین حالتی قرار داد.» ^(۶)

حاصل دیگر این مراوده آشنایی راسل با طلبه مستعد و جوانی بود که با شیفتگی از مطالعه آثار فرگه برای تلمذ در مباحث بنیادی ریاضیات به محضر فرگه روی آورده بود. فرگه او را به راسل معرفی کرد تا در کمبریج به امر تعلیم و هدایتش کمر بندد. اجابت این خواسته از طرف راسل، لودویگ ویتگنشتاین ^(۷) (۱۹۵۱-۱۸۸۹) را چندی قبل از شروع جنگ جهانی اول به کمبریج کشاند. حضور ویتگنشتاین در فضای فلسفی کمبریج باعث وقوع دو «زلزله » پیاپی در فاصله ای حدود ۲۰ سال از یکدیگر گردید که فرهنگ فلسفی معاصر در اروپا و امریکا هنوز در حال جذب «ارتعاشات » آنهاست. به این ترتیب بود که فرگه تنها پس از مرگ از گمنامی به در آمد و آثار و افکارش مورد توجه جهانیان قرار گرفت.

در اواخر قرن نوزدهم میلادی، محیط فلسفی کمبریج صحنه تاخت وتاز دیگری بود که به رهبری جرج ادوارد مور ^(۸) (۱۹۵۸-۱۸۷۳) بر ضد جریان فلسفی غالب در آن زمان شکل گرفت. مور دانشجوی دوره مقدماتی رشته ادبیات قدیم یونانی در دانشگاه مبریج بود که با راسل (که در دانشگاه دو سال از وی جلوتر بود) آشنا شد و به تشویق وی تغییر رشته داده به تحصیل فلسفه روی آورد. برخلاف راسل، مور تبحری در ریاضیات نداشت. علاقه وی به فلسفه صرفا از طریق آشنایی با بعضی از همدوره های خود در دانشگاه که جوانانی فلسفی مشرب بودند، و متعاقب آن مطالعه آثار فلسفی رایج در آن زمان، جلب گردید. در این آثار دیدگاه غالب را ایدئالیسم و ذهن گرایی تشکیل می داد که عمدتا تحت تاثیر افکار و آراء هگلی قرار داشتند.

عکس العمل مور نسبت به این آثار، همراه با تحقیقات و دستاوردهای فرگه و راسل، بنیانگذار نهضتی در فلسفه گردید که نقش زبان در پدید آوردن مسائل فلسفه و یافتن راه حل برای آنها را در دستور کار تحقیقات فلسفی قرار داد. این نهضت امروزه تبدیل به سنتی در فلسفه شده است که معمولا با نام «تحلیلی » مشخص می شود. سنت تحلیلی خود خصیصه ای مکتبی ندارد; بدین معنا که مجموعه ای از آراء و عقاید که رئوس کلی جواب به مسائل فلسفی را معین سازد وجود ندارد تا با پایبندی به آن یک متفکر در زمره فلاسفه تحلیلی قرار گیرد. فلاسفه تحلیلی بیشتر با اشتراک نظر درباره اهمیت زبان در فلسفه و همچنین روش و ابزار تحقیق در مباحث فلسفی (من جمله نحوه بیان و ارائه نتایج کار)، آن هم به طور کلی و نه به گونه ای دقیق، مشخص می شوند. بنابراین متفکرانی از مکاتب مختلف فلسفی (مانند رئالیسم، ایدئالیسم، پراگماتیسم، پوزیتیویسم و غیره) می توانند در این سنت قرار گیرند. اینکه معیار دقیق تحلیلی بودن چیست تا با محک آن بتوان به طور قاطع تعیین کرد که کدام فیلسوف تحلیلی است و کدام نه، موضوع بحث ما نیست. شاید اساسا چنین معیاری نیز وجود نداشته باشد. لیکن اینکه چه نوع مشغله فکری درباره زبان می تواند خصیصه ای کاملا فلسفی داشته باشد و چگونه در خدمت حل مسائل بنیادی فلسفه قرار گیرد، موضوعی است که جای بحث در آن خالی است و ضرورت طرح آن وجود دارد. برای طرح این بحث متفکرانی را که هر یک در پی ریزی شالوده سنت تحلیلی نقشی پیشگام داشته اند برگزیده ایم و نظر خود را درباره دستاوردهای عمده ایشان ارائه می کنیم. ابتدا از رئوس نظریه مور آغاز می کنیم و سپس به رئوس نظریات فرگه می پردازیم.

۲. مور : تحلیل و زبان

الف) زبان در فلسفه

آنچه که کنجکاوی عمیق مور را نسبت به فلسفه برانگیخت و تا پایان عمر وی را رها نکرد، این بود که در نظر او نظریه های فلسفی باب روز آن دوران عمدتا تصویر کاملا متفاوتی از حقیقت امور ارائه می دادند. در این نظریه ها تمامی مواردی که در نظر وی و سایر کسانی که با فلسفه آشنایی ندارند حقایقی مسلم و قطعی انگاشته می شدند، شبهه آمیز قلمداد شده، حقیقت آنها انکار می گردید. نظر فلاسفه را درباره حقیقت عالم می شد به دو دسته تقسیم کرد. در یک دسته (که بیشتر شامل پیروان آلمانی زبان مکتب هگلی بود) حقیقت به قدری مرموز و اسرارآمیز تلقی می شد که دسترسی به آن جز از طریق درک شهودی کلیتی که ویژگیها و خصوصیات آن هیچ گاه روشن و مشخص نمی شود، امکان پذیر نیست. زبانی که برای توصیف و تبیین این کلیت به کار گرفته می شد نیز در عین تشابه ظاهری با زبانهای عادی و معمولی آنچنان غامض و مغلق به نظر می رسید که ظاهرا منظور نویسنده، با فرض روشن بودن برای خودش، در قالبی واضحتر قابل بیان نمی بود. حتی کسانی که سرسختانه ادعای پیروی از نظریات اینگونه نویسندگان را داشتند، در این خصوص که تعبیر واقعی و راستین این زبان کدام است متفق القول نبوده، میان خود به نزاع و مناقشات لفظی اشتغال داشتند. در دسته دیگر (که بیشتر پیروان انگلیسی مکتب هگلی را دربر می گرفت) حقیقت در اینکه در جزئیات و امور مشخص تجلی نکرده بلکه تنها در کلیتی جامع و فراگیر جلوه گر است با دسته اول سهیم و مشترک بود. لیکن کلیتی که تجلیگاه حقیقت قلمداد می شد، هویتی انگاشته می شد که دارای ویژگیها و خصوصیاتی قابل توصیف است. متفکرانی از قبیل (۱۹۲۵-۱۸۶۶) و جرج استاوت ^(۱۱) (۱۹۴۴-۱۸۶۰) در کمبریج، براساس اعتقاد به این نوع کلیت، سعی داشتند تا در توصیف هر چه روشنتر و واضحتر از ویژگیهای آن بکوشند. البته اینان هیچ گاه در امر یافتن زبانی سلیس و قابل فهم برای تبیین کلیت موردنظر خود توفیق کامل نیافتند. لیکن کوشش آنها در این جهت، علی الخصوص اهتمامات مک تگرت جوان که مور با او در کمبریج آشنا شده بود (و در کلاسهای درسش نیز با علاقه شرکت می کرد)، وی را سخت تحت تاثیر قرار داد. این امر همراه با نکته ای که مور خیلی زود به آن توجه کرد، شالوده طریقی را پی ریخت که وی برای دست و پنجه نرم کردن با مسائل فلسفی پیدا کرد و به تدریج در تکوین آن کوشید. این نکته آن بود که اهتمام این متفکران در بیان نظرات و تعبیرات خود به زبانی سلیس و قابل فهم نه تنها موجب نزدیکی آراء آنان به یکدیگر نشده بود، بلکه به نظر می رسید موجب پدیدار شدن فاصله هایی قابل ملاحظه میان مواضع هر یک و منبع الهام همگی (یعنی افکار و آراء هگل) نیز شده است.

نتیجه ای که مور از توجه به وضع مذکور گرفت این بود که عدم توفیق این متفکران در دستیابی به بیانی واضح از نظراتشان و همچنین مناقشات ایشان بر سر مواضع یکدیگر، هر دو یک علت دارند. علت را مور در این تشخیص داد که هیچ یک از ایشان برای طرح دقیق سؤالی که موجبات طرح مساله ای را فراهم کرده است، سعی و اهتمام جدی مبذول نداشته اند. سؤال اگر مبهم بماند و یا به طور دقیق طرح نشود طبعا جا برای تعبیرات و استنباطات متعددی باز می کند. هر یک از این تعبیرات نیز جواب خاص خود را می طلبد، بدون اینکه معیاری در دست باشد تا براساس آن بتوان میان جوابهای رقیب سنجشی معقول انجام داد. این تشخیص ذهن مور را متوجه تمامی فلسفه و بالاخص نوع مسائلی که در آن مطرح می شوند، کرد. در این راستا تعمقات وی به موضعی کشیده شد که تبعاتی بنیادی برای جستجوی حقیقت در فلسفه دربر داشت. برای روشنتر شدن این تبعات، مقایسه ای میان نحوه جستجوی حقیقت در علوم و در فلسفه می تواند کمک کننده باشد. در علوم به نظر می رسد که مسائل از طریق توجه مستقیم به جهان و مشاهده کیفیات، رفتار و روابط میان اشیاء و وقایع واقع در آن مطرح می شوند. سپس مفاهیمی که برای طرح مسائل و همچنین یافتن راه حلی مناسب برای آنها به کار گرفته می شوند به نحوی معین می گردند که در برابر هر سؤال تنها یک جواب و در مقابل هر جواب روشهایی تعیین کننده برای سنجش آنها وجود داشته باشد. در فلسفه، لااقل تا آنجا که به نظر مور رسیده بود، هیچ مساله ای از طریق رجوع مستقیم به دنیا مطرح نمی شود، بلکه مسائل معلول نحوه تفکر فلاسفه درباره جهان و بیان نتایج آن هستند. در این نحوه تفکر، علی رغم به خرج دادن وسواس در انتخاب مفاهیم توسط فلاسفه سرشناس، اصلی که در تعیین مفاهیم در علوم صادق است، حکمفرما نیست. بالنتیجه طرح نظریه های پیشنهادی برای حل مسائل در هر رشته از علوم بالاخره منجر به توافق نظر میان دانشمندان نسبت به تایید یا تکذیب آن نظر می گردد، درحالی که در فلسفه نه تنها امر سنجش نظریه ها غالبا تحت الشعاع علائق و تعصبات مکتبی قرار می گیرد، بلکه میان پیروان یک مکتب نیز عموما اتفاق نظر حاصل نمی شود. بنابراین در گیرودارهای فلسفی هیچ گاه به طور قطعی و عینی معلوم نمی شود که حق با کیست و کدام رای صائب یا باطل است. تا زمانی نیز که این حال بر فلسفه حکمفرماست توقع جستجوی حقیقت، به معنای راستین کلمه، از آن نمی توان داشت.

ب) زبان و حقیقت

برای قرار دادن تفکر فلسفی در راستای جستجوی حقیقت، از نظر مور چاره ای جز این نیست که قبل از وارد شدن به مباحث فلسفی، تجدیدنظری بنیادی در نحوه سؤال و جواب در فلسفه صورت پذیرد. سخن موجز مور در این باره چنین است:

من تصور نمی کنم که جهان یا علوم هیچ گاه مساله ای فلسفی را برای من مطرح کرده باشند. مسائل فلسفی تنها توسط مطالبی برای من مطرح شده اند که فلاسفه دیگر درباره جهان یا علوم اظهار داشته و بیان کرده اند… مسائلی که در اینجا مورد نظر من هستند عمدتا از دو نوع اند، یکی این مساله که کاملا روشن شود منظور یک فیلسوف از آنچه گفته است چه بوده، و دوم این مساله که معلوم شود چه دلائل فی الواقع قانع کننده ای برای درست یا نادرست بودن منظور وی وجود دارد. تصور می کنم در تمام طول زندگی ام کوشش من معطوف به حل مسائلی از این نوع بوده است… .

[ Moore [1942a ^(۱۲) در صفحه ۱۴ Schilpp [1968]

مضمون سخن مور در اینجا، اگر با مضمونی که به اشکال مختلف در نظریات راسل و ویتگنشتاین (که هر دو به انحاء مختلف تحت تاثیر وی قرار گرفته بودند) به چشم می خورد یکی نباشد، بسیار به آن شباهت دارد. این مضمون آن است که کاربرد نابجای زبان در فلسفه علت اساسی پیدایش مسائل فلسفی است و تنها راه حل این مسائل در گرو جایگزین کردن این کاربرد با کاربرد صحیح آن است. برای روشن شدن این نکته ملاحظاتی را که مور در سه مقاله معروف خود Moore [1925] , Moore [1917-18] و Moore [1939] منتشر ساخته است، به اختصار مورد نظر قرار می دهیم.

به نظر می رسد که بسیاری حقایق وجود دارند که به گونه ای بر ما معلوم و مکشوف اند که به طور عادی مناقشه درباره آنها مضحک به نظر می رسد. (اینکه چگونه بر اینها معرفت پیدا کرده ایم مورد بحث نیست; تنها واقعیت امر را در نظر می گیریم.) فی المثل اینکه در جهان اشیائی مادی وجود دارند; یا اینکه وجود یا عدم اینگونه اشیاء تابع ادراک یا عدم ادراک آنها توسط اذهان نیست; یا اینکه بعضی از وقایع در جهان قبل یا بعد یا همزمان با یکدیگر اتفاق می افتند. کوه دماوند نمونه ای از شیئی مادی است که بدون شک وجود دارد و قبل از آنکه ذهنی به درک آن نائل شده باشد نیز وجود داشته است و چنانچه همه اذهان به نحوی از عالم محو شوند می تواند کماکان وجود داشته باشد. این کوه در زمانی فعالیت آتشفشانی داشته است، بعد از آن از فعالیت بازایستاده و در حال حاضر به جز صدور گازهایی با ترکیبات گوگردی از قله آن فعالیتی ندارد. لیکن نظریه هایی فلسفی هستند که وجود اشیاء مادی را انکار می کنند، یا وجود آنها را صرفا معادل با ادراکشان توسط ذهن می پندارند. نظریه هایی فلسفی نیز وجود دارند که منکر واقعی بودن زمان (یا مکان) هستند. از دو حال نمی تواند خارج باشد: یا در اینگونه نظریه ها مفاهیم به کار گرفته شده همان هستند که در زبانهای عادی به کار گرفته می شوند، که در این صورت این نظریه ها به وضوح باطل اند; یا اینکه با وجود تشابه لفظی، مفاهیمی متفاوت از مفاهیم معمول در زبانهای عادی مراد اینگونه نظریه هاست. استفاده از الفاظ رایج در زبانهای عادی برای اشاره به مفاهیمی کاملا متفاوت، در علوم بسیار اتفاق می افتد. فی المثل، مفاهیمی که در علم مکانیک با الفاظ «جرم »، «کار» یا «انرژی » مشخص می شوند، با مفاهیمی که در زبانهای عادی مراد همین الفاظ محسوب می شوند، تفاوت دارند. لیکن در چنین مواردی مفهوم موردنظر در هر علمی با تعاریف دقیق مشخص می گردد به طوری که طرح مسائل توسط آنها یا جستجوی راه حل برای این مسائل موجباتی برای سردرگمی در تعیین صواب از ناصواب پدید نمی آورد. این مقایسه نمونه ای روشن از کاربرد صحیح زبان را در یک فعالیت فکری در اختیار ما قرار می دهد و به زعم مور دقیقا همین اصل درباره نحوه صحیح به کارگرفتن زبان در تفکر رایج فلسفی رعایت نمی شود.

برخلاف راسل و ویتگنشتاین که اساسا منکر اصالت مسائل فلسفی بوده اند (و هدف اصلی فلسفه را در این می دانسته اند که نشان دهد این مسائل در واقع مساله نیستند)، مور معتقد است که مسائل فلسفی واقعی و اصیل اند. فلسفه در نظر وی اصالتا یک فعالیت معرفتی است که مانند هر فعالیت معرفتی دیگر باید چشم به حقیقت داشته باشد. منتها تا زمانی که طرح و پرداختن به مسائل فلسفی از طریق استفاده ناصواب از زبان صورت می گیرد، این مسائل بالضروره لاینحل باقی می مانند. لاینحل ماندن مسائل فلسفی را می توان به صورت پیچیده و غامض بودن آن جلوه داد: می توان گفت که فلسفه سنتا سعی در حقیقت جویی داشته است، لیکن مسائل فلسفی چنان پیچیدگی و غموضی دارند که نمی توان جوابگویی به آنها را مشمول آزمونهایی کرد که نتایج ساده «آری » یا «نه » را می پذیرند. در واقع این نظر در تصور رایج از فلسفه در اذهان ریشه هایی عمیقی داشته است، و هدف اساسی بدعت مور را می توان در به مبارزه طلبیدن آن خلاصه کرد. در نظر مور، حقیقت جویی در فلسفه با قبول لاینحل بودن مسائل آن سازگاری ندارد و هر بهانه برای طبیعی جلوه دادن دومی در واقع توجیه انصراف از اولی است. وی چاره قرار گرفتن فلسفه در راستای حقیقت را پذیرش راه حل توسط مسائل آن تشخیص می دهد. برای راه حل پذیرشدن مسائل فلسفی نیز استفاده صحیح از زبان را در فلسفه تجویز می کند. طریقی را که مور برای به کرسی نشاندن این تجویز انتخاب می کند، جالب توجه است. بحث صریح و انتزاعی درباره کاربرد صحیح زبان در آثار وی کمتر یافت می شود. در عوض وی بیشتر سعی داشته است که نحوه استفاده صحیح از زبان را در عمل و در حین دست و پنجه نرم کردن با مسائل مختلف فلسفی پیدا کرده، آن را از این طریق نشان دهد. گزینش این طریق خود نمایانگر دلبستگی عمیق مور به حقیقت جویی است. زیرا بدین وسیله ادعای وی درباره کارآیی استفاده صحیح از زبان در حل مسائل فلسفی در منصه عمل به نمایش گذاشته می شود تا محاسن و معایب آن به رای العین معلوم گردد.

ج) تحلیل و مفاهیم

روشی را که مور برای اصلاح کاربرد زبان در فلسفه پیشنهاد می کند خود «تحلیل » ^(۱۳) نام می دهد. براساس این نامگذاری، مشتقات و «تحلیلی » ^(۱۵) نیز متعاقبا وضع و بر جنبه های مختلف فعالیت فلسفی در سنتی که مورد بحث است تعمیم داده شده است. برای آشنا شدن با ویژگیهای کلی این روش، در بادی امر باید توجه داشت که تحلیل، در نظر مور، عملی است که غایت آن را عریان ساختن مفاهیم از پرده ابهامات و اغتشاشات تشکیل می دهد. دلیل این امر نیز آن است که وی حقیقت را در پیوندی تنگاتنگ با مفاهیم تلقی می کند. درست یا نادرست صفاتی هستند که بر ترکیبی از مفاهیم تعلق می گیرند و تنها با درک آن دسته از ترکیبات مفهومی که درست هستند دسترسی به حقیقت میسر می شود. از سوی دیگر، مفاهیم توسط الفاظ و عبارتهای لغوی بیان می گردند; اینجاست که ارتباط زبان با حقیقت کاملا نمایان می گردد و اهمیت کاربرد صحیح زبان در امر حقیقت جویی هویدا می شود.

نحوه به کارگرفتن زبان در بحثهای سنتی فلسفی بدین ترتیب بوده است که یا الفاظ و عبارتهایی از زبانهای عادی عینا به عاریت گرفته می شوند بدون اینکه وجوه تشابه و تفارق میان مفاهیمی که بر آنها دلالت داشته یا قرار است داشته باشند، دقیقا و به روشنی مشخص شود. (این حال، فی المثل، درباره الفاظ و عباراتی چون «وجود داشتن »، «زمان » یا «مکان » صادق است.) یا اینکه الفاظ و عبارتهای نوینی وضع شده اند بدون اینکه مفاهیمی که مراد آنها هستند به طور دقیق و به روشنی مشخص و متمایز گردند. (این حال، فی المثل، در مورد عبارتهایی چون «روح مطلق »، «نفس متعالی » یا «تصویر ذهنی » صادق است.) سپس با استفاده از اینگونه الفاظ سؤالاتی مطرح می شوند (فی المثل، «آیا تصاویر ذهنی در ذهن قرار دارند یا اینکه عناصر متشکله آن را تشکیل می دهند؟»; «آیا نفس متعالی با نفس تجربی یکی است؟»; «آیا اشیاء مادی وجود دارند؟»; «آیا زمان واقعی است یا خیالی؟»). به همین ترتیب نیز بحثهایی آغاز می شوند که هدف از طرح آنها ارائه جواب مکفی به اینگونه سؤالات است. لیکن اگر جوابی را مکفی بدانیم که درباره درست یا نادرست بودن آن بتوان تصمیمی مدلل اما قاطع گرفت، هیچ جوابی به اینگونه سؤالات نمی تواند مکفی باشد.

استفاده از زبان به این صورت از نظر مور نابجاست، زیرا زبان تنها در حالی می تواند در امر دست یافتن به حقیقت مثمرثمر واقع شود که: (الف) عبارتهای لغوی که برای بیان مفاهیم منظور می شوند هر یک تنها بر یک مفهوم معین و مشخص دلالت داشته باشد; و (ب) خصوصیات و روابط میان مفاهیم موردنظر در واقع همان باشد که توسط ترکیبی از چنین عبارتهای لغوی بیان شده است. این حقیقت درباره زبان نحوه صحیح به کارگرفتن آن را برای پیگیری حقیقت در فلسفه معین می سازد. برای این منظور، قبل از طرح هر مساله فلسفی ابتدا لازم است مفاهیم موردنظر مورد تحلیل قرار گیرند تا از این طریق کاملا از یکدیگر مجزا و متمایز گردند. تنها در این صورت است که می توان درباره خصوصیات و روابط میان مفاهیم سؤالاتی طرح کرد که بتوانند جواب مکفی بپذیرند.

تحلیل مفاهیم از نظر مور معادل یافتن تعریف آنهاست: «یافتن تعریف یک مفهوم همان ارائه تحلیلی از آن است.»، Moore [۱۹۴۲ b] در صفحه ۶۶۵ . Schilpp [1968] در همانجا، تبیین دقیقتر تحلیل را مور اینگونه ارائه می دهد:

سخن یک شخص هنگامی می تواند “ارائه تحلیل” از یک مفهوم تلقی شود که در آن (الف) هم موضوع تحلیل و هم حاصل آن هر دو مفهوم بوده باشند، و چنانچه تحلیل صحیح انجام گرفته باشد، این هر دو، به نحوی از انحاء، یک مفهوم را تشکیل دهند; و (ب) عبارتی که برای بیان موضوع تحلیل به کار گرفته شده است، با عبارتی که برای بیان حاصل آن انتخاب گردیده است، از یکدیگر متفاوت بوده باشند… شرط سومی نیز باید به این دو اضافه شود که بدین قرار است: (ج) عبارتی که بیان کننده موضوع تحلیل است، نه تنها باید با آنکه حاصل کار را بیان می کند تفاوت داشته باشد، بلکه تفاوت این دو نیز باید در آن باشد که مفاهیمی که در عبارت اول به صراحت ذکر شده اند نمی باید در عبارت دوم صریحا ذکر شوند. بدین ترتیب در عبارت “ x چندمین فرزند مذکر یک پدر و مادر است” مفاهیم “مذکر” و “چندمین فرزند یک پدر و مادر” به صراحت ذکر شده اند، درحالی که این امر در مورد عبارت “ x برادر است” صادق نیست. عبارت اول در واقع نه تنها این مفاهیم را ذکر می کند بلکه طریق آمیخته شدن آنها را در مفهوم “برادر” متذکر می شود که در این مورد خاص صرفا ترکیبی عطفی است، اما در موارد دیگر می تواند صرفا عطف نبوده باشد. و اینکه طریق آمیخته شدن مفاهیم نیز باید در عبارتی که بیان کننده موضوع تحلیل است، به صراحت ذکر شود، به عقیده من، خود یکی از شرایط لازم برای ارائه یک تحلیل است.

(همانجا، صفحه ۶۶۶ – تاکیدات همه از مور است.)

کسانی که با فلسفه قدیم یونان آشنایی دارند، ممکن است در اینجا ایراد بگیرند که طرح روش تحلیل توسط مور در فلسفه تازگی ندارد. لزوم تفکیک و تدقیق مفاهیم توسط تعاریف و نقش اساسی آن در کشف حقیقت، قرنها پیش از مور در آثار افلاطون مورد تاکید قرار گرفته، به تفصیل بحث شده است. در این آثار، پیوند تنگاتنگ میان مفاهیم و حقیقت برای اول بار به صورت مکتوب در تاریخ تفکر بشر مطرح می شود و «دیالکتیک سقراطی » به عنوان روشی که در خدمت تفکیک و تدقیق مفاهیم قرار دارد دقیقا براساس این پیوند تشریح شده در مقام راهبر ذهن به سوی حقیقت عملا به کار گرفته می شود. مور شاید خود اولین کسی باشد که در شرح حال مختصر خویش در Schilpp [1968] علاقه و دین خود را نسبت به افکار افلاطون (و ارسطو) صریحا اذعان می دارد. لیکن این امر نباید تفاوت بنیادی میان بدعت مور و نوآوری افلاطون را مخدوش سازد. در آثار افلاطون مفاهیم هویاتی معرفی می شوند که از سنخ ذهنیات هستند (به همین علت نیز ذهن قابلیت درک و دستیابی به آنها را داراست). همان گونه که اشیاء مادی در فضا و زمان سکنی دارند، افلاطون این هویات را در عالمی فرای عالم فیزیکی ماوا می دهد که اذهان نیز از ساکنان ازلی آن هستند. درک این هویات توسط ذهن را افلاطون مانند رؤیت توصیف می کند و فرآیند نیل به آنها را از طریق به کار بستن «دیالکتیک سقراطی » به زدودن کدورت از دیدگان تشبیه می کند. (از این لحاظ شاید «دیالکتیک سقراطی » بی شباهت به «روانکاوی فرویدی » نباشد!)

در آثار مور، از طرف دیگر، سخنی در این باره که مفاهیم چیستند و آیا در جایی سکنی دارند یا ندارند، یافت نمی شود. در مورد چگونگی دستیابی ذهن به مفاهیم نیز نظر روشنی در آثار وی مشهود نیست. آنچه در این باب هست، سخن در باره رابطه لفظ است و مفهوم. این رابطه نیز از جنس رابطه جمله و معنا است، و این هر دو پای زبان را به میدان می کشند. آنچه در کار مور فی الواقع بدعت است، رها کردن حقیقت از بند ذهن و ذهنیت و مطرح کردن زبان به عنوان عامل دسترسی به آن است. (در این خصوص تنها متفکری که بر مور سبقت داشته است، فرگه است.) همانطور که از گفته خودش پیداست، تحلیل عملی است که با زبان و بر زبان صورت می گیرد (نه با ذهن و بر ذهنیات). بدین ترتیب، در نظر مور، آنچه ارتباط میان فهم و حقیقت را به طور کلی برقرار می سازد، زبان است و نه ذهنیات. این بینشی کاملا تازه و بدیع است که مسائل بسیاری را مطرح می سازد. در آثار مور اثر قابل ملاحظه ای از رویارویی با این مسائل به چشم نمی خورد. (شاید هم وی توانایی چنین رویارویی را در خود نمی دید.) لیکن این

میراثی که از مور باقی مانده است حاصل استفاده از این حربه برای حل مسائلی در هستی شناسی، اخلاقیات و ادراکات حسی است. در هیچ یک از این موارد راه حل پیشنهادی مور به صورت «حرف آخر» تثبیت نشده و مباحث فلسفی درباره موضوعات مربوطه کماکان ادامه دارد. لیکن آنچه در آن دسته از این مباحث که در سنت تحلیلی جریان دارد اثری از بدعت مور را به وضوح نشان می دهد، کوشش فلاسفه در روشن و متمایز ساختن مفاهیمی است که از طریق سعی آنها در یافتن تعاریفی دقیق و دقیقتر صورت می پذیرد. بدین ترتیب به جرات می توان اذعان کرد که بحثهای کنونی در سنت فلسفه تحلیلی همان کمال مطلوبی را دنبال می کنند که مور برای نخستین بار ضرورت تحقق آن را در فلسفه احساس کرده بر آن اصرار می ورزید.

۳. فرگه : ساختار منطقی

الف) ریاضیات و زبان ریاضی

نحوه ورود زبان به تفکر فرگه و همچنین نتایج و دستاوردهای وی از این تفکر، با آنچه درباره مور گذشت تفاوتهای چشمگیری دارد. فرگه در آغاز فعالیتهای تحقیقاتی خویش در ریاضیات به سرعت به سوی سنتی گرایید که در آن دلمشغولی اصلی ریاضی دانان را یافتن بنیادی سازگار و رها از هرگونه تناقض برای مبحث «آنالیز» (یا نظریه اعداد حقیقی) تشکیل می داد. مبحث آنالیز در اواخر قرن هفدهم میلادی مستقلا توسط نیوتن و لایب نیتز با عنوان کردن کمیاتی «بی نهایت ریز» وارد مرحله نوینی از تکامل خود شد. انگیزه لایب نیتز در روی آوردن به این مبحث (متعاقب مسائلی که در آثار پاسکال مطرح شده بودند) کاملا ریاضی بود و یافتن روشی برای محاسبه مماس بر یک منحنی و مساحت زیر آن در دستور کار وی قرار داشت. هدف نیوتن، از طرف دیگر، جنبه ای کاملا فیزیکی داشت و معطوف به یافتن روشی ریاضی بود تا از طریق آن بتواند سرعت و شتاب لحظه ای یک متحرک را محاسبه کند. زبانی که هر یک از این متفکران برای بیان نظریه خویش ابداع کرده بودند با یکدیگر تفاوت داشت، لیکن محتوایی که توسط هر یک از این دو زبان بیان می شد کاملا معادل هم بود. زبان ابداعی لایب نیتز بر زبان نیوتن ارجحیت داشت (به طوری که هنوز هم در دوره های مقدماتی آنالیز مفاهیم مشتق و انتگرال توسط علائم ابداعی لایب نیتز معرفی می شوند)، به همین جهت نیز مکانیک نیوتن را می شد عینا به این زبان بهتر بیان کرد. موفقیتهای شگرفی که مکانیک نیوتن به سرعت در توضیح و پیش بینی دقیق پدیده های زمینی و سماوی پیدا کرد موجب شد تا حیثیت و اعتبار عظیمی برای نظریه ریاضی نیوتن و لایب نیتز فراهم آید، به طوری که در اوایل قرن هجدهم میلادی، ریاضی دان معتبری در اروپا وجود نداشت که به نحوی شیفته و مجذوب نظریه جدید نشده باشد.

در سال ۱۷۱۹ میلادی، اسقف جرج بارکلی (فیلسوف شهیر تجربه گرای ایرلندی) در رساله ای که تحت عنوان «تحلیلگر» ^(۱۶) منتشر ساخت، ضربات مهلکی را بر پایه و اساس نظریه جدید وارد آورد. بارکلی ریاضی دان نبود، لیکن طی یک تجربه تلخ شخصی آثار و عواقب حملاتی را که پیروان فیزیک جدید با تکیه بر توفیقات آن براساس اعتقادات مذهبی وارد می آوردند شخصا حس کرد. به همین جهت نیز بر آن شد تا خود را با اسرار نظریه ریاضیی که مبنای این فیزیک را تشکیل می داد آشنا سازد. نتیجه این آشنایی کشف و افشای دقیق و مدلل تناقضاتی منطقی بود که در بطن این بنا نهفته بود. اساس این تناقضات را از یک طرف تعریف کمیات «بی نهایت ریز» به عنوان کمیاتی تشکیل می داد که در عین ناچیزبودن هیچ گاه مقدار صفر نمی پذیرند. از طرف دیگر، در برهانهای مختلفی که با استفاده از این کمیات طرح ریزی می شد، در مواقعی که مصلحت ایجاب می کرد از آنها چشم پوشی شود، مقدار صفر برای آنها منظور می گردید. طی حدود صد و پنجاه سال پس از انتشار این رساله، تناقضاتی را که بارکلی موشکافانه کشف کرده بود، قدرت فکری بزرگترین ریاضی دانان اروپا را به مبارزه طلبید. از یک سو مبحث آنالیز ابزاری را در اختیار ریاضی دانان و فیزیک دانان قرار می داد که توانمندی آنها در حل مسائل مختلف و کسب نتایج بدیع در تاریخ علم تا آن زمان بی سابقه بود. از سوی دیگر، وجود تناقض در مبانی این مبحث، گرچه به نظر می رسید برای فیزیک دانان قابل تحمل تلقی شود، نمی توانست اذهان ریاضی دانان را آسوده بگذارد. در طول قرن هجدهم میلادی، غولهای ریاضی چون اویلر، دالامبر، لاگرانژ و گاوس، هر یک به انحاء مختلف سعی فراوانی در دور زدن این تناقضات و بسط نتایج نظریه جدید مبذول داشتند. لیکن با وجود حصول نتایجی جدید و قدرتمند در درون این نظریه، توفیقی در منزه کردن بنیان آن از تناقض نیافتند. در اوایل قرن نوزدهم میلادی اولین قدمهای مؤثر در جهت صحیح توسط کوشی برداشته شد و حدود پنجاه سال بعد از آن اولین نظریه منسجم و دقیق و عاری از هرگونه تناقض توسط وایراشتراس ^(۱۷) تدوین گردید.

ب) ریاضیات و منطق

دو نکته در این روند حائز اهمیتی اساسی است. یکی اینکه کوشش محققان در پی ریزی مبانی استوار برای مبحث آنالیز توسط انگیزه ای که خصیصه ای به وضوح منطقی داشت دامن زده می شد. در هر مرحله از این روند نیز ملاحظاتی صرفا منطقی در سنجش اعتبار دستاوردهای یک ریاضی دان در این خصوص دخالت داشتند. نکته دیگر اینکه نظریه ای که بالاخره به دست وایراشتراس طرح ریزی شد، به شکل بی سابقه ای (در ریاضیات) کیفیتی صوری داشت. بدین معنا که در این نظریه تمامی مواضعی که در کوششهای گذشته تنها براساس شهود یک یا چند ریاضی دان توجیه می شدند از میان برداشته شده، جای خود را به مواضعی دادند که برای هر یک اثباتی دقیق و باصلابت ارائه شده بود. این دستاورد تنها به قیمت جایگزین کردن «تصاویر» به ظاهر بدیهی هندسی یا «تصورات شهودی » درباره «ماهیت کمیات » با تعاریف یا اصول موضوعه ای کاملا انتزاعی تمام شد که از هرگونه تعبیر یا تفسیر مشخصی فارق و مبرا بودند. وضع مشابهی نیز به تدریج در هندسه پدید می آمد. به دنبال کوشش برای اثبات اصل موضوع پنجم اقلیدس (اصل توازی) و کشف هندسه های غیراقلیدسی، به نظر می رسید که بسط و توسعه تحقیقات در مبانی هندسه نیز جهتی مشابه را به سوی کمال «صوری شدن » طی می کند. این نظر بالاخره با تکمیل تحقیقات کانتور و پئانو در ریاضیات و انتشار دستاوردهای هیلبرت در هندسه کاملا تایید شد.

نظریه های صوری، به علت منتزع بودن از هر تعبیر و تفسیر مشخص، مبین هویتی به نام «ساختار» در مبحثی تلقی می شوند که هدف تبیین مبانی آن را دنبال می کنند. تصوری خام و نادقیق ولی گویا از این هویت را می توان با تشبیه آن به اسکلتی «استخوانی » به دست آورد که با افزودن «گوشت و پوست » از طریق تعبیر و تفسیر به آن محتوا پیدا کرده موجودیتی مشخص به شکل مجموعه ای از جملات معنادار پیدا می کند. تا اواسط قرن نوزدهم میلادی چنین خصوصیتی تنها در انحصار منطق به حساب می آمد. تنها نظریه ای در منطق نیز که به شکلی کاملا صوری مدون شده در حقانیت آن مناقشه ای جدی وجود نداشت، نظریه قیاس ^(۱۸) ارسطویی بود. طبق این نظریه، قالب بنیادی هر حکم خبری، یا ساختار منطقی آن را سه جزء موضوع، محمول و رابط شکل می دهند به طوری که با قرار دادن الفاظ معنادار، هر یک از نوع مناسب، در درون این اجزاء، جمله ای مشخص و معنادار حاصل می شود. بر این مبنا، قواعدی در این نظریه وضع می شوند که با به کاربستن آنها می توان در مورد هر مجموعه متشکل از سه جمله، بدون درنظرگرفتن معنای هر یک، تعیین کرد که آیا تشکیل استدلالی معتبر می دهد یا نه. بدین ترتیب امر تشخیص و تفکیک استدلالهای معتبر از نامعتبر در هر مبحثی به نحوی متقن و مناقشه ناپذیر صورت گرفته مقام منطق به عنوان وسیله ای اغماض ناپذیر در زمینه های مختلف معرفتی در جهت دستیابی به حقیقت تثبیت می گردد.

نقش اجتناب ناپذیر منطق در فعالیتهای معرفتی ایجاب می کند که نظریه ای که به عنوان نظریه درست منطقی اختیار می شود نوع زبانی را که مناسب حقیقت جویی است تعیین کند. بنابراین، چنانچه نظریه قیاس به عنوان نظریه درست منطقی اختیار شود، زبان حقیقت بالضروره باید زبانی باشد که توانایی انعکاس ساختار موضوع – محمولی احکام را داشته باشد. زبانهای عادی از تیره هندواروپایی برای بسیاری از جملات خبری خود این قابلیت را تضمین می کنند. (اساسا می توان گفت که نظریه موضوع – محمولی بودن ساختار احکام فی الواقع «قبایی » است که مناسب «اندام » اینگونه جملات «دوخته » شده است.) لیکن در این زبانها جملاتی نیز وجود دارند که بیان کننده نسبتها هستند و لااقل در ظاهر امر تن به این قید نمی دهند. بنابراین برای قرار گرفتن اینگونه زبانها در مقام زبان حقیقت یا لازم است به نحوی نسبتها به «محمولات » تحویل شوند و یا باید واقعی بودن نسب به عنوان مصادیق مفاهیم نسبی (مانند «بزرگتر»، «بلندتر»، «سنگینتر» و امثالهم) انکار گردد. در طول بیش از بیست قرنی که نظریه قیاس در پهنه منطق حکمروایی بلامنازع داشت، این شقوق هر دو به انحاء مختلف آزمون شدند. با وجود اینکه هیچ گاه نتایج درخشانی از این آزمونها به دست نیامد، این امر مانع از این نشد که فلاسفه، طی قرون متمادی و تا اواخر قرن نوزدهم میلادی، بالاجماع نظریه قیاس را تنها نظریه درست درباره ساختار منطقی احکام و اعتبار استدلالات بدانند.

از بدو تدوین نظریه قیاس بر منطق دانان معلوم بود که زبان ریاضیات از حیث قابلیت مذکور با زبانهای عادی تفاوتهایی بنیادی دارد. اولا احکام و قضایای نظریه های مختلف در ریاضیات را (من جمله هندسه) نمی توان تماما در قالب موضوع – محمولی گنجاند و ثانیا همه براهین ریاضی را (من جمله براهینی که نتایج آنها را قضایایی عمیق و مهم تشکیل می دادند) نمی توان در مجموعه های سه جمله ای (یا مجموعه هایی از این مجموعه ها) خلاصه کرد. تا مدتهای مدید این امر موجباتی برای نگرانی منطق دانان فراهم نمی کرد، زیرا می توانستند ریاضیات را، نه به عنوان شاخه ای از معرفت که حقایقی را مکشوف می سازد، بلکه به عنوان مشغولیاتی ذهنی (از نوع بازیهای فکری مانند شطرنج) تلقی کنند. این دیدگاه به صورت سنتی غالب در فرهنگ یونان باستان پس از فروپاشی مکتب فیثاغورثیان تثبیت شد و سپس به فرهنگ اروپا در قرون وسطی منتقل گردید. در اواسط قرن هفدهم میلادی این سنت توسط گالیله، هم صریحا و هم عملا، مورد حمله قرار گرفت. سخنان معروف وی در رساله ای تحت عنوان «عیارسنج » ^(۱۹) به وضوح نظر وی را درباره لزوم جایگزینی زبان عادی با زبان ریاضی در مقام زبان حقیقت بازگو می سازد: «فلسفه متنی است که در کتابی عظیم، یعنی عالم، به رشته تحریر درآمده است; عالمی که پیوسته در مقابل دیدگان ما گسترده است. لیکن این کتاب را نمی توان فهمید مگر اینکه نخست زبانی را که به آن نوشته شده است فراگرفت و حروفی را که متن از آنها انشاء گردیده است، خواند. این کتاب به زبان ریاضی نوشته شده و حروف متن آن را مثلثها، دوایر و سایر اشکال هندسی تشکیل می دهند. بدون اینها امکان درک حتی یک کلمه از مفاد این متن برای بشر میسر نیست; بدون اینها انسان به گمگشته ای می ماند که میان راهروهای تودرتو و درهم پیچیده، در تاریکی سرگردان است.» در صفحات ۲۳۷ و ۲۳۸ . Drake [1957]

گالیله آگاه بود که تبعات نظرش درباره ارزش معرفتی ریاضیات مستقیما کفایت نظریه قیاس را به عنوان ابزاری مؤثر در حصول معرفت به زیر سؤال می کشد. این آگاهی در میان سطور کتاب جاودانی وی Galileo [1632] به صراحت مشهود است. وی اولین قدمهای بنیادی را نیز عملا با استفاده از ابزار و براهین ریاضی برای نظریه پردازی درباره مقوله حرکت در اثر معروف خود Galileo [1638] برداشت و بدین ترتیب پایه های علم نوین فیزیک را پی ریزی کرد. پیگیری نوآوری گالیله توسط نیوتن منجر به پدیدآمدن نظریه ای جامع و اعجاب انگیز در فیزیک به زبان ریاضی شد که در امر توضیح و پیش بینی حرکات اجسام زمینی و سماوی تواما، توفیقات چشمگیری به دست آورد. لیکن نه گالیله، نه نیوتن و نه سایر متفکرانی که به کارآیی زبان ریاضی در حصول معرفت از طبیعت عمیقا اعتقاد داشتند، هیچ یک نتوانستند (و یا نخواستند) قدمی در جهت کشف نظریه ای منطقی بردارند که زبان جدید حقیقت لزوم جایگزینی نظریه قیاس را با آن مطرح ساخته بود. وجود پایه های متزلزل و مشکوک در مبانی این زبان جدید و عدم توفیق بزرگترین اذهان ریاضی جهان در ترمیم این وضع برای مدتی حدود صد و پنجاه سال، به نظر نگارنده عامل اصلی بی توجهی به لزوم تحول در منطق را تشکیل می دهد. وجود چنین وضعیتی، عدم عنایت منطق دانان اروپا را به لزوم یافتن نظریه ای جدید در منطق و ادامه پایبندی ایشان را به نظریه قیاس (به عنوان تنها نظریه موجه منطقی) کاملا توجیه می کند. توفیق وایراشتراس در رفع این نقیصه بنیادی در ریاضیات، از یک سو نقطه چرخشی را در این روند به وجود آورد. بعد از وی دیگر دلیلی موجه برای طفره رفتن از قبول زبان ریاضی به عنوان زبان واقعی حقیقت وجود نداشت. از سوی دیگر، بسط و توسعه روزافزون روشهای ریاضی برای نظریه پردازی در زمینه های دیگر علم فیزیک، مانند حیطه گازها، حرارت، الکتریسیته و مغناطیس و توفیقات چشمگیر اعمال این روشها، دلائل فزاینده و پرقدرت دیگری را مبنی بر وجود مناسبتی عمیق میان ریاضیات و حقیقت مطرح می ساخت.

بدین ترتیب در دهه های پایانی قرن نوزدهم میلادی دو موضوع به طور جدی در دستور کار تحقیقات منطقی قرار گرفت. موضوع اول مربوط به دلایل محکم و موجهی می شد که حکایت از نقصان و نارسایی نظریه قیاس در تبیین ساختار منطقی احکام و مبانی استنتاجهای معتبر می کردند. دیگر امکان نداشت سرسختی احکام و براهین ریاضی را در تن دادن به قالب و قواعدی که نظریه قیاس برای تفکر الزام آور قلمداد می کرد با بهانه هایی چون فقدان ارزش معرفتی در تفکرات ریاضی، تهدیدی جدی برای حقانیت این نظریه به حساب نیاورد. .این تهدید در عین حال ضرورت یافتن نظریه ای جامع در منطق را مطرح می ساخت که بتواند دربرگیرنده کلیه زمینه های تفکر درباره حقایق امور باشد. موضوع دوم مربوط به کیفیت تماما صوری نظریه های بنیادی در ریاضیات بود که مساله تعیین نوع قرابت کل ریاضیات را با منطق مطرح می ساخت. درباره هر دو این موضوعات، تحقیقات فرگه و راسل مستقل از یکدیگر به نتایج مشابهی رسیدند. رای این دو متفکر درباره نوع قرابت ریاضیات با منطق را می توان اجمالا در یک جمله خلاصه کرد: ریاضیات عین منطق است. این بدان معنی است که: (۱) اصول موضوعه و قضایای نظریه های ریاضی هر یک بیان کننده حقیقتی هستند، و (۲) حقایق ریاضی همان حقایق منطقی اند. این رای درباره رابطه ریاضیات و منطق به «منطق گرایی » ^(۲۰) شهرت دارد و ما در اینجا وارد بحث درباره آن نمی شویم. در مورد کلیترین شکل برای ساختار منطقی احکام خبری همین قدر کافی است در اینجا گفته شود که هم فرگه و هم راسل مبنای این شکل را در رابطه تابع و متغیر یافتند. این رابطه اساس نظریه تکمیل شده آنالیز را تشکیل می دهد و با تمسک به آن، همراه با (۱) تعریف ادواتی که به نام «سور» ^(۲۱) اشتهار یافته اند، (۲) تعریف توابعی که آنها را «توابع حقیقتی » ^(۲۲) نام داده اند و (۳) مجموعه ای از اسامی خاص، می توان ساختار منطقی تمامی جملات معنادار خبری را در هر زبان که برای حقیقت جویی کفایتی دارد، معین کرد. ^(۲۳)

ج) تفکر، ذهنیت و امکان معرفت

در زمانی که فرگه به تحقیقات منطقی اشتغال داشت، تلقی رایج از منطق در میان فلاسفه این بود که منطق علمی است که تبیین قوانین تفکر را در دستور کار خود دارد. در این تلقی تفکر عملی به حساب می آید که در ذهن از طریق محتویات آن صورت می پذیرد. غایت این عمل را نیز تشکیل «قضاوت » می دانستند که تعبیر آن از نظر منطقی محدود به واسطه ای می شد که فکر را به حقیقت مرتبط می سازد. بدین ترتیب قوانینی که منطق سعی در کشف و بیان آنها داشت از اصول و قواعدی تشکیل می شدند که در راهیابی به حقیقت نقشی هدایت گر را بر عهده داشتند. چنانچه در گذار فکر از قضاوتی به قضاوت دیگر این اصول و قواعد رعایت می شدند، امکان نمی داشت خطایی بیش از خطای محتمل در قبول قضاوت اول در کار ذهن خطور کند. درحالی که عدول از رعایت آنها، علاوه بر این خطای همیشه محتمل، ذهن را مواجه با خطاهایی مضاعف نیز می کرد. بنابراین «قوانین تفکر» در منطق تنها می توانستند مصونیت ذهن را در برابر خطا هنگام گذار میان قضاوتها تضمین کنند. این قوانین به تنهایی کفایتی در راهنمایی ذهن برای گزینش یک قضاوت برای آغاز تفکر ندارند. بدیهی است که تا ملاک مناسبی برای چنین گزینشی به قوانین تفکر افزوده نشود، منظور برقراری ارتباط میان فکر و حقیقت برآورده نخواهد شد. از آنجا که حصول معرفت در گرو تحقق این منظور است، جستجو برای یافتن چنین ملاکی مساله ای است که در معرفت شناسی باید دنبال شود. تا اوایل قرن بیستم میلادی در نظریه های مختلفی که مکاتب متنوع فلسفی در معرفت شناسی تهیه و عرضه می کردند، تلقی مشترکی از کیفیت معرفت به چشم می خورد. در این تلقی، معرفت از مجموعه ای از قضاوتهای درست تشکیل می شود و محتوای هر قضاوت نیز هویتی کاملا ذهنی دارد; یعنی موجودات و عناصری را دربر می گیرد که یا خود صرفا از تصاویر، نقوش یا تصوراتی که تنها در ذهن شکل ، یا اینکه توسط اعمالی صرفا ذهنی ^(۲۵) تامین می شوند. از تبعات این تلقی برای ریاضیات این است که اصول موضوعه و قضایای نظریه های ریاضی حقایقی را تنها درباره ذهنیات بیان می کنند. فرگه خیلی زود متوجه شد که این نظر نمی تواند با واقعیات امر انطباقی داشته باشد و بنابراین تلقی مذکور می باید مبتنی بر خطا بوده باشد. ملاحظات فرگه در این باره براساس خصوصیاتی شکل گرفتند که وی درباره ذهنیات از آغاز فعالیت