فایل پاورپوینت کامل جامعه شناسی تعاونی های اعتبار خانوادگی در ایران

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل جامعه شناسی تعاونی های اعتبار خانوادگی در ایران :

چکیده

در این مقاله، ابتدا به شرح مختصری از دیرینه همکاری ها و رفتارهای سنّتی مبتنی بر تعاون در ایران پرداخته شده و با اشاره ای کوتاه به نظریه متفکرانی که تعاون را انگیزه تشکیل جامعه دانسته اند، ضرورت پرداختن به تعاونی های خودجوش و مردمی برای تعمیق روابط و مناسبات اجتماعی مبتنی بر اعتماد متقابل به منظور حفظ فرهنگ بومی مورد تأکید قرار گرفته است. سپس تعاریفی جامعه شناختی از تعاون ارائه و نتایج یک مطالعه موردی بر تعاونی های اعتبار خانوادگی انجام شده توسط نگارنده تشریح گردیده و در نهایت، کارکردهای مهم این تعاونی ها، یعنی تحکیم روابط خویشاوندی، تقویت انسجام اجتماعی، احیای سنّت های دینی، حذف دیوان سالاری هزینه بر و توسعه تأمین اجتماعی مورد بحث قرار گرفته و نتیجه گیری به عمل آمده است.

طرح مسأله

از زمانی که انسان ها زیست اجتماعی خود را آغاز نموده اند، رابطه ای به نام «همکاری» و «تعاون» در روابط اجتماعی آن ها به شکل های گوناگون وجود داشته است، به طوری که بسیاری از صاحب نظران «همکاری» و «تعاون» را علت اساسی و اصلی تشکیل جامعه دانسته اند.

عبدالرحمان ابن خلدون (۷۳۲۸۰۸ ه. ق) صاحب کتاب مشهور مقدمه، که آن را به عنوان مقدّمه تاریخ مشهور خود به نام «کتاب العبر و دیوان المبتدا و الخیر فی ایام العرب و العجم و البربر و من عاصر هم من ذوی السلطان الاکبر» نگاشته است، می گوید: «باید دانست که تفاوت عادات و رسوم و شؤون زندگانی ملت ها در نتیجه اختلافی است که در شیوه معاش (اقتصاد) خود پیش می گیرند، چه اجتماع ایشان تنها برای تعاون و همکاری در راه به دست آوردن وسایل معاش است.»^(۱)

وی، که بحق باید او را بینانگذار علم جامعه شناسی دانست،^(۲) در جای دیگری از کتاب گران سنگ خود می گوید: «ثابت و دانسته شده است که یک فرد بشر به تنهایی به کار نیازمندی های خود در امر معاش نمی پردازد، بلکه افراد یک اجتماع با یکدیگر همدستی و تعاون می کنند تا بتوانند وسایل معاش خود را فراهم سازند و موادی که در پرتو همکاری و تعاون گروهی از مردم به دست می آید، برای جماعتی چند برابر آنان کافی خواهد بود و ضروریات آن ها را برطرف خواهد کرد.»^(۳)

از این رو، باید گفت: اگر همکاری و مساعدت از زندگی جمعی انسان ها رخت بربندد، جامعه ای وجود نخواهد داشت. تعاون صور و اشکال گوناگونی در زندگی اجتماعی انسان ها داشته؛ در جامعه سنّتی شکل های خاص خود را داشته و در جامعه نوین و پیچیده کنونی نیز در ابعاد جدیدی نمایان گردیده است، هرچند احساسات و عواطف و صداقت های حاکم بر تعاون سنّتی در همکاری های رسمی، غیرشخصی و غیرعاطفی کنونی کم تر حاکم است. برخی از مبادلات به ظاهر اقتصادی، که در جوامع سنّتی وجود داشته، اگرچه هیچ گونه نفع اقتصادی در بر نداشته، اما موجب تحکیم مناسبات اجتماعی و یکپارچگی جمعی می شده است؛ مانند مبادله سیب زمینی هندی بین بومیان جزایر «تروبریاند» در ملانزی. در این مبادله، هر خانواده بخشی از تولید سیب زمینی خود را به خانواده دیگر هدیه می کند و خانواده دیگر متقابلاً همان سیب زمینی را به آن ها هدیه می دهد. این مبادله از نظر اقتصادی، بیهوده به نظر می رسد، اما از نظر تحکیم و تقویت روابط اجتماعی حایز اهمیت است.

مالینوفسکی، مردم شناس مشهور لهستانی، در مطالعه جالبی به داد و ستد «کولا»^(۴) پرداخته و گفته است: این مبادله با ارضای فوری نیازهای اولیه هیچ گونه ارتباطی ندارد. داد و ستد «کولا»، که بین گروه های ساکن جزایر کوچک شرق گینه نو رواج دارد، عبارت است از: مبادله برخی اموال تشریفاتی. تنها هدف این مبادله تثبیت و تحکیم روابطی است که میان این جوامع کوچک و مستقلی که از لحاظ جغرافیایی به هم نزدیک هستند، وجود دارد. در این نوع خاص از مبادله، افراد هر جامعه هدایایی به صورت دست بندهای ساخته شده از صدف سفید به افراد جامعه دیگر می دهند و متقابلاً گردن بندهای ساخته شده از صدف قرمز هدیه می گیرند و این مبادله به صورت دور و تسلسل تکرار می شود.^(۵)

در فرهنگ غنی ایرانی اسلامی ما این گونه همکاری ها زیاد به چشم می خورد، به خصوص در جامعه روستایی این گونه روابط بسیار وجود داشته است و برخی هنوز هم وجود دارد. تعاونی های سنّتی همچون «بنه»^(۶) و «واره»^(۷) از مشهورترین آن ها می باشند.

در این نبشتار، به بررسی یکی از شیوه های همکاری و تعاون در جامعه شهری ایران پرداخته شده است که کار آن شباهت زیادی به صندوق های قرض الحسنه دارد، با این تفاوت که صندوق های قرض الحسنه دارای سازمانی رسمی^(۸) و اداری هستند، اما قرض الحسنه های مورد بحث در این مقاله، صرفا مردمی، خودجوش، بدون هزینه و غیررسمی هستند که با اتّکا به تعالیم اسلامی و قرآنی در شبکه های خویشاوندی جامعه شهری در حال رشد می باشند. نحوه کار و تشکیل و کیفیت این تعاونی ها، که آن را «تعاونی های اعتبار خانوادگی» نام نهاده ایم در ادامه خواهد آمد. این مقاله براساس مطالعات موردی^(۹) بر چند نمونه از تعاونی های ذکرشده تهیه گریده است.

اهمیت موضوع

مطالعه رفتارهای جمعی خودجوش و دینی تعاونی از این نظر حایز اهمیت است که دارای کارکردهای^(۱۰) مثبت می باشند. مطالعه تعاونی های اعتبار خانوادگی، که اساس آن ها بر اعتماد متقابل شبکه خویشاوندی در جامعه شهری ایران می باشد، حاوی این نکته است که علی رغم کم رنگ شدن اعتماد اجتماعی، به خصوص در حوزه روابط غیررسمی، هنوز می توان با اتّکا بر سنت های دینی انسجام اجتماعی را تقویت کرد و فضایی آکنده از روح یک رنگی، اعتماد و کمک متقابل به وجود آورد. در زمانی که شاهد رخت بربستن صمیمیت و دیگرگرایی از مناسبات اجتماعی هستیم، به گونه ای که در محاوره ها تکیه کلاممان این شده که «به برادرت هم اعتماد نکن» و یا این که «همه فقط برای پول کار می کنند.» این گونه تعاونی ها موجب جلب نظر جامعه اسلامی به سنّت هایی می شوند که توجه و اتکا به آن ها می تواند دیوارهای بی اعتمادی جامعه را بشکنند و مجددا به همان باور دیروز سوق دهند. تعمّق در این موضوع شاید بتواند به ما بباوراند که علی رغم همه خدعه ها و نیرنگ ها و کلاه برداری های مرسوم، می توان سالم زندگی کرد و روابطی سالم و سرشار از اعتماد دست کم در بین خویشاوندان ایجاد نمود؛ همان روابطی که در جامعه ساده دیروز ما وجود داشت، به طوری که «حمامی و آهنگر و درودگر و دشتبان و باغبان و مکتب دار» می دانستند که برای ده و روستاییان کار می کنند و همه روستاییان نیز بخشی از کارشان را به خاطر آن ها انجام داده، می کارند و می دروند.^(۱۱)

تعاون؛ منشأ تشکیل جامعه

ادوارد وستر مارک «جامعه» را «دسته ای از مردم که به حال تعاون زندگی می کنند»^(۱۲) و هنری گیدنز جامعه را «دسته ای از مردم که برای نیل به هدف عامّ المنفعه ای در حال تعاون به سر می برند»^(۱۳) می دانند.

غزّالی (۵۵۵۴۵۰ه) متفکر اسلامی نیز هدف از تشکیل خانواده را دو موضوع می داند. موضوع دوم از دیدگاه وی، مهیّا کردن اسباب طعام و لباس می باشد و تنها زندگی کردن انسان را غیرممکن دانسته و می گوید: «تنها زیستن آدمی ممتنع شد و حاجت افتاد به اجتماعات. پس اگر جمعیت در صحرایی مکشوف باشند، از گرما و سرما و دزدان رنج بینند. پس محتاج شدند به بناهای محکم و منزل هایی که اهل هر خانه به آن و بدانچه آلات و متاع دارد، منفرد باشد و منزل ها گرما و سرما دفع کند و همسایگان را از دزدی دفع کند، ولیکن دزدان بیرون قصد منزل ها کنند. پس اهل منزل ها محتاج شدند بدانچه یکدیگر را یاری دهند و معونت کنند و باره ای بسازند که محیط باشد همه منزل ها را و بدان تحصّن نمایند.^(۱۴)

تعریف جامعه شناختی «تعاون» و «همکاری»

سقراط به شاگردان خود توصیه می کرد تا سخنان و کلمات خود را تعریف کنند.^(۱۵) از این رو، لازم است مقصود خود از تعاون و همکاری را بیان نماییم. آقای دکتر باقر ساروخانی، صاحب کتاب دائره المعارف علوم اجتماعی، «تعاون» را چنین تعریف می کند: «هر کنش متقابل اجتماعی که در آن افراد و یا گروه ها کار و فعالیت خود را به صورتی کم وبیش سازمان یافته و با کمک متقابل به هم می آمیزند تا هدفی مشترک تحقق پذیرد.»^(۱۶) دائره المعارف بین المللی علوم اجتماعی «تعاون» را این گونه تعریف می کند: «تعاون عبارت از رفتاری مشترک است که هدفی را دنبال می کند و در نهایت، پاداش و نفعی مشترک در بر داشته باشد.»^(۱۷)

دکتر مرتضی فرهادی، «تعاون» را چنین تعریف می کند: «همکاری همسویی کنش های دو یا تعداد بیش تری از افراد برای رسیدن به اهداف و منافعی یگانه و یا اهداف و منافع غایی چندگانه است.»^(۱۸)

در این مقاله، منظور از «تعاونی های اعتبار خانوادگی» همکاری یک شبکه از اقوام و خویشان به طور کاملاً داوطلبانه و خودجوش برای سپرده گذاری و تشکیل یک صندوق تعاون و اخذ وام با پشتوانه اعتماد متقابل و براساس نوبت می باشد که در ادامه شرح آن خواهد آمد:

«تعاونی اعتبار خانوادگی» چیست؟

این تعاونی ها با عضویت یک شبکه خویشاوندی یا حداکثر افراد دیگری خارج از شبکه خویشاوندی، که مورد تأیید و اعتماد کامل شبکه مذکور می باشند، تشکیل می گردند. تعداد اعضای این تعاونی ها زیاد نمی باشد؛ معمولاً از حداقل ۲۰ تا حداکثر ۱۰۰ نفر عضو دارند و در صورت تقاضای جدید، اقدام به تشکیل تعاونی های اعتبار جدید می گردد. خویشاوندان در نشستی خانوادگی، که با یکدیگر دارند، ابتدا مبلغی به عنوان سرمایه اولیه در اختیار فردی مورد اعتماد از بین خود قرار داده و ماهانه نیز مبلغی معیّن که به طور جمعی روی آن توافق می کنند، به حساب آن فرد واریز می کنند. براساس مبلغی که از محل سپرده های اولیه و پس اندازهای ماهانه گرد می آید، افراد اقدام به اخذ وام قرض الحسنه می کنند و اقساط این وام را نیز براساس توافق جمعی می پردازند. معمولاً باز پرداخت ده ماه می باشد. در برخی موارد، به جای آن که یک نفر مسؤول اداره این صندوق گردد، چند نفر از ریش سفیدان و معتمدان به عنوان هیأت مدیره توسط اعضا برگزیده می شوند. میزان وام دریافتی افراد برابر میزان سپرده آن ها در صندوق است و در برابر اخذ وام، وثیقه ای اعم از چک، سفته و سند دریافت نمی شود. مسؤول یا مسؤولان صندوق نیز سند تعهدآوری در برابر سپرده های دریافتی به اعضا نمی پردازند و کلیه امور براساس اعتماد متقابل بین اعضا و مسؤولان صندوق انجام می شود. براساس مطالعات انجام شده، نمونه این تعاونی ها خودجوش در استان های تهران، اصفهان و فارس وجود دارد که برای تشریح کامل تر کار این تعاونی ها، یک نمونه از آن ها، که در شهرستان نی ریز تشکیل گردیده است، ذکر می گردد:

«صندوق بهوام»

۱. تاریخ تأسیس: این تعاونی اعتبار، که در بین اعضا به «صندوق بهوام» مشهور است، در تاریخ ۱۵/۱/۱۳۷۸ تأسیس شده.

۲. نحوه تشکیل: تعداد ۲۸ نفر از اعضا، که همگی با یکدیگر رابطه خویشاوندی دارند، با اقتباس از صندوق های مشابه شهرستان زرین شهر اصفهان اقدام به تشکیل صندوق تعاون بهوام نموده اند. در زمان مطالعه بر صندوق مذکور، تعداد اعضا به ۴۳ نفر رسیده بود که مسؤول صندوق اظهار می دارد بجز چهار نفر، که توسط اقوام معرّفی شده اند، ۳۹ نفر دیگر دارای رابطه نسبی و سببی خویشاوندی می باشند.

۳. سرمایه اولیه: ۲۸ نفر اعضای اولیه، هر کدام مبلغ ۰۰۰/۵۰ ریال (پنج هزار تومان) سرمایه گذاری و ماهانه نیز هر نفر مبلغ ۰۰۰/۲۰ ریال (دو هزار تومان) سپرده گذاری نموده اند. اعضای بعدی هنگام عضو