فایل پاورپوینت کامل شروح شعرهای خاقانی شروانی(۱)

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل شروح شعرهای خاقانی شروانی(۱) :

چکیده

خاقانی شروانی، قصیده سرای بزرگ ایران در سده ششم هجری است. شیوه بیان وی مبتنی است بر پدیدآوردن معانی غریب، ایجاد ترکیبات تازه استعاری و تشبیهی، استفاده از واژگان و اصطلاحات علوم، تنوّع تعبیرات و… این تازه جوییهای خاقانی در حوزه لفظ و معنا، به ابتکار شیوه ای ویژه انجامیده است که خود شاعر، آن را «طریق غریب» و «شیوه خاص و تازه» نامیده. خصیصه بارز این شیوه خاص و تازه، پیچیدگی و غرابت آن است، که باعث شده شعرهای خاقانی، دشوار فهم باشند. از سده نهم هجری تاکنون، برای تبیین و توضیح پیچیدگیهای لفظی و معنوی اشعار خاقانی، شروح متعدّدی بر آنها نوشته شده است، که مرحوم دکتر سیّد ضیاءالدین سجّادی، تعدادی از آن شروح را در نخستین کنگره تحقیقاتی ایرانی (۱۳۵۲) معرّفی کرده است. از آن سال تاکنون، فهرستهای متعدّد نسخ خطی چاپ گردیده و شماری دیگر از شروح و شرّاح شعرهای خاقانی شناخته شده، که در مقاله حاضر به معرفی آنها پرداخته شده و شرح حال شارحان شناخته شده نیز ذکر گردیده است. شروح و شارحان معرفی شده در بخش نخست مقاله حاضر، عبارتند از: ۱. شرح قصیده حبسیّه خاقانی: تألیف نورالدین علی بن یارعلی بخشی.

۲. کشف الرموز (شرح شش بیت از شعرهای خاقانی): از نیازی بخارایی.

۳. شرح قصیده ترسائیه: از شمس الدین محمد لاهیجانی.

خاقان ولایت بیان۱، مُبدع روایع الفاظ عجیبه و مخترع بدایع افکار غریبه۲، شارح رمزهای پنهانی۳، گنجور گنجینه معانی۴، خاقانی شروانی، چکامه سرای پرآوازه ایران در سده ششم هجری است، که در صلابت زبان و غرابت بیان، آواز و آوازه ای بسیار دارد.

ذهن جستجوگر خاقانی در پویه های خلاّقانه خود، شیوه باستانی شعر پارسی را در هم نوردید، طریقی غریب پیمود، طرزی تازه آزمود و به سویه های ابداع رسید:

* * *

* * *

تازه جوییهای خاقانی در حوزه لفظ و معنا، به ابتکار شیوه ای خاص انجامید، که نمودِ نمایان آن، پیچیدگی و غرابت است. این غرابت و پیچیدگی، ناشی از تموّج غریب و بدیع ایماژها، تنوّع ترکیبات و تعبیرات، تتبّع قواعد و ملل۸، توسّع واژگان و اصطلاحات علوم و… .در شعرهای وی است.۹ این عوامل درهم آمیخته و فضای شعر او را مه آلود کرده و از ابهام و ایهام آکنده است.

از سده نهم هجری تا کنون، برای تبیین اغلاقات و ابهامات، و تعیین رموز و غموض شعرهای این شاعر دیر آشنا، و شناخت ابعاد فکری او، کتابها، رساله ها و مقاله های بسیار پرداخته اند، و این نگارشها و کوششها همواره در تراوش و پویش است.

در سال ۱۳۵۲، گفتاری با عنوان «شروح اشعار خاقانی» به قلم زنده یاد، دکتر سیّد ضیاء الدین سجّادی در نخستین کنگره تحقیقات ایرانی چاپ شد۱۰، که به سال ۱۳۵۸ در مؤخّره کتاب حواشی دکتر محمّد معین بر اشعار خاقانی شروانی نیز دوباره به چاپ رسید.۱۱ دکتر سجّادی در این گفتار، شماری از شرّاح و شروح شعرهای خاقانی را معرّفی کرده و اندک توضیح درباره آنها ارائه داده است، و البتّه چند اشتباه نیز کرده، که در پی این مقاله، بدانها اشاره می کنیم.

از سال ۱۳۵۲ تا کنون، فهرستهای متعدّد نسخ خطی چاپ گردیده و شماری دیگر از شروح و شرّاح اشعار خاقانی شناخته شده، که بایسته می نمود معرّفی شوند تا تتمه ای بر گفتار دکتر سجّادی فراهم آید. ما در این مقاله، نخست، شروح و شرّاح باز شناخته را معرّفی، و در پی، توضیحات موجز دکتر سجّادی را در گفتار یاد شده، اندکی دراز دامن می کنیم.

چندی از شروح، که در ذیل معرّفی می شوند، دارای یگانه دستنویس شناخته شده نگاهداشته در کتابخانه های خارج از کشورند، که متاسّفانه دستیابی بدانها دشوار است، و بالطبع چون از چشم مطالعه ما دور مانده اند، اطّلاعات ارائه شده درباره آنها ناقص، و مستند بر فهرست نسخه های خطّی است و امید که روزی، توفیق رؤیت، تصفّح و تفحّص آنها را پیدا کنیم تا اطلاعات بیشتر و درست از آنها ارائه دهیم. از مطالعه این شروح، به ویژه دیباچه آنها، می توان آگاهی اندک درباره مؤلّفان ناشناخته و گمنامشان نیز برگرفت.

۱. شرح قصیده حبسیه خاقانی: این شرح، تألیف نورالدین علی بن یار علی البخشی، از دانشوران سده دهم هجری است و در سال ۹۷۶ ه . ق. آن را به انجام رسانیده. یگانه نسخه شناخته شده این شرح به شماره ۷۱۱۱ / ۲۰۹ در آکادمی علوم ازبکستان (تاشکند) محفوظ است که به سال ۹۷۷ ه . ق. در ۴۳ برگ کتابت شده۱۲. از مؤلّف این شرح، آگاهی در دست نیست و اگر دستنوشته شرح به دید مطالعه درآید، شاید بتوان اندک اطّلاع از مؤلّف، از دیباچه و متن شرح، دریافت. نحوه توضیح و شرح وی نیز موکول به رؤیت دستنویس شرح است.

۲. نیازی بن سیّدعلی بن سیّد محمد الحجازی در رساله کشف الرموز شش بیت از چکامه های خاقانی را به شرح و توضیح پیوسته است. کشف الرموز در بردارنده مقدّمه، دو باب و خاتمه است بدین ترتیب:

مقدمه: در اموری، که علم به آنها قبل از شرح در مقصود واجب است.

باب اوّل: در معضلات ابیات متقدّمین (فردوسی، خاقانی، انوری، ظهیرالدین فاریابی، نظامی گنجوی، خلاق المعانی کمال الدین اسمعیل اصفهانی، بدرشاشی، جمال الدین سلمان ساوجی، حافظ شیرازی).

باب دوّم: در مشکلات ابیات متأخرین (قاسم انوار، کاتبی ترشیزی، عبدالرحمن جامی، آصفی هروی، شاه طاهر دکنی، نیازی حجازی «مؤلّف»)

خاتمه: در اِشعار به اَشعاری، که قایل آنها معلوم نیست و آنها را اشعار مجهول النسب نامند.

شیخ آغا بزرگ تهرانی، نام نیازی را سیدحسن سمرقندی ذکر کرده،۱۳ که اثبات آن به تحقیق بیشتر نیاز دارد، و نگارنده در دیباچه ای تفصیلی که بر کشف الرموز نوشته، این مورد را شکافته و بررسیده است. در منابع مقدّم، با عناوین نیازی۱۴، امیرنیازی۱۵، مولانا نیازی۱۶، ملاّ نیازی بخاری۱۷، نیازی حجازی۱۸ و نیازی سمرقندی۱۹ خوانده شده است. در مراجع مؤخّر، به نام نیاز علی معرّفی شده۲۰، که درست نمی نماید. اسم و نسب وی، آن چنانکه خود در مقدّمه تألیفاتش آورده، چنین است: «نیازی بن سیّد علی بن سیّد محمّد».

در منابعی، که شرح حال نیازی در آنها ثبت شده، به نام پدر و جدّ وی اشارت نرفته، جز در مذکّر احباب و ریاض الشعراء۲۱ که نام پدرش مولانا سیدعلی ذکر گردیده، و بنا بر گفته نثاری، وی پیشه قضاوت داشته است. از دانشوری به نام سیّدعلی بن سیّد محمّد بخاری، چند رساله تازی از جمله شرح رساله صرف عزّی و شرح النقایه مختصر الوقایه عبیداللّه بن مسعود صدرالشیعه بخاری (متوفی ۷۴۵ ه . ق) در دست است۲۲، که گمان می رود وی پدرنیازی باشد. به اتقان پیوستن این گمان، کاوش و تحقیق بیشتر می طلبد، که در این وجیزه، مجال نیست. نام جدّش، آنچنانکه خود در دیباچه آثارش ذکر کرده، سیّد محمّد است، و بدین ترتیب، نیازی در شمار خاندان سادات نبوی است۲۳.

زادگاه نیازی دانسته نیست. خواجه نظام الدین احمد هروی، او را سمرقندی ذکر کرده۲۴، و بداؤنی اصالت وی را به خاک بخارا پیوند زده است۲۵. خوشگو، انتساب نیازی به سمرقند را رد کرده، و او را از بخارا دانسته است۲۶. با مقدّمه ای، که خود نیازی بر آثارش نگاشته، می توانیم نسبت و اصالت وی را مشخّص کنیم. او در دیباچه کشف الرموز۲۷ در معرّفی خود آورده است: «… نیاز پرور نشیمن حقیقت به شیوه مجازی، نیازی بن سیّدعلی بن سیّد محمّد الحجازی، نسبت حقیقی نیازی حجازی، و نسبت طاری نیازی بخاری…» و در مقدّمه شهابیه۲۸ ذکر کرده: «… گوشه نشین حرم پاکبازی، نیازی بن سیّد علی بن سیّد محمّد الحجازی، و به نسبت طاری خاکسار بخاری…». این دو مورد، حاکی است که: اصالت نیازی، حجازی است و خاندان وی تازی نژادند. گویا پدرش سیّدعلی، از دیار حجاز کوچیده و به فرارود رهسپار شده و در بخارا مقیم گردیده و نیازی در این شهر تولّد یافته است.

میرجمال الدین حسین شیرازی، مؤلّف فرهنگ جهانگیری۲۹، و سروری، صاحب مجمع الفرس۳۰ که در تألیف و تدوین واژه نامه های خود، از جامع اللغات منظوم نیازی بهره برده اند، او را نیازی حجازی ذکر کرده اند، و این مورد، خود دلیل دیگر بر اصالتِ حجازیِ نیازی است.

از دوره نشو و نمای نیازی، اطّلاع در دست نیست. در آوان شباب، در یکی از سروده های خود، به مقام ادبی عبدالرحمن جامی سوء ادب روا داشت و از فرارود گریخت و به هرات رفت۳۱. در آنجا با شاه محمّد سرنایی، از اساتید فن موسیقی و ادوار، استیناسی به هم رسانید۳۲، اما پس از چندی، تیغ هجو بر وی آهیخت و از بیم کین او اندیشه مند شده، به بلخ رفت. در بیتی چند، این دیار را نکوهید و مردمانش در پی جان وی افتادند، ناگزیر به کولاب روانه گشت۳۳. در آنجا بنا بر اظهار تعّشق میرحیدر علی بن سلطان اویس، اقامت را روا ندیده، رو به بدخشان نهاد. از مردم آن دیار نیز رویِ دلی ندیده، عزم کابل نمود و در این شهر به علّت رفض متّهم گشته، سر و پا برهنه از راه غیر معهود، خود را به قندهار افکند. در این دیار، حضور محمّد بیرم خان خانان (در گذشته ۹۶۸ ه. ق.) را دریافت، اما این دولتمرد دوره اکبری، در نخستین صحبت، خاطر از نیازی بد کرده، و او به سند رفت۳۴. در آنجا، شاه حسن ارغون۳۵، فرمانروای سند (۹۲۸ ۹۶۳ ه . ق) از حال او اطّلاع یافت، امّا او را به دربار خود راه نداد، و نیازی چون بخت تیره خود را آزموده بود، بناچار باسکنه آن مرز و بوم در ساخته و روزگار به عسرت گذرانید. پس از درگذشت شاه حسن، میرزا باقی ترخان (فرمانروای سند از سال ۹۷۳ تا ۹۹۳ ه .ق) به سامان حال او پرداخت و او را از افلاس رهانید۳۶. آخر به سبب بعض وسایل، فرمان طلب اکبر پادشاه (۹۶۳ ۱۰۱۴ ه.ق) به نام او صادر گشت، اما پیش از رسیدن فرمان طلب، سجل حیاتش در نوردیده شد۳۷. وفات وی در تته اتّفاق افتاد.۳۸

نیازی، فنون شعر را نیکو می دانست۳۹ و در بلاغت، عروض و معمّا تبحّر داشت و در این علوم، چند رساله پرداخته است. خوشگو، او را شاعر ایهام بندِ خوب گویِ صاحب تلاش معرّفی کرده۴۰، و نثاری نوشته است که: «طبعش بی چاشنی نبود»۴۱. دیوانی مدوّن از وی باقی نمانده۴۲ و نمونه هایی از شعر. او در تذکره ها ثبت شده است. آثار وی عبارتند از: ۱. مستشهدات در دانش بلاغت، که به سال ۹۶۲ ه .ق به نام سلطان امیرفریدون محمّد تألیف شده۴۳. نسخه ای ناقص (۱۴ صفحه) از این رساله به شماره۷۴۳۷۱ در کتابخانه دانشگاه شفیع (لاهور) محفوظ است، که بین سالهای ۱۰۱۲ ۱۰۱۴ ه . ق به خط نستعلیق کتابت شده۴۴. ۲. جوهرفرد در فنّ معمّا، که به سال ۹۷۴ ه . ق نوشته است. نسخه ای از این رساله به شماره ۲ / ۳۱۵۸ در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران محفوظ است، که در سال ۹۷۸ ه . ق تحریر گردیده.۴۵ ۳. شهابیّه (در شرح معمّای نجم الدّین شهاب)، که به سال ۹۷۷ ه .ق، تألیف گردیده. دستنوشته ای از این رساله به شماره ۲/۲۲۲ حکمت در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران نگهداری می شود، که به سال ۹۸۳ ه . ق به خطّ نستعلیق حسین خاکسار، استنساخ شده است.۴۶ ۴. کشف الرموز. ۵. جامع اللغات منظوم۴۷: نسخه ای از این رساله به شماره ۱۱۳۳ در کتابخانه مدرسه شهید مطهری (سپهسالار سابق) محفوظ است.۴۸ ۶. سرنامه ها (القابی، که در سرنامه ها به کار می رفته است). نسخه ای از این رساله به شماره ۳۱۵ در لاهور (ریال سنگه ترست) محفوظ است، که به خطّ نستعلیق در سده دوازدهم هجری، در ۱۰۱ برگ، استنساخ گردیده۴۹.

از کشف الرموز دو دستنویس در دست است: نسخه ای به شماره ۱/۳۱۸۵ (از ص ۱ ۴۷) در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران محفوظ، که در سده دهم هجری به خط نستعلیق کتابت شده۵۰ و نسخه ای دیگر به شماره ۱۴۶۸ / ۴۵۱۷ در کتابخانه دانشگاه شیرانی (لاهور) نگاهداری می شود، که در سال ۱۰۶۶ ه . ق استنساخ گردیده است۵۱.

در کتابخانه ملّی تاجیکستان (ابوالقاسم فردوسی) رساله ای به نام کشف الرموز (به زبان عربی) به شماره ۶۸۱ محفوظ است، که در فهرست نسخه های خطی آن کتابخانه، تألیف سیّد نیازی بن سیّد علی محمّد بخاری یعنی همین نیازی مورد نظر ما دانسته شده است۵۲، و درست نیست. نخست این که این رساله به زبان تازی نگاشته شده، در حالی که کشف الرموز نیازی بخاری به زبان پارسی تألیف گردیده است. دوّم این که شمار برگهای این رساله، ۲۷۱ برگ ذکر شده، در حالی که کشف الرموز بخاری، رساله ای کوتاه است و شمار اوراق آن از ۱۰۰ برگ هم در نمی گذرد. سوّم این که در آغازی، که از این رساله در فهرست نسخه های خطی کتابخانه ملّی تاجیکستان (ابوالقاسم فردوسی)، ص ۷۸ ثبت شده، مؤلّف خود را سیدعلی بن محمدبن البخاری معرّفی کرده است، نه سیّد نیازی بن سیّد علی… چهارم این که آغاز این رساله با کشف الرموز نیازی بخاری، همخوان و یکی نیست. این چهار دلیل، ثابت می کند که کشف الرموز معرّفی شده در فهرست مذکور، جز رساله کشف الرموز نیازی بخاری است و فهرستنگاران فهرست نامبرده، در تعیین نام مؤلّف آن و شاید تبیین نام کتاب، خطا کرده اند.

در اینجا شرح شش بیت خاقانی را از کشف الرموز نقل می کنیم.

در کشف اشعار سلطان الشعراء خاقانی

گر به خدا رسیده ای خون پدر مُباح دان ورنه حرام باشدت، شیرحلال مادری۵۳ مقصودِ استاد، اشارت است به قصه حاطب ابن أبی بَلْتَعَه۵۴، که سر پدر خود را بُرید و پیش پیغمبر علیه السلام آورد، به سبب آن که آن حضرت را اهانت کرده بود، که محلّ حیرت تواند بود، امّا بعضی از اصحاب خبرت به دیگری نسبت کرده اند از اصحاب، و این صنعت را تلمیح داستانی گویند و آن بر متتبّع کتب سلف، پوشیده نیست.۵۵

أیضا من کلامه

.edd-js-none .edd-has-js, .edd-js .edd-no-js, body.edd-js input.edd-no-js { display: none; }
/* */
[{“@type”:”Product”,”name”:”u0641u0627u06ccu0644 u067eu0627u0648u0631u067eu0648u06ccu0646u062a u06a9u0627u0645u0644 u0634u0631u0648u062d u0634u0639u0631u0647u0627u064a u062eu0627u0642u0627u0646u064a u0634u0631u0648u0627u0646u064a(1)”,”url”:”https://powerpoint-download.ir/downloads/215749/”,”brand”:{“@type”:”https://schema.org/Brand”,”name”:”u0622u0633u0627u0646 u067eu0627u0648u0631u067eu0648u06ccu0646u062a”},”sku”:”215749″,”image”:”https://powerpoint-download.ir/wp-content/uploads/edd/2024/09/powepointfile-150×150.png”,”offers”:{“@type”:”Offer”,”price”:”990000″,”priceCurrency”:”RIAL”,”priceValidUntil”:””,”url”:”https://powerpoint-download.ir/downloads/215749/”,”availability”:”https://schema.org/InStock”,”seller”:{“@type”:”Organization”,”name”:”u0622u0633u0627u0646 u067eu0627u0648u0631u067eu0648u06ccu0646u062a”}},”@context”:”https://schema.org/”}]
/* */

/* */

/* */

/* */

NProgress.start();
setTimeout(function() { NProgress.done(); $(‘.fade’).removeClass(‘out’); }, 1000);