فایل پاورپوینت کامل دین و اجتماع (۱)

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل دین و اجتماع (۱) :

تعریف دین

این ایده که همه جوامع شناخته شده تا حدی دینی بوده اند، به راحتی توسط دانشجویان پذیرفته می شود.این پذیرش تلویحا متضمن توافق بر آن چیزی است که دقیقا رفتار دینی را شکل می دهد، اگر چه البته حصول چنین توافقی بسیار مشکل است. بحث از چگونگی تعریف دین و چگونگی تمایز آن از جادو، علم و فلسفه از یک سو، و از برخی احساسات و دلبستگی های سیاسی و اجتماعی، از سوی دیگر، سال های متمادی به طول انجامیده است.در عین حال، به رغم اختلافات فوق، در عمل بر قلمرو و نوع داده هایی که جامعه شناس دین باید در جست و جوی آن باشد اتفاق نظر اساسی وجود دارد.

ای.بی.تایلور در کتاب پیش گام خود «فرهنگ ابتدایی » (انتشار یافته در ۱۸۷۱) به ارائه تعریفی که آن را «تعریف حداقلی » دین نام نهاده، پرداخته است.در این تعریف، به بیش تر سؤالات مربوط به خاستگاه یا کارکرد دین توجهی مبذول نشده است.وی دین را «اعتقاد به موجودات روحانی » تعریف کرده است. ^(۲)

در عین حال، از این تعریف، به دلیل صبغه غلیظ عقل گرایانه و عدم توجه به عواطف اختصاصا دینی هم چون خشیت، (awe) و تقدیس، (reverence) که عادتا با چنین عقایدی مقرون است، ابراز ناخرسندی شده است.تعریف تایلور بیش تر از این حیث مورد انتقاد واقع شده است که در ظاهر مستلزم شخص [انگاری ] متعلقات نگرش دینی است، در حالی که شواهد مردم شناختی به دست آمده نشان می دهد که موجود روحانی غالبا به عنوان یک قدرت غیرشخصی تصور می شد.رادکلیف براون، مردم شناس متاخر، تعریفی از دین ارائه کرده که در آن می کوشد تا کاستی های مفروض را اصلاح کند.وی می نویسد: «هر جا که احساس وابستگی به یک قدرت بیرون از خودمان – قدرتی که ما احتمالا از آن به عنوان یک قدرت روحانی یا اخلاقی یاد می کنیم – به شکلی از اشکال ابراز شود، نام دین بر آن اطلاق می گردد» . ^(۳)

از نظر وی، تجلی بسیار مهم این احساس وابستگی، نظام آیینی است.براون بر قطعیت و صراحت آیین ها و الزام اجتماعی به اجرای آن ها در مقابل عدم قطعیت و متغیر بودن باورهای مربوط به موضوعات آیینی، تاکید کرده است.براون در این تعریف، موضعی بسیار نزدیک به دورکیم اتخاذ کرده است; چه، وی نیز در تعریف خود، بر ویژگی جمعی یا اجتماعی دین تاکید کرده است.از نظر دورکیم «دین دستگاهی از باورها و اعمال مربوط به امور مقدس – یعنی اموری مجزا [از امور عادی] و ممنوع – است، این باورها و اعمال همه معتقدان به خود را در قالب یک اجتماع اخلاقی منحصر به فرد به نام کلیسا متحد می سازند» . ^(۴)

دورکیم بر اساس این تعریف، تحلیل بیش تری از واژه مقدس به دست نداده است و انتقادات وارد بر وی نشان می دهد که ایده مقدس، مبهم تر و متزلزل تر از آن است که یک عنصر رضایت بخش در تعریف دین تلقی شود.در هر حال، از مجموع آثار وی چنین برمی آید که «مقدس » ، امری «مجزا و ممنوع » است که تنها از طریق نظام آیینی می توان بدان نزدیک شد، چه، قدرت آن می تواند خطرآفرین و در عین حال مفید و سودبخش باشد.سیر از دنیای روزمره غیرمقدس به آستانه امر مقدس الزاما باید با هوشیاری و احتیاط و صرفا از طریق شیوه های اجتماعی مقبول صورت پذیرد.بنابراین، از نظر دورکیم و رادکلیف براون، نظام آیینی و احساس ترس و خشیت، قطع نظر از موضوعات آیینی، از ویژگی های اساسی دین شمرده می شوند.

متفکرانی که صراحتا تعریفی کارکردی برای دین برگزیده اند، از کسانی که دین را صرفا با ارجاع به باورها تعریف کرده اند، گامی فراتر رفته اند.یانگر، (Yinger) جامعه شناس آمریکایی معاصر، ضمن ترجیح «تعاریف کارکردی » بر تعاریف «ارزشی یا ذاتی » تاکید می کند که «دین نظامی از باورها و اعمال است که گروهی از انسان ها به وسیله آن با مسائل غایی زندگی انسانی هم چون امتناع از تسلیم شدن به مرگ، مواجهه با نومیدی و حرمان، مقابله با عوامل از هم گسیختگی پیوند انسان ها درگیر می شوند» . ^(۵)

تیلیخ فیلسوف نیز در آن جا که می گوید، دین تعلق خاطر غایی انسان است، همین مسیر را تعقیب می کند.روشن است که هر دو عبارت تعریف یانگر را باید با هم ملاحظه کرد; چه، در غیر این صورت، این تعریف نه فقط دین که فلسفه، علم و تکنولوژی را نیز در برمی گیرد.با ملاحظه کل این تعریف، روشن می شود که این تعریف بیش تر تعریفی حداکثری است تا حداقلی; چه، در این صورت، تعریف مذکور متضمن دیدگاهی خواهد بود که معتقد است دین، انسان ها را به مقابله موفقیت آمیز تشویش ها و نفرت ها قادر می سازد.اگرچه داوری در خصوص نتایج [حاصل از این تعریف] بسیار مشکل است، اما از بقیه کار یانگر چنین برمی آید که وی از جمله کسانی است که تاکید دارد: که از میان همه گونه های حیوانی این تنها انسان است که اضطراب و نگرانی دارد و محصولات عقلانی اش به هم ریخته تر از آن است که بتواند با توسل به آن بر حل این مشکل فایق آید.تعاریف کارکردگرایانه همچون تعریف یانگر با دیدگاهی منطبق اند که تفکر عقلی را از دادن پاسخ به سؤالات مربوط به معنای زندگی ناتوان می داند، اگر چه این سؤالات نیز تنها از طریق انسان مطرح می شوند.از این رو، جهش ایمان مذهبی به عنوان طریقی جایگزین برای نومیدی و یاس ملاحظه می شود.از آن جایی که این دیدگاه مستلزم این نتیجه است که دین یک عامل ثابت در زندگی انسان است، تعریف منطبق با آن نیز در چارچوب مفاهیم گسترده ای قالب ریزی شده که تقریبا هر نوع عزم و اراده پرشور و شوق یا تعلق خاطر عمیق، مشروط بر آن که مشترک میان یک گروه باشد، دین شمرده است. [در این تعریف ] متعلق باور و اهمیت نظام آیینی هم چون عواطف اختصاصا دینی نادیده انگاشته شده است، اگر چه موضوع عاطفه دینی احتمالا در ضمن دیدگاهی مطرح شده که معتقد است انسان ها از طریق رفتار دینی شان از حالت تشویش به حالت آرامش و اطمینان انتقال می یابند.

نویسنده دیگری که دین را به ویژگی های منحصر به فرد انسان به عنوان موجودی عاری از امیال و غرایز کاملا تشخص یافته و دارای هوش کاوشگر نیرومند مستند ساخته، مردم شناسی معاصر، گیرتز، (Geertz) است.گیرتز در تعریف دین می نویسد: دین «نظامی از نمادها است که برای ایجاد الگوها و انگیزه های نیرومند، فراگیر و ماندگار در انسان ها از طریق فرمول بندی مفاهیم نظم عام هستی و پوشاندن این مفاهیم در هاله ای از واقع نمایی به گونه ای که این الگوها و انگیزه ها به عنوان تنها الگوها و انگیزه های واقع بینانه مطرح شوند، عمل می کند» . ^(۶)

وی در مقام بحث از شیوه هایی که از طریق آن این نمادها و مفاهیم به «هاله ای از واقع نمایی پوشانده می شوند» ، یک اهمیت و برجستگی کاملا دورکیمی به آیین های جمعی می دهد، اگرچه از سایر شقوق ممکن سخنی به میان نمی آورد.مزیت تعریف وی، این است که آن دسته از جنبش های سیاسی یا اخلاقی را که نقش مهمی در آیین های جمعی و مشارکت ها ایفا می کنند، آشکارا در قلمرو پدیده های دینی مندرج ساخته است، در عین حال، نمی پذیرد که جنبش های مذکور، ایمان را به فراسوی محدودیت های عقاید معقول ارتقاء داده اند.در حقیقت، احساس وی این بود که «مفاهیم مؤمنان [در جنبش های مذکور ] از نظم عام هستی » ، «الگوها و انگیزه های آن ها را به عنوان تنها الگوها و انگیزه های واقع بینانه مطرح می سازد.» جنبش های ملی گرا، کمونیستی و فاشیستی به راحتی و کاملا در این تعریف جای می گیرند.در عین حال، این تعریف در مقایسه با فرمول بندی یانگر، قلمرو دین را دقیق تر و دارای انطباق بیش تر با کاربردهای متعارف، تعیین کرده است; چه تنها نمادها و مفاهیم «نظم عام هستی » هستند که به عنوان پدیده های دینی ملاحظه شده اند.

جالب توجه است که در تعریف گیرتز نوعی بازگشت به تاکید بر باورها مشاهده می شود.این امر، حتی در تلاش اخیر گودی، (Goody) برای محدود ساختن «تعریف حداقلی » تایلور وضوح بیش تری یافته است. ^(۷)

وی می نویسد: «باورهای دینی، هنگامی ظهور می یابند که کارگزاران غیرانسانی، (non – human) از الگوی انسانی راضی و خشنود باشند.نه تنها کنش هایی که برای جلب رضایت این کارگزاران غیرانسانی صورت می پذیرد، بلکه همه رفتارهایی که به وجود آن ها معطوف است، فعالیت دینی محسوب می شوند.» در این تعریف، «باور» آشکارا به عنوان عامل اصلی معرفی شده و نویسنده سعی دارد تا با بهره گیری از مقوله منفی «[کارگزاران ] غیر انسانی » در توصیف موضوعات مورد اعتقاد، فراتر از مشکلات موجود در دوگانه گرایی مقدس/غیرمقدس و طبیعی/ماورای طبیعی مشی کند.عناصر عاطفی و آیینی با بهره گیری از واژه «جلب رضایت » ، (Propitiation) در توصیف کنش محوری مؤمن دخالت داده می شوند.گودی هر چند در این ادعا – که تعریفش در حقیقت همان تعریفی است که «اکثر نویسندگان این حوزه در عمل به کار گرفته اند» – صادق است، اما سؤال این جا است که «نظریه نویسندگان مذکور با چه چیزی منطبق است؟» واضح است که این تعریف همه ادیان تاریخی شناخته شده و نیز اعمال دینی مردم نانویسا را در برمی گیرد و هر دو نوع داده هم در کانون علایق جامعه شناسان جای داشته اند.با این وجود، بسیاری از نویسندگان ماقبل دورکیم مایل بودند تا ملی گرایی و سایر وفاداری های شدید سیاسی را در مقوله بندی خود از رفتار دینی مندرج سازند، در حالی که تعریف گودی به سختی چنین اندراجی را مجاز می شمرد; چه کنش های جلب رضایت، کنش های محوری و اصلی آن ها [ملی گرایان و وفاداران سرسخت سیاسی ] محسوب نمی شوند و رهبران انسانی آن ها نیز احتمالا مدعی برخورداری از ویژگی های غیرانسانی نبوده و پیروان آن ها نیز برای ایشان چنین اوصافی قایل نیستند.با این وجود، محتمل است که روحیه قهرمان پرستی در تاریخ باستان، به رهبرانی هدایت کرده باشد که افتخار برخورداری از ویژگی های غیرانسانی را داشته اند، برای مثال، میان قدرت بر انجام کارهای اعجازگونه [ معجزه کردن] با ایثار و فداکاری زیادی که از برخی رهبران سیاسی جدید از خود نشان داده اند، تفاوت کیفی وجود ندارد. هم چنین، این قبیل نظریات کارکرد گرایانه از دین به موازات توسعه خود تماما مایلند تا قلمرو خود را به حوزه وسیع تری از داده های تحت پوشش تعریف گودی، تعمیم دهند.

جامعه شناسان و به ویژه مردم شناسان، به رغم پذیرش تعریف اثباتی از دین، سعی کرده اند تا میان جادو و دین تمایز قایل شوند.تمایز بنیانی مورد توافق این است که دین به عنوان [وسیله] جلب رضایت یا پرستش موجودات غیر انسانی یا اعیان مقدس و جادو به عنوان [ابزار] تسخیر یا کنترل این موجودات، تلقی شده است.البته، قابل قبول است که در عمل ممکن است، این دو نگرش با هم ترکیب یافته یا یکی به جای دیگری بنشیند، و نیز ممکن است مشارکت خاص در یک آیین، مشارکت در یک رفتار دینی تلقی شود، در حالی که در سایر مشارکت های آیینی به کارگیری همین کلمات و همین اعمال رفتارهای جادویی انگاشته شوند.

از این رو، قربانی کردن ممکن است به عنوان طریقی جهت ابراز فرمانبرداری و ستایش یا به عنوان نوعی معامله که به وسیله آن، اعطا کننده قربانی، در عوض، خدا را با خواست خویش همسو می سازد، ملاحظه شود.همچنین می توان فلسفه های دینی ای یافت که در آن عناصر جادویی اساسا نقش برجسته ای ایفا می کنند و نمی توان ارتباط آن ها را صرفا به عنوان انحرافات توده های تعلیم نایافته از آموزه های راستین تلقی نمود.از جمله این موارد، آموزه کهن هندویی است که می گوید، تنها با اجرای کشیش وار نظام آیینی است که قدرت خدایان ابقا و تحکیم می شود.در عین حال، تلفیق یا آمیختگی عناصر جادویی و دینی در یک نظام فکری، تمایز مفهومی میان آن دو را بی خاصیت و ناکارآمد می سازد.

تمایز دین از علم، فلسفه و اخلاق به طور طبیعی از همه آن تعاریفی که بر نگرش عاطفی یا آیینی دین تاکید می کنند، به دست می آید.اگر چه می توان یک فلسفه، نظام اخلاقی یا علمی را به گونه ای طراحی و ایجاد کرد که در آن عواطف خشیت و آیین های جلب رضایت هیچ گونه نقشی ایفا نکنند، اما در عمل تقریبا در همه نظام های فکری، باورهای دینی و دفاعیات یا شرح و تفسیرهای فلسفی و اخلاقی آن ها کاملا با هم ارتباط یافته اند.البته این روابط در دنیای جدید، ضعیف تر و پنهان شده و از این رو، تمایز مفهومی میان دین، اخلاق، فلسفه و علم، ضرورت یافته است.در عین حال، این تمایز مفهومی نباید در عمل مستلزم جدایی آن ها از یک دیگر شود.

اگر حصول توافق بر تعریف واحدی از دین مشکل باشد، متقابلا حصول توافق بر معنی و کاربرد واژه سکولار یا سکولارشدن نیز مشکل است.در آغاز برآنم تا شیوه های سه گانه ای که این دو واژه بدان اشاره دارند، متمایز ساخته و در ادامه سعی خواهم کرد تا چگونگی ارتباط این کاربردها را با تعریف محدود پیشین گودی از دین و نیز مفهوم جامع تر گیرتز را به دست دهم.

[مفهوم سکولار و سکولارشدن] سکولار شدن، ، (Secularisation) احتمالا اولین بار با یک مرجعیت نهادی و برای توصیف فرایند جداسازی نهادهای دینی از نهادهای سیاسی، حقوقی، اقتصادی و غیر آن به کار گرفته شد.این معنا نزدیک ترین معنا به کاربرد اصلی این واژه در توصیف انتقال از نظارت کلیسایی ممالک و حاکمیت اشراف در کشور آلمان در قرن شانزدهم بعد از نهضت اصلاح دینی، است.درجه کامل سکولار شدن به مفهوم فوق، بدین معناست که نقش ها در نهادهای غیر دینی از هرگونه ویژگی و مؤلفه دینی عاری اند.و از سوی دیگر، متصدیان نقش های دینی به دلیل این تصدی از هیچ موقعیتی در نهادهای غیردینی برخوردار نیستند.فرایندهای جداسازی کلیسا از حکومت که در بسیاری از کشورهای اروپایی به وقوع پیوسته و در قانون اساسی ایالات متحده امریکا تحقق آن تضمین شده است، نمونه هایی از سکولار شدن به این معناست.واژه سکولار شدن در این معنا، حتی در وضعیت هایی [جوامعی] که در آن هیچ نوع و هیچ گاه سازمان کلیسایی، از نوع شناخته شده آن در عالم مسیحیت، در آن وجود نداشته، نیز