فایل پاورپوینت کامل آثار تعامل شیخ مفید با آل بویه

فایل پاورپوینت کامل آثار تعامل شیخ مفید با آل بویه؛ انتخابی مطمئن برای ارائه‌ای حرفه‌ای

اسلایدهایی آماده برای استفاده:

فایل فایل پاورپوینت کامل آثار تعامل شیخ مفید با آل بویه شامل 120 اسلاید با طراحی دقیق و ساختاری استاندارد است که برای ارائه‌های رسمی یا چاپ، کاملاً مناسب و آماده استفاده می‌باشد.

ویژگی‌هایی که فایل فایل پاورپوینت کامل آثار تعامل شیخ مفید با آل بویه را متمایز می‌کند:

• طراحی بصری حرفه‌ای:فایل پاورپوینت کامل آثار تعامل شیخ مفید با آل بویه با بهره‌گیری از رنگ‌بندی هوشمندانه و چیدمان اصولی جهت انتقال بهتر مفاهیم ارائه.
• سهولت در اجرا: تمامی اسلایدها از پیش تنظیم شده‌اند و بدون نیاز به ویرایش، قابل استفاده هستند.
• وضوح بالا و نظم ساختاری: کیفیت بالای عناصر گرافیکی و هماهنگی کامل در نمایش، تجربه‌ای بدون نقص را فراهم می‌سازد.

استاندارد بالا در تولید محتوا:

فایل فایل پاورپوینت کامل آثار تعامل شیخ مفید با آل بویه با رعایت اصول حرفه‌ای طراحی شده و عاری از هرگونه ایراد گرافیکی یا ناهماهنگی در نمایش می‌باشد.

نکته مهم:

در صورت مشاهده نسخه‌هایی با کیفیت پایین‌تر، توجه داشته باشید که ممکن است نسخه‌های غیررسمی باشند. نسخه اصلی فایل فایل پاورپوینت کامل آثار تعامل شیخ مفید با آل بویه تنها از طریق منبع معتبر در دسترس است.

هم‌اکنون فایل فایل پاورپوینت کامل آثار تعامل شیخ مفید با آل بویه را دریافت کرده و ارائه‌ای حرفه‌ای و متمایز تجربه نمایید

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل آثار تعامل شیخ مفید با آل بویه :

مقدمه

بزرگان و علمای هر جامعه می توانند الگوی مناسب برای دیگر افراد باشند و رفتار آنان سرمشق مردم قرار گیرد. از طرفی حاکمان برای تثبیت پایه های حاکمیت خود نیاز اساسی به همراهی و پشتیبانی مردمی دارند و سعی می کنند جامعه را با خود همراه سازند. علما در همراه سازی افکار مردم با حاکمان نقش بسزایی دارند. از آنجا که در قرن چهارم و پنجم هجری حکومت شیعی به نام آل بویه (۳۲۸-۴۴۷ه.ق) از ناحیه دیلم[۱] شروع و در قسمت هایی از ایران و عراق قدرت را به دست گرفت، فضای باز سیاسی به نفع شیعه و تفکرات آن بوجود آمد و با توجه به ریاست مذهبی شیخ مفید(۳۳۶- ۴۱۳ه. ق) در این زمان، ضرورت ایجاب می کرد تا دیدگاه های او در باب حکومت ها و نحوه تعامل ایشان با حاکمان و برقراری مناسبات با آنان بررسی شود و پیامدهای این تعاملات مورد بازکاوی قرار گیرد.

در مورد پیشینه موضوع تعامل و برقراری مناسبات بین شیخ مفید و آل بویه تاکنون در کتاب های زیر به طور پراکنده و غیر مستقیم پرداخته شده که بیشتر به آل بویه و حاکمیت آنان و همچنین در مورد شیخ مفید، اندیشه سیاسی او، آثار و تالیفات شیخ و در برخی موارد به ارتباط بین شیخ مفید و حاکمان اشاره شده است. به عنوان نمونه:

۱. کتاب اندیشه سیاسی شیخ مفید و ابوالصلاح حلبی تالیف علی خالقی، اندیشه سیاسی این دو دانشمند را مورد بررسی قرار داده و در چند صفحه به چگونگی تعامل شیخ مفید و نحوه ی ارتباط ایشان با سلاطین آل بویه اشاره دارد.

۲. کتاب فقها و حکومت، نوشته محمد جعفری هرندی، به بیان نظریات فقهای شیعه در باب حکومت ها و نحوه رابطه آنها با حکومت های مختلف می پردازد و در چند صفحه اندیشه این فقیه شیعه را در ارتباط با حکومت ها و نحوه ارتباط با آنان بررسی می کند.

۳. کتاب حاکمان شیعه به نویسندگی جمعی از محققان پژوهشکده باقر العلوم (ع) نیز در بخش چهارم آن به صورت مختصر به رابطه شیخ مفید و حاکمان آل بویه می پردازد.

۴. کتاب آل بویه حامیان فرهنگ تشیع، تالیف سید سیف الله نحوی که در شش فصل به چگونگی حکومت این سلسله در زمینه های مختلف می پردازد. در فصل چهارم نیز اشاره کوتاهی به به زندگی شیخ مفید و جایگاه این عالم شیعه در نزد حاکمان آل بویه دارد.

۵. همچنین می توان به رساله آقای بارانی با موضوع «بررسی تاریخی تعامل فکری و سیاسی امامیه با فرقه های معتزله، حنابله و اشاعره در عصر آل بویه در بغداد» اشاره کرد که به تعامل فکری بین گروه های اعتقادی دوره آل بویه پرداخته است.

مقاله ای نیز با عنوان «بررسی تعامل فکری و سیاسی شیخ مفید با حاکمان آل بویه» در شماره ۲۷ تابستان ۱۳۹۱ فصلنامه علمی پژوهشی پژوهشنامه تاریخ و به نویسندگی لیلا تقوی سنگدهی و بهرام امانی چاکلی و مقاله دیگری با عنوان «بررسی تعامل با سلطان جور در اندیشه شیخ مفید» در شماره ۸۰ تابستان ۱۳۹۳ فصلنامه علمی پژوهشی کاوشی نو در فقه نگاشته بهاءالدین قهرمان فرد، فهیمه فرهمندپور، سیدصادق حقیقت، محسن مهاجرنیا و مرتضی حسنی نسب منتشر شده است؛ اما این دو مقاله به آثار و نتایج تعامل شیخ مفید با آل بویه به طور مستقل نپرداخته اند.

به دلایل فوق، جای دارد تعامل آل بویه و شیخ مفید با توجه به دیدگاه های سیاسی او بررسی و به دنبال آن مشخص شود که مناسبات شیخ با آل بویه در چه زمینه هایی بوده و چه نتایجی برای طرفین به همراه داشته است.

۱. مفهوم شناسی

پیش از ورود به بحث اصلی، لازم است به مباحث مقدماتی همچون تعریف چند واژه، معرفی حاکمان آل بویه و وضعیت سیاسی، اجتماعی و فرهنگی دوره شیخ مفید بپردازیم:

۱.۱. تعامل:

به معنای با یکدیگر داد و ستد کردن (الخورئی الشرتوتی، ۱۴۱۶، ج۳، ص ۶۴۴؛ دهخدا، ۱۳۷۷ش، ج۵، ص ۶۷۹۵) لفظی است از واژه ی «عمل» و وقتی به باب تفاعل می رود، معنای مطاوعه و مشارکت دارد؛ مشارکت و همراهی بین دو نفر یا بیش تر، پذیرش و قبول یکدیگر و ارتباط متقابل بین طرفین.

۱.۲. اندیشه سیاسی:

سیاست به معنی کارکرد حکومت با دولت و مدیریت امور همگانی است و تدابیری که حکومت به منظور اداره امور کشور اتخاذ می کند، همواره بر اساس سلسله دیدگاه ها و اصولی مورد بررسی قرار می گیرد که مجموعه این اصول را اندیشه سیاسی می نامند (عمید زنجانی، ۱۳۷۴ش، ص۲۴).

۲. حاکمان آل بویه

شیخ مفید همزمان با سه تن از خلفای عباسی؛ المطیع للله (۳۲۴-۳۶۳ق)، الطائع للله (۳۶۳- ۳۸۱ق) و القادر بالله (۳۸۱- ۴۲۳ ق) و تسلط هشت تن از امیران آل بویه بر عراق، بین سال های (۳۳۴- ۴۱۴ ق) زندگی می کرد. آل بویه فرزندان ابوشجاع بودند (ابن طقطقا، ۱۳۶۷ش، ص۳۷۸) که وارد سپاه اطروش شدند که حکومتی شیعی در طبرستان تشکیل داده بود (مسعودی، ۱۴۰۹ ق، ج۴، ص ۲۷۸- ۲۸۰). آنها پس از مرگ او با دیگر سپاهیان پیشروی کردند و بر مناطق قزوین، زنجان، قم و ولایت های ری تسلط پیدا کردند (همان، ۲۷۸- ۲۷۹؛ ابن مسکویه، ۱۳۷۹ش، ج۵، ص۳۷۰-۳۷۴).

فرزندان بویه پس از پیروزی در مناطق مختلف، برای گسترش قدرت خود به سه شاخه تقسیم شدند: علی در فارس قدرت به دست گرفت؛ ایالات جبال و ری به حسن سپرده شد و علی به سوی عراق پیشروی کرد و در سال ۳۳۴ ق بغداد را به تصرف خود درآورد. لازم به ذکر است عضدالدوله علاوه بر تسلط بر خلافت عباسی و گسترش قدرت که از عراق و جزیره تا مرز خراسان و ماوراء النهر را در بر می گرفت، خدمات علمی، فرهنگی زیادی داشت، همچون: تربیت دانشمندان در علوم مختلف، توسعه کتابخانه ها، برقراری امنیّت در بغداد و دیگر نقاط (ابن کثیر، ۱۴۰۸ ق، ج ۱۱، ص۳۴۸؛ ابن اثیر،۱۴۰۷ق، ج۷، ص۳۹۰)، توسعه شهرها (مقدسی، ۱۳۶۱ش، ج۱، ص۳۳۸ و ج۲، ص ۶۶۹) و روستاها (ابن مسکویه، ۱۳۷۹، ج۶، ص۴۷۷- ۴۴۹)، ساخت بیمارستان (ابن جوزی، ۱۴۱۵ق، ج۱۴، ص ۲۸۹؛ ابن اثیر، ۱۴۰۷، ج۷، ص ۴، ابن تغری بردی الاتابکی، بی تا، ج۴، ص ۱۴۱)، مساجد (ابن مسکویه، ۱۳۷۹، ج۶، ص۴۷۷- ۴۷۸) و سدها (همان، ص۴۷۷ – ۴۷۸).

یکی از اقدامات معز الدوله، علنی کردن عزاداری روز عاشورا و جشن روز غدیر (۳۵۲ه.ق) بود و بزرگداشت این شعائر تا انقراض آل بویه(۴۴۸ه. ق) ادامه داشت (ابن اثیر، ۱۴۰۷، ج۷، ص۲۷۹، ابن کثیر، ۱۴۰۸، ج۱۱، ص۲۵۹).

در مورد مذهب آل بویه، با توجه به شواهدی همچون: علویانی که در این منطقه زندگی می کردند (مسعودی، ۱۴۰۹، ج۴، ص ۲۷۸- ۲۸۰)، علنی کردن شعائر شیعی (ابن جوزی، ۱۴۱۵، ج۱۴، ص۱۵۰)، زیارت قبور ائمه اطهار ((ع)) (ابن اثیر، ۱۴۰۷، ج ۸، ص ۲۷، ۴۰ و ۱۶۲) و احترام به علمای شیعه (ابن جوزی، ۱۴۱۵، ج ۱۵، ص۱۵۷) که نشان از شیعه بودن آنان دارد، اختلافی نیست، ولی در نوع تشیع ایشان اختلاف نظر وجود دارد. با توجه به طبرستان که داعیان این منطقه بعضی زیدی مذهب بودند (ابن خلدون، ۱۴۰۸ ق، ج۲، ص۴۵۸) و همچنین تصمیم معز الدوله بر سپردن حکومت به یکی از علویان زیدی مذهب (ابن اثیر، ۱۴۰۷، ج ۶، ص۳۱۵)، ممکن است حکایت از زیدی بودن آنان داشته باشد. با این حال عدّه ای از دانشمندان (ابن جوزی، ۱۴۱۵، ج ۱۵، ص۱۵۷؛ ابن کثیر، ۱۴۰۸، ج ۱۱، ص ۳۲۸-۱۵۷؛ ابن تغری بردی، بی تا، ج۲، ص۳۰۷ و ج ۴، ص۱۴) تصریح بر امامی بودن آنان دارند. نظر دیگری نیز وجود دارد و آن این که آل بویه با توجه به سابقه مذهب زیدیه در طبرستان، ابتدا مذهب زیدی داشتند، ولی بعدها به مذهب امامیه گرایش پیدا کرده اند (خضری، ۱۳۸۴ش، ص۶۸).

۳. فضای سیاسی- اجتماعی در دوران آل بویه

در اواخر قرن سوم و نیمه اول قرن چهارم، اوضاع عراق ناآرام بود و قدرت عباسیان سیر نزولی خود را طی می کرد (ابن جوزی، ۱۴۱۵، ج۱۳، ص۳۶۶؛ مقدسی، ۱۳۶۱ش، ج۱، ص۱۳۱؛ مسعودی، بی تا، ص۳۴۶). مردم به حکومتی جدید که با رفتار خوب سیاسی، آنان را به سوی خود جذب و با توانمندی نظامی، اداری و خوش رفتاری مشکلات آنان را از بین ببرد، نیاز داشتند (ابن مسکویه، ۱۳۷۷، ج۵، ص۲۸۳؛ ابن کثیر، ۱۴۰۸، ج۸، ص ۳۸-۲۷۶؛ ابن اثیر، ۱۴۰۷، ج۹، ص۲۱).

با ورود آل بویه به عراق، تا حدودی ثبات سیاسی بر این منطقه حاکم شد؛ سلطه خلافت عباسی محدود گردید و شیعیان به برپایی برخی شعائر شیعی پرداختند (ابن جوزی، ۱۴۱۵، ج۷، ص۲۷۷؛ ابن اثیر، ۱۴۰۷، ج۷، ص۲۷۹؛ ابن کثیر، ۱۴۰۸، ج۱۱، ص۲۵۹). ذهبی این گونه اظهار نگرانی می کند: «در این روزها مذهب رافضی گری در عراق برپا بود. رافضی گری در مصر، شام، مشرق و مغرب فراوان دیده می شود» (ذهبی، ۱۴۱۳ ق، ج ۲۳، ص۲۵۵و ۲۵۹؛ ابن کثیر، ۱۴۰۸، ج ۱۱، ص۲۳۳؛ ابن تغری بردی، بی تا، ج۴، ص۱۴). با این همه در برخی دوره ها جو جامعه به سود شیعه نبود. جعفر مرتضی عاملی در کتاب خود با توجه به منابعی همچون الکامل و المنتظم به سی مورد یورش علیه شیعه و غارت و آتش سوزی اشاره می کند (عاملی،۱۳۸۰ش، ص۲۲ تا ۵۱).

۴. فضای علمی- فرهنگی

دوران شیخ مفید همزمان با درخشان ترین عصر علمی فرهنگی در تاریخ اسلام، یعنی سده چهارم هجری بود. شکوفایی فرهنگی در این دوره به علت ارتباط مستقیم بسیاری از دانشمندان با دربار (ابن اثیر، ۱۴۰۷، ج۸، ص۴۸۹)، همکاری علما در پست های وزارت، قضاوت و دبیری (ابن مسکویه، ۱۳۷۷ش، ج۶، ص ۳۳۸ – ۳۴۱)، تلاش در برانگیختن روحیه دانشوری در بین مردم (همان، ص۴۸۱، ج۷، ص۸۸؛ ابن اثیر، ۱۴۰۷، ج۸، ص۴۸۵) و تساهل و تسامح دولتمردان آل بویه (ابن مسکویه، ۱۳۷۷ش، ج۶، ص۴۸۲) با دیگر مکاتب اعتقادی بود.

سجستانی با ستایش عضد الدوله به این فضای ایجاد شده اشاره می کند: «این پادشاه سزاوار آن است که تمامی خلق و خاصه اهل دانش، او را تمجید کنند، زیرا آنان را تقویت کرده و بند از زبان ایشان برداشته است، تا هر یک از آنها اعتقادات فرقه خویش را بدون هیچ تقیه ابراز کند… و چنان امنیّتی پدید آمده که کسی با زبان تعصب به دیگری هجوم نمی برد» (سجستانی،۱۹۷۴ م، ص۳۸۶).

در چنین فضایی دانشمندانی همچون مسعودی (متوفی ۳۴۵ ق)، اصطخری (متوفی ۳۴۶ق)، شیخ طوسی، ابوالفرج اصفهانی (متوفی۳۵۶ق)، حاکم نیشابوری (متوفی۴۰۵ق)، شیخ مفید، ابوعلی سینا (متوفی۴۲۸ق) (خضری، ۱۳۷۸ش، ص۱۷۲) پرورش پیدا کردند. کرمر[۲] در کتاب خود، تسامح و تساهل حکومت آل بویه را به رویکرد شیعی این خاندان نسبت داده است (کرمر، بی تا، ص۹۱- ۶۴).

۵. جایگاه و مناسبات شیخ مفید و آل بویه

نقش مردم در پذیرش حاکمان، یکی از ابزارهای مهم برای دوام حکومت به شمار می آید.

روشن است که به صرف دارا بودن شرایط رهبری، حاکمیت قوی بدست نمی آید، مگر مورد پذیرش مردم باشد. لذا حاکمان آل بویه برای تثبیت حاکمیت خود از دو شیوه استفاده کردند: آنان از سویی سعی داشتند مشروعیت خود را با توجه به فضای اعتقادی جامعه که اکثریت را اهل تسنن تشکیل می داد، توسط خلفای عباسی به دست آورند. مثلا برای تنفیذ حاکمیت خود، شمشیر و ردای سلطنت را به دست خلفای عباسی بر تن می کردند. از سوی دیگر، نیاز داشتند که مقبولیتی در میان شیعیان نیز داشته باشند. بر این اساس، تعدادی از حاکمان آل بویه، در برخی دوره ها با عالمان شیعه همکاری کردند تا اقتدارشان افزوده شود و از پشتوانه مردمی شیعی نیز برخوردار شوند. برای روشن شدن این موضوع؛ مناسبات شیخ مفید با آل بویه در زمینه های مختلف بررسی خواهد شد. بدین منظور بایست مرور کوتاهی بر زندگی شیخ مفید می شود و جایگاه علمی و نگرش سیاسی وی مورد بررسی قرار می گیرد. سپس چگونگی ارتباط شیخ مفید با آل بویه در ابعاد مختلف، مورد بحث قرار می گیرد.

۵.۱. جایگاه علمی شیخ مفید

شیخ مفید در سال ۳۳۶ هجری قمری در قریه ای به نام عکبری (نجاشی، ۱۴۱۶ ق، ص۳۹۹-۴۰۲؛ شیخ طوسی، ۱۴۱۷ق، ص۱۵۸؛ حموی، بی تا، ج۴، ص۱۴۲) به دنیا آمد. پدر او در شهر واسط معلم بود، از این رو به او ابن المعلم می گفتند (ابن حجر، ۱۳۹۰ش، ج۵، ص۳۶۸). شیخ مفید با پدر به شهر بغداد عزیمت کرد و در آن جا مشغول به تحصیل و در همه زمینه های علمی آن روز، برجسته و زبردست شد (ابن ندیم، ۱۳۸۱ش، ص۲۵۲؛ شیخ طوسی، ۱۴۱۷، ص۲۳۸). در مکتب درس او دانشمندان بزرگ آن زمان حضور می یافتند. ابن ندیم می نویسد: «من خود ابن معلم را دیده ام. او سرآمد اقران بود و ریاست متکلمان شیعه را به عهده داشت. در علم کلام پیشرو و بر همه مقدم بود و دقت نظر و حضور ذهن داشت (ابن ندیم، ۱۳۸۱ ش، ص۲۵۲؛ شیخ طوسی، ۱۴۱۷، ص۲۳۸). به گفته ذهبی، کتابی از کتاب های مخالفان نگذاشت، مگر آن را حفظ کرد. به همین سبب قادر شد تا شبهات آنان را حل کند و پاسخ دهد (ذهبی، الف، ج۱۷، ص۳۴۴).

مهم ترین ویژگی علمی شیخ مفید، استفاده از روش عقلانی بود. وی از جمودگرایی و عدم تعمق اهل حدیث به شدت انتقاد می کرد (شیخ صدوق، ۱۴۱۴، ص۳۱- ۳۲، شیخ مفید، پ بی تا، ص۱۴). همچنین در کتاب الافصاح فی الامامه (شیخ طوسی، ۱۳۶۵ش، ج۱، ص۲۲-۳۰) و الارشاد خود مطالبی را مورد استفاده قرار داده است (شیخ مفید، پ بی تا، ص۸، ۳۰ و ۴۹).

تالیفات شیخ مفید در موضوعات مختلف، حدود دویست جلد است (نجاشی، ۱۴۱۶، ص ۳۹۹-۴۰۲؛ شیخ طوسی، ۱۴۱۷، ص۱۵۸؛ ابن شهرآشوب، بی تا، ص۱۱۳- ۱۱۴؛ ابن حجر، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۲۲-۳۰؛ حلی، ۱۳۹۲ ق، ص۱۳۸).

ویژگی رفتاری و اخلاقی او این گونه نقل شده است: «از نظر جسمی فردی ضعیف الجثه، اما با اراده و قوی بود. او بسیار بخشنده، با تواضع و فروتن بود… تیزهوش و حاضر جواب بود و در مناظرات خوب سخن می گفت. با دشمن و مخالف خود به خوبی رفتار می کرد و در برابر آنان صبور بود (شیخ مفید، ر بی تا، ص۸).

۵.۲. دیدگاه سیاسی شیخ مفید

شیخ مفید، سلطان عادل را به امام معصوم تفسیر کرده (شیخ مفید، د ۱۴۱۴، ص۴۴) و مجتهد را نایب امام عصر (عج) (شیخ مفید، چ ۱۴۱۴، ج۱، ص۶) در زمان غیبت می داند که از باب تقیه و مصلحت با سلاطین جور همکاری کند. البته این همکاری اولاً ظاهری و موقت، ثانیاً به اعتبار نیابت امام زمان (عج) است (شیخ مفید، س ۱۴۱۰، ص۸۱۱). شیخ مفید دین و سلطان را دو برادر توامان دانسته که دین، اساس و سلطان، نگهبان آن است (شیخ مفید، ب بی تا، ص۲۶۳).

دیدگاه سیاسی شیخ را می توان در کتاب المقنعه، الارشاد، الاختصاص و دیگر کتاب های او مشاهده کرد (شیخ مفید، س ۱۴۱۰، ص۸۱۰- ۸۱۱۱ – ۲۵۲ -۲۷۹ -۶۶۹؛ شیخ مفید، پ بی تا، ج۲، ص۳۴۲). لازم به ذکر است این مسوولیت ها تا زمانی به عهده فقیه است که از حد ایمان خارج نشود و با ظالمین در ظلم همکاری نکند، زیرا در صورت همراهی با ظالمین، با خدا مخالفت کرده است (شیخ مفید، س ۱۴۱۰، ص۸۱۲). از دیگر ویژگی های شیخ مفید، اطلاع او از مسایل جامعه بود و از احتیاجات عالم اسلامی بی خبر نبود (شیخ مفید، ط بی تا، ص ۵؛ شیخ مفید، الف بی تا، ص۴و۵).

۵.۳. مناسبات شیخ مفید با آل بویه

از جمله مولفه هایی که برای تعامل افراد ضروری است، ایجاد فضای نسبتاً آزاد برای دو طرف به منظور برقراری ارتباط است. امنیّت از جمله مفاهیم حیاتی برای جامعه انسانی است. برای ایجاد همزیستی مسالمت آمیز، همه باید به حقوق یکدیگر احترام بگذارند. در فضای بسته و محیط خفقان آور، زمینه ای برای بروز خلاقیت ها و استعدادها یافت نمی شود (مطهری، ۱۳۶۶ ش، ص۱۴).

با توجه به این که شیعیان مدت های زیادی دچار ظلم و ستم از سوی حاکمان اموی و عباسی بودند، با آمدن دولت شیعی آل بویه، فضای آزادی برای شیعه به وجود آمد و یک نوع تعامل سیاسی- اجتماعی میان رهبران شیعه و دولتمردان آل بویه را رقم خورد. از سویی، دانشمندان شیعی با سکوت و عدم اعتراض به کارهای حاکمان، حال به دلیل تقیه و یا به این دلیل که با این روش می توان کمک های زیادی را به تشکل شیعه و مبانی آن کرد، نهایت استفاده را از این فرصت زمانی به دست آمده کردند و برای تثبیت و ترویج مبانی عقیدتی و کلامی تلاش نمودند؛ از سویی حاکمان آل بویه که گرایش شیعی داشتند، نیاز به یک پشتوانه عقیدتی و فکری از شیعه برای تسلط هر چه بیشتر خود داشتند که این نیاز را دانشمندان شیعی این دوره می توانستند تا حدی تامین کنند. این فضاسازی «ایجاد امنیت و آزادی» برای جامعه شیعی و عدم اعتراض علمای شیعه بنا به برخی دلایل، یک نیاز حیاتی برای دو طرف بود که موجب تعامل و همکاری بین حاکمان و اندیشمندان شیعی این دوره از جمله شیخ مفید شد.

برای مثال، شیخ مفید در دوره حاکمیت عضدالدوله از جایگاه خیلی خوبی برخوردار بود، به گونه ای که نویسنده حبیب السیر می نویسد: «شیخ مفید مورد اکرام عضدالدوله بود» (خواندمیر، ۱۳۸۰ش، ج۲، ص۳۰۹). خطیب بغدادی نیز به جایگاه بالای شیخ اشاره دارد: «شیخ مفید نزد خلفا از منزلتی والا برخودار بود» (خطیب بغدادی، بی تا، ج۳، ص۲۳۱) و عضدالدوله بارها به زیارت او می رفت (آل یاسین، ۱۳۷۱ش، ص۲۵۷). به نظر می رسد شیخ بر اساس روایتی که در امالی از رسول خدا(ص) نقل می کند: «همه مومنان برادران و خواهران هم هستند و نیاز بعضی از آنان، به وسیله برخی دیگر برآورده می شود (شیخ مفید، ث بی تا، ص۱۵۰)، نمایه ای از تعامل و مناسبات علما و حاکمان و رابطه دو سویه آنان که هر کدام وظایف و حقوقی در قبال دیگری پیدا می کند، ترسیم کرد و به آن جامعه عمل پوشاند.

البته لازم به ذکر است که در برخی دوره ها، بر اثر عواملی این فضا غبارآلود می شد و به تیرگی می گرایید. برای مثال در جریان آشوب های بین سال های ۳۹۸- ۳۹۷ه. ق، فضای نسبتاً بازی که ایجاد شده بود، دچار مشکل شد و منجر به تبعید شیخ مفید از سوی بهاء الدوله گشت (ابن اثیر، بی تا، ج۷، ص۴۷ و ج۹، ص۳۰۶). می توان گفت اعمال نفوذ نکردن شیخ مفید، عدم اعتراض و دخالت و به گونه ای کنار آمدن با سیاست آل بویه، تسلط و تثبیت حاکمیت آنان را رقم زد.

۵.۴. مناسبات در عرصه علمی- فرهنگی

از دیگر موارد مناسبات شیخ مفید و حاکمان آل بویه، برقراری ارتباط و همکاری در عرصه علم و فرهنگ بود که نیاز ضروری دو طرف این تعامل را رقم می زد. با نگاهی به موقعیت فرهنگی این دوره می توان روابط میان آنان را بهتر درک کرد.

در قرن چهارم، مذهب حنفی مورد حمایت خلفای عباسی بود، ولی حنابله از نظر تعداد و قدرت در بغداد برتری داشتند. آنان سخت معتقد به سنت و در صف مقدم مخالفت با شیعیان و متکلمان شیعه بودند. حنابله در مخالفت با شیعیان ادعای برتری سه خلیفه را بر امام علی (ع) داشتند و در مقابل معتزله به حادث بودن قرآن معتقد بودند. هر کدام از گروه ها، مکتبی فقهی، کلامی و اجتماعی را بنیان نهاده بودند. با روی کار آمدن آل بویه و تسلط آنان بر بغداد، تا حدی قدرت این گروه ها رو به ضعف رفت و در مقابل، فضای بازی برای تفکر شیعه فراهم شد. شیخ مفید به عنوان رهبر شیعیان امامیه، علاوه بر دقتش در نقل احادیث، از جنبه عقلی نیز تلاش زیادی در بازشناسی عقاید شیعی انجام داد. ابن کثیر در مورد او می نویسد: «شیخ مفید وجهه خوبی نزد سلاطین داشت؛ چرا که بسیاری از مردم این دوران به شیعه تمایل داشتند و در مجالس او علمای زیادی حتی از طوایف دیگر شرکت می جستند (ابن کثیر، ۱۴۰۸، ج۸، ص۱۳۳). از طرفی برقراری این مناسبات، موقعیت علمی دولتمردان آل بویه را در نگاه جامعه شیعه بالا برد و به عنوان زمامدارانی علم دوست مطرح شدند که تثبیت حاکمیت آنان را رقم می زد.

در ادامه این بحث، می توان به گونه ای به تعامل مالی بین شیخ مفید و برخی دولتمردان آل بویه اشاره کرد. زمانی که شیخ مفید در مناظره با عبدالعزیز معتزلی پیروز شد، خبر آن به عضد الدوله رسید.

شیخ را به حضور طلبید و او را بسیار اکرام کرد. همچنین مخارج روزمره او را به عهده گرفت (موسوی الخوانساری،۱۳۹۰ ق، ج۶، ص۱۵۹). قبول هدایای حاکم بویه را شاید بتوان یک تعامل به حساب آورد؛ چرا که کمک به افرادی که باورهای شیعه امامیه را به نحوی با دلایل ثابت می کردند، نهایتاَ به گونه ای به تثبیت پایه های حکومتی آنان که به نام حکومت شیعی مطرح بود، منجر می شد.

۶. پیامدهای مناسبات شیخ مفید با آل بویه

همان گونه که در بحث قبل بررسی شد، بین حاکمان آل بویه و شیخ مفید در برخی عرصه ها یک نوع تعامل و مناسبات برقرار شده بود که این برقراری ارتباط برای هر دو طرف، یک سری نتایج و پیامدها را به دنبال داشت. اینک به این آثار پرداخته می شود.

۶.۱. پیامدها برای جامعه شیعی

تعامل و مناسبات شیخ مفید با آل بویه نتایج خوب و مثبتی را برای شیعیان و جامعه شیعی به همراه داشت که می توان به موارد زیر اشاره کرد:

۶.۱.۱. نشر تعالیم و اعتقادات شیعه

از جمله پیامدهای خوبی که برای شیعه رقم خورد؛ نشر اعتقادات شیعه در زمینه های مختلف فقهی، کلامی، تاریخی و… بود. مسجد براثا یکی از چهار مسجد جامع بود که شیخ مفید در آن به تدریس مشغول بود و مهم ترین مرکز تجمع شیعیان به شمار می رفت. این مسجد علاوه بر این که مرکز عبادت به شمار می آمد، مرکز تعلیم شیعیان و مناظره بین پیروان ادیان و مذاهب مختلف بود (شیخ مفید، ض ۱۴۱۴، ص۲۱). از آنجا که اگر معلمی صاحب شهرت بود، جمعیت زیادی برای شنیدن سخنانش جمع می شدند، جمعیت انبوهی در این مسجد حضور پیدا می کردند. معمولاً درس اگر عقلی-کلامی بود، ابتدا نظر یا پرسشی مطرح می شد، آنگاه دیدگاه های مختلف و موافق طرح می شد و مورد بحث و نقد قرار می گرفت. شیخ در این مسجد با متکلمان و دانشمندان دیگر مکاتب مناظره می کرد و از مسجد به عنوان پایگاهی برای نشر تعالیم شیعه و دفاع از اعتقادات شیعی استفاده می نمود (کرمر، بی تا، ص۹۸).

مباحثات و تعلیمات شیخ به حدی تاثیرگذار بود که مخالفان را به واکنش وا می داشت. دانش و قدرت شیخ در مناظرات، چنان علمای مخالف را به زحمت انداخته بود که آرزوی مرگ او را می کردند. ابن کثیر نقل کرده است: «ابوالقاسم خفاف معروف به ابن نقیب، از پیشوایان اهل سنت، هنگامی که خبر مرگ ابن معلم، فقیه شیعه به او رسید، س