---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل آداب و مراسم ماه مبارک رمضان در کاشان و آبادیهای آن :

ماه مبارک رمضان، ماه ضیافت الهی، ماه عبادت و پرهیز از گناه و از خود بریدن و به پروردگار پیوستن، ماه امر به معروف و نهی از منکر و ماه روزه و احسان و گسستن از تمام بدیها است.

در ماه مبارک رمضان در کنار بجا آوردن فرامین الهی در هر شهر و دیاری با توجه به فرهنگ بومی و جغرافیای طبیعی و انسانی، برای هرچه باشکوه تر برپا داشتن آداب و مراسم این ماه کارهایی انجام می شود که مجموع آنها به گلستانی می ماند با هزاران گونه گل رنگارنگ و با رایحه ای خوش.

از چند روز به ماه مبارک رمضان مانده(بویژه در گذشته ای نه چندان دور) جنب وجوشی در مردم دیده می شود که همه خود را برای این ماه عزیز آماده می کنند، تا در ماه رمضان فارغ از هر کاری که سبب کوتاهی در عبادت و بجاآوردن آداب روزه داری شود، بپرهیزند.

مردم شهر کاشان و شهرستانها و آبادیهای آن که به دار المومنین مشهور است در انجام این امور پیشرواند. بانوان و دختران دم بخت به خانه تکانی و نظافت اسباب و اثاث خانه می پردازند. این کار آنقدر اهمیت دارد که مردم کاشان بر این باورند که نظافت خانه توسط دختران دم بخت در ماه مبارک رمضان سبب گشوده شدن بخت آنان می شود و آنها را برای زندگی آینده آماده می سازد.

در همین روزها نظافت شهر، بازار، حمامهای عمومی، حجره ها و کاروانسراها نیز انجام می پذیرد و سرانجام نوبت به نظافت و غبارروبی مساجد می رسد. در قمصر کاشان چند روز مانده به ماه مبارک رمضان متولی یا خادم هر مسجد بر فراز گلدست مسجد می رود و با صدای بلند از زنان و دختران دعوت می کند برای نظافت خان خدا بشتابند. به دنبال آن از بسیاری از خانه ها بانوان و دختران داوطلب، به مسجد می آیند و دسته جمعی به آب و جاروی مسجد و شستن فرش و زیلو و ظرفها و آماده سازی وسایل پذیرایی از نمازگزاران و مهمانان ماه رمضان، می پردازند. پس از غباررویی، محراب مسجد توسط پیش نماز مسجد یا یکی از سادات، با سلام و صلوات با گلاب ناب قمصر شستشو و معطر می گردد و بدین ترتیب مردم به استقبال ماه مبارک رمضان می روند.

دعوت از مبلغان مذهبی

مردم شهرها و آبادیهای کاشان، در آستان ماه مبارک رمضان اقدام به دعوت پیش نماز و واعظ از حوزه های علمی شهر کاشان یا قم می کنند. واعظ سی شب ماه رمضان را در مسجد یا خان افرادی که بانی می شوند منبر می رود. چند روز قبل از عید فطر هم مردم در غیاب واعظ یا پیش نماز جلسه ای تشکیل می دهند و هدیه ای برای او در نظر می گیرند. در قدیم این هدایا بیشتر گلاب، جوزقند، سیب، گوجه و برگ زردآلو بود که در دستمال می پیچیدند و تقدیم وی می کردند و او را تا شهر کاشان بدرقه می کردند.

رؤیت هلال در شب اول ماه رمضان

یکی از واجبات ماه مبارک رمضان مشاهده و اطمینان یافتن از رؤیت هلال ماه رمضان است، مگر آنکه ماه شعبان سی روز باشد یا حاکم شرع روز آغاز ماه رمضان را اعلام کند. در شهر کاشان و دیگر بلاد آن بویژه در گذشته که وسایل ارتباط جمعی مانند رادیو، تلویزیون، و خبرگزاریها نبود و آگاه شدن از رؤیت هلال ماه از شهرهای دور و نزدیک غیرممکن یا سخت بود، مردم شخصا برای دیدن هلال رمضان به بام خانه ها یا نقاط مرتفع و تپه های اطراف شهر می رفتند و به دقت در آسمان به جستجوی هلال ماه می گشتند.

مردم قمصر با خود یک کلام ا… مجید، یک آیینه و یک سینی که داخل آن ظرف آب با کمی سبزی و گلاب پاش پر از گلاب در آن بود، می بردند و رو به قبله می نشستند و سعی می کردند ماه را در آیینه ببینند.

به محض دیدن ماه شخص باسوادی با صدای رسا سور یاسین را قرائت می کرد و دیگران آهسته با او سور یاسین را می خواندند. بعد یک حمد و سه قل هو ا… قرائت می کردند و چند صلوات می فرستادند و بر روی خود و خانواده گلاب می پاشیدند و سرانجام جرعه ای از آب و سبزی را می نوشیدند و عقیده داشتند خوردن آن آب و سبزی به آنها نیروی قناعت می دهد و موفق می شوند بدون ناراحتی ماه مبارک رمضان را روزه بگیرند. پس از این اعمال یک نفر طبل می زد تا اگر کسانی موفق به دیدن مان نشده بودند، مطلع شوند.

ناگفته نماند پس از رؤیت هلال چشمانشان را می بندند و سپس بر قرآن مجید، انگشتر عقیق، آب، سبزه یا روی سادات می گشایند و صلوات می فرستند تا آن ماه را به میمنت آغاز کنند و تا پایان ماه از عهد اجرای فرامین حق برآیند.

روشهای تشخیص زمان سحر و افطار

در روزگار ما تشخیص دقیق زمان، حتی هزارم ثانیه ها با تکنولوژی پیشرفته در زمان سنج ها، مانند ساعت و کرنومتر آسان شده است. این پیشرفت تا بدانجاست که تفاوت زمان را برحسب نصف النهارها و افق های مختلف جغرافیایی می توان تشخیص داد. ازاین رو آگاهی از اوقات شرعی کاری بسیار ساده است و وجود وسایل ارتباطی مانند رادیو، تلویزیون و ماهواره ها سبب شده است در هر نقطه از این کر خاکی بتوان از زمان و اوقات شرعی آگاه شد.

اما این مهم؛ یعنی تشخیص زمان، تا گذشته ای نه چندان دور آسان نبوده است. ازاین رو انسان از روزگاران کهن در تلاش تشخیص زمان، به شناخت دانش نجوم پرداخت و با روشهای گوناگون توانست زمان را بشناسد و مراسم عبادی خود را سامان دهد.

مسلمانان از جمله مردم کاشان که تمدنی کهن دارند، برای تشخیص اوقات شرعی بویژه سحر و افطار روشهای گوناگونی ابداع کردند که آگاهی از آنها بسیار قابل توجه است:

ستارگان سحری

یکی از متداولترین روشهای تشخیص سحر بویژه در مناطق کویری مانند یزد، کردمان و کاشان، شناخت ستارگان سحری و موقعیت آنها در آسمان است.

مردم این مناطق بویژه در گذشته از جایگاه مجموع ستاره های«نیم گزک» [۱]، «گزو پرویز» [۲] و«گزو ترازو» در آسمان، زمان سحر را تشخیص می دهند، بدین ترتیب: هنگامی که ستاره های «نیم گزک» که شامل چند ستاره در خط مستقیمی است و طول آنها به سبب خطای چشم نزدیک نیم گز به نظر می رسد، یا ستارگان«گزو پرویز» که مجموعه ای متشکل از دو قسمت است، به وسط آسمان می رسند می گویند سحر نزدیک است.

همچنین وقتی ستاره های«گزو ترازو» که مانند ستارگان«گزو پرویز» از دو بخش تشکیل می شوند و قسمت دوم آن شبیه به میزان ترازوست و به ستار «سهیل» یا «روشن» نزدیک می شوند معتقدند صبح صادق نزدیک است.

جز این موارد مردم کاشان از جایگاه ستارگان خرس بزرگ و خرس کوچک یا هفت برادران و ستار سهیل می توانند سحر را تشخیص دهند.

بانگ خروس

یکی دیگر از روشهای تشخیص سحر، بانگ خروس است. خروس شب هنگام سه بار می خواند، بار اول نیمه شب، بار دوم ساعتی بعد از نیمه شب و بار سوم هنگام سحر. مردم کاشان داشتن خروس بویژه خروس سفید را خوش یمن می دانند و اعتقاد دارند خروس سفید نمادی از خروس عرش الهی است و سبب خیر و برکت است.

مردم قمصر تعبیر زیبایی از خروس سفید دارند که می گویند خروس سفید نگهبان حضرت حجت (ع) است و بر این باورند که حضرت حجت در یک چاه نورانی است و دشمنان او بالای چاه منتظر هستند تا هوا روشن شود و داخل چاه شوند و آن حضرت را به شهادت رسانند. اما هنگام سحر فرشتگان خروس سفید عرش را با خبر می کنند و خروس مشغول خواندن می شود. با شنیدن بانگ خروس، دشمنان آن حضرت پا به فرار می گذارند.

مردم قمصر با خواندن سوره های یاسین و طه نیت می کنند سحر از خواب بیدار شوند. همچنین معتقدند اگر هنگام خواب چند مرتبه دستشان را بر متکا بزنند و بگویند: «دین هفتاد آسیابان به گردنت اگر سحر مرا بیدار نکنی» حضور ذهن می یابند و سحر از خواب بیدار می شوند. از دیگر روشهای بیدار شدن سحر در گذشت کاشان، صدای نقار حکومتی، طبل و شیپور، بوق حمام، توپ درکردن و صدای مناجات مناجات خوانان سحری بود. همچنین کوبیدن دیوار همسایه و زنگ ساعت و تلفن از دیگر روشهای بیدار شدن در سحرهای ماه مبارک رمضان در کاشان به شمار می رفت.

یکی از روشهای قابل توجه برای تشخیص زمان سحر و افطار در کاشان بویژه آبادیهای آن از روی رنگ کاه گل است. بدین ترتیب که نزدیک سحر در فاصل دو متری دیوارهای کاهگلی می ایستند و به دقت به دیوار نگاه می کنند. چون در سحر، شب به سمت روز و روشنایی می رود، هرگاه بتوانند رنگ کاه را از گل تشخیص دهند، می گویند سحر شده است. در افطار برعکس این است. چون روشنایی روز به سمت تاریکی شب می رود هرگاه نتوانند رنگ کاه و گل را از هم تشخیص دهند معتقدند افطار شده است.

روز کودکان

بسیاری از کودکانی که هنوز به سن بلوغ نرسیده اند با پیروی از بزرگترها و تشویق پدر و مادر سحر از خواب برمی خیزند و روزه می گیرند. بلندشدن سحر و نشستن پای سفر سحری برای آنان بسیار شیرین است. روز این کودکان اغلب تا ظهر ادامه می یابد و پدر و مادر کودک که از چشمان کودک متوجه می شوند دیگر طاقت ادام روزه را ندارد از او می خواهند که روزه را بگشاید به این روزه، روز«کله گنجشکی» می گویند و به کودک می گویند ملائکه روزه های نصف شما را بهم می دوزد و خداوند ثواب روز کامل به شما می دهد.

فرزندانی هم که به سن بلوغ رسیده اند، در اولین روز روز واجب هنگام افطار پدر و مادر به آنها هدیه ای می دهند و بدین وسیله آنها را تشویق به گرفتن روز واجب می کنند.

برخی از غذاهای افطار و سحر در کاشان خورش چغندر

در نشلج کاشان برای افطار و سحر خورشی بنام خورش چغندر تهیه می بینند. برای درست کردن این خورش مقداری نخود در آب ریخته، یکی دو روز می گذارند تا نخود خیس بخورد. آن گاه نخود خیس خورده را در«سیرکو»[۳] می ریزند و با دسته ای چوبی یا سنگی روی نخود می مالند تا پوست آن جدا شود. مقداری چغندر هم رنده می کنند، همراه با نخود و کمی گوشت و پیاز سرخ کرده و نمک کافی در دیگ می ریزند و به آن آب می افزایند و روی آتش می گذارند تا بپزد. نزدیک پختن کمی سرکه شیره به غذا می افزایند. پس از چند جوش غذا آماده می شود. این غذا را که به خورش چغندر معروف است به هنگام افطار و سحر می خورند.

دیزی تنوری

یکی از غذاهای مردم کاشان در قدیم مخصوصا در ماه رمضان دیزی تنوری بوده است. خانواده هایی که از امکانات مالی مناسبی برخوردار نبودند و در خانه تنور و اجاق نداشتند، از یکی دو ساعت مانده به غروب، دیزی سفالی خود را از گوشت و نخود و لوبیا و عدس و آب، پر می کردند و به دکان نانوایی محل می بردند. نانوا دیزی ها را پای تنور می گذاشت تا با حرارت تنور پخته شود-ناگفته نماند که نانوایی ها با چوب و خار و بوته تنور را آتش می کردند-وقتی دست از پختن نان می کشیدند یک نفر در دکان می ماند تا مواظب دیزیها باشد و چند مرتبه به دیزیها سر می زد تا آبشان تمام نشود و نسوزد.

نزدیک سحر صاحبان دیزی ها به دکان نانوایی می رفتند و دیزی خود را با دادن چند شاهی می گرفتند و به خانه می بردند و آن روز را با دیزی لذیذ تنوری روزه می گرفتند. چون خوراک با دم یکنواخت تنور و داخل ظروف سفالی می پخت بسیار لذیذ و خوشمزه بود.

همکارمان در ادام این مطلب نوشته اند متأسفانه زندگی ماشینی امروز طعم و مزه خوراکها را از بین برده است و امروز جای تنورها و آرد گندم و جوهای بومی و خمیری که پیرزنها در خانه تهیه می کردند و آن نانها و آن دیزیهای تنوری خالی است.

آئین هومبابایی (humbabayi) در ماه رمضان

یکی از رسمهای قابل توجه که از قدیم در ماه مبارک رمضان در کاشان برگذار می شده، رسم«هومبابایی» است. این رسم قدیمی توسط بچه ها و جوانها از شب اول ماه رمضان آغاز و تا شب پانزدهم که مردم کاشان به آن «شب نیمه» می گویند ادامه دارد. تعداد هر دسته ای که به هومبابایی می روند چهار تا بیست نفر و گاهی بیشتر است و هر محله برای خود دسته ای دارد. این عدّه بنا به قول و قراری که بین خودشان می گذارند، بعد از افطار در محل معینی جمع می شوند و از بین خود یک صندوق دار و یک میدان دار انتخاب می کنند. وظیف صندوق دار جمع آوری پول یا خوراکی هایی مثل«ترشاله»[۴]، «الگاله»[۵]، «جوزقند»[۶]، کلوچه، خرما، گردو و بادام است. میدان دار هم باید خوش صدا باشد و وظیفه اش خواندن ابیات«هومبابایی» است. بقی جوانها و بچه ها هم باید همصدا جواب میدان دار را می دهند.

پس از انتخاب صندوق دار و میدان دار بچه ها صلوات بلند می فرستند تا اگر افراد گروه جا مانده باشند، بیایند. پس از این که همه جمع شدند از اولین خانه«هومبابایی» را آغاز می کنند: در خانه را می کوبند و پس از شنیدن جواب، میدان دار شروه به خواندن می کند و بقیه جواب می دهند:

میدان دار: بچه ها

امشب، شب نیمه است که ما میهمانیم هومبابا، هومبابا

از ما حرجی نیست که ما طفلانیم[۷] هومبابا، هومبابا

بشقاب را پر از کلوچه و حلوا کن هومبابا، هومبابا

بردار و بیار به دامن ما ها کن هومبابا، هومبابا

بعد از خواندن اشعار میدان دار بنا می کند به دعا کردن صاحبخانه و بچه ها آمین می گویند:

میدان دار: بچه ها

حق عمرش بده آمین

برکتش بده آمین

سروریش بده آمین

تاج سرش بده آمین

اگر صاحبخانه چیزی به آنها داد که به خان دیگری می روند اما اگر