فایل پاورپوینت کامل آسیب شناسی اصلاحات در ایران؛ گفت وگو با حاتم قادری

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل آسیب شناسی اصلاحات در ایران؛ گفت وگو با حاتم قادری :

آبان، ش ۳

چکیده: اگر جامعه ما دچار اصلاحات بنیادی نشود، حتی حفظ مجموعه ای به نام «ایران » دشوار خواهد بود . اصلاحات معطوف به آزادی نیازمند لایه های اجتماعی مناسبی است که در جامعه ما شکل نگرفته اند و نیز باید به دریافت مناسبی از مقولات و مفاهیم موجود در جریان مدرنیته و مدرنیزاسیون برسیم . بخشی از اصلاح طلبان، قدرت جویان سال های قبل هستند که دچار تحول شده اند . اصلاح طلبان برخی اشکالات ساختاری مشترک با جناح مقابل دارند و نتوانسته اند این مشکلات را حل کنند .

در ابتدا می خواستم نظر شما را در خصوص ضرورت و اهمیت اصلاحات در ایران بدانم .

صرف نظر از سیاست های اصلاحی و یا طرفداران اصلاحات در ایران، برای ماندن به عنوان یک نظام بین المللی و در شرایط تمدن جدید، به شدت نیازمند اصلاحات هستیم . در حال حاضر شکاف ما با جهان در جهات تکنولوژی، بنیادهای اجتماعی، سطح تمدنی و حیات انسانی و اجتماعی روز به روز بیشتر می شود و اگر این شکاف همچنان حفظ شود، در آینده ای نه چندان دور ما یکی از کشورهای رده چهار جهان خواهیم بود . اگر جامعه ما دچار اصلاحات بنیادی نشود، حتی حفظ مجموعه ای به نام «ایران » با همین کلیت جغرافیایی و جمعیتی دشوار خواهد بود . امروز مقایسه با علائم خارج باید صورت گیرد و ما نمی توانیم همچون جزیره ای در دل اقیانوس، منزوی و بدون ارتباط با دیگران باشیم و خودمان را تنها با معیارهای داخلی بسنجیم . این اصلا به معنای غرب زدگی و مجذوبیت نسبت به غرب نیست .

اکنون ۹۴ سال از مشروطه می گذرد ولی هنوز هر دو شعار اصلی مشروطه (عدالت خانه یا نهاد دادگستری و مهار قدرت و مشروطه کردن آن) یک ضرورت بنیادی است . نهاد قضایی ما دارای دو ویژگی است: اولا به شدت سیاسی است و ثانیا به شدت ناکارا در باب ادراک و تامین عدالت اجتماعی . همچنین ما باید قدرت هایی را مهار کنیم که برخاسته از اذهان بسیط، نامتناسب و فاقد ادراک لازم برای پیچیدگی ها و تحولات کنونی هستند .

به نظر شما علت ناکامی اصلاحات در ایران چه بوده است؟ آیا تقصیر را از روشنفکران می دانید یا از حاکمان؟

به دو محور اشاره می کنم: یکی این که ما در جهت اصلاحات معطوف به آزادی، نیازمند لایه های اجتماعی مناسبی هستیم که این لایه های اجتماعی در جامعه ما شکل نگرفته اند . ما جامعه ای ایلیاتی – روستایی و از زاویه سوم شهرنشینی محدود تحت الشعاع قدرت مستبد و دارای حیات اقتصادی ایلیاتی و روستایی داشته ایم و از یک لایه بندی اجتماعی مناسب بی بهره بوده ایم . از این رو هیچ گاه نتوانسته ایم به یک تفکر انتقادی نسبت به سنت ها و پیشینه و دین و قدرت و منزلت های اجتماعی و حیات دنیوی دست پیدا کنیم و در این موارد ارزیابی جدیی داشته باشیم . از سوی دیگر نتوانسته ایم به یک دریافت بهینه و مناسبی از مقولات و مفاهیم موجود در جریان مدرنیته و مدرنیزاسیون برسیم و ساز و کار آنها و ارتباط درونی شان را با یکدیگر بفهمیم . به همین دلیل، واکنش های اصلاحی در ایران عموما واکنش منفی و اعتراض گونه است، بدون این که تبدیل به یک امر مثبت ایجابی گردد و به جهت پشتوانه نظری و لایه بدنی اجتماعی از توان مناسبی برخوردار باشد .

هانتینگتون در کتاب موج سوم دموکراسی حرکت نظام ها را از اقتدارگرایی به سمت اصلاحات و دموکراسی بررسی می کند و در نهایت آنها را دسته بندی می کند و برای این حرکت خصوصیات و پیشنهاداتی را به رهبران اصلاحات معرفی می نماید . چنین تجربه ها و پیشنهادهایی به نظر شما تا چه حد می تواند به ما کمک کند؟

ما نباید اصلا دولت خودمان را از گذشته تا حال یک دولت اقتدارگرا در نظر بگیریم و اصلا حرکت از اقتدار گرایی به سمت دموکراسی برای کشور ما قابل مقایسه نیست . من اقتدارگرایی را از سه زاویه نگاه می کنم: اقتدار حاکمان; اقتدار نظام در لیت خودش و در نهایت اقتدار از نظر پیش فرض ها و اعتقادات بنیادین جامعه . در زاویه اول، حاکمان ما در چند صد سال اخیر به ندرت مقتدر و بیشتر مستبد و قدرت طلب بوده اند . به نظر من در بحث اقتدار دو نکته بسیار مهم است: یکی این که اقتدار باید منتج به پذیرش شود و یا پذیرش منجر به اقتدار گردد . حاکمان باید از نوعی پذیرش مردمی یا در سطح رده هایی از اجتماع برخوردار باشند . ما در دوران معاصر در دو مقطع چنین موقعیتی داشته ایم: در زمان مرحوم دکتر مصدق و مرحوم آیت الله خمینی . ولی هر دو مقطع بسیار گذرا و بیش از ایجابی بودن، سلبی بوده است . ویژگی دیگر اقتدار، برخوردار بودن از ابزار مناسب برای اعمال قدرت است . آن ابزار مناسب از نظر من داشتن یک دستگاه اداری کارآمد، بوروکراسی کارآمد، ارتش منظم، نظام تبلیغاتی کارا یا یک حزب و سازمان سیاسی – اجتماعی کارا و مانند آن است . با این وصف، نه حاکمان ما از اقتدار لازم برخوردار بودند (حتی آقای خاتمی) و نه نظام ما به دلیل این که در معرض خطرات جدی به لحاظ قومی، جنسی، عدالت اجتماعی و غیره است، کارآمد می باشد .

اما از زاویه سوم نیز می توان گفت که پیش فرض ها و اعتقادات ما مقتدر نیست . این پیش فرض ها بیشتر سنتی و آکنده از مفروضات دینی است و خود این پیش فرض ها هم به شدت در حال تغییر هستند . بنابراین، این پیش فرض ها هم پایه مناسبی برای سیاستمداران یا نظام موجود ما نیستند . بنابراین اگر بخواهیم خود را با خارج مقایسه کنیم، باید بگویم که ما هیچ گاه نتوانسته ایم حتی نظام مقتدری مثل چین یا نظام فرانکو در اسپانیا و حتی برخی کشورهای اروپای شرقی داشته باشیم که با سلب آزادی ها یک سری مشکلات اقتصادی – اجتماعی را برطرف بکنیم .

وانگهی، من اعتقاد ندارم که ابتدا باید در جامعه اقتدارگرایی حاصل شود و سپس به سمت دموکراسی حرکت کرد و اصلا ما این فرصت را برای طی کردن این راه نداریم .

یکی از علل شکست اصلاحات، عدم تطابق ساخت قدرت با موازین دموکراسی بوده است . اگر روشنفکران از حقوق فردی و آزادی سخن می گفتند، حاکمیت، مطلقه و مستبد و غیر مشروطه بوده است و این دو باهم سازگار نیست .

اگر نظام مطلق را مترادف با توتالیتر در نظر می گیرید، ما امکان وجود نظام توتالیتر در ایران را در گذشته و حال نداشته ایم و نظام ما بیشتر قدرت طلب بوده است . نظام مطلق نیاز به استفاده از ابزار مناسب، تکنیک و تفکر اجتماعی و حمایت هایی برای سازمان دهی دارد . اما این نیز که گفتید روشنفکران ما از آزادی و حقوق فردی سخن می گفتند، درست نیست . برخی از روشنفکران ما در گذشته بیش از آن که معطوف به آزادی باشند، معطوف به آموزش و تنویر افکار مردم در جهت وضعیت دینی و فرهنگی بودند . بنابراین اگر همزیستی را نگوییم، می توانیم به سکوت آنها در برابر تمایلات قدرت طلبانه نظام اشاره کرد . در جامعه ای با زیرساخت های عشیره ای و روستایی کمتر می شود از آزادی سخن گفت . در آنجا نیازهایی مقدم بر آزادی وجود دارد و روشنفکر اصیل هم باید این موضوعات را مطرح کند .

اما در خصوص قانون اساسی باید گفت که قانون اساسی یک امر قدسی و لایتغیر نیست و تا زمانی می تواند از حرمت لازم برخوردار باشد که با امر اجتماعی زمانه و شرایط سازگاری داشته باشد . امر اجتماعی آن چیزی است که حیات مردم می تواند در گرو آن باشد; همچون عدالت و آزادی . در شرایط کنونی ایران، نهادهای انتصابی، مثل شورای نگهبانی، قوه قضاییه و مجمع تشخیص مصلحت، کمترین مناسبت را با امر اجتماعی دارا هستند . ما دچار نوعی ناهمزبانی شده ایم; وضعیتی که تناسبی با وضعیت زمانه ما و وضعیت تمدنی عالم بشریت و حتی تحولات داخلی کشور ندارد .

به نظر شما تقابل جناح چپ با اصلاحات و آزادی و دموکراسی چگونه بوده است؟ آیا آنها اصولا به این موازین اعتقاد دارند یا پس از پیروزی های خاتمی آنها برای وارد شدن به بازی قدرت متوسل به این حربه شدند؟

فراموش نکنیم که بخشی از اصلاح طلبان، قدرت جویان سال های قبل هستند که دچار تحول شده اند و این استحاله هم ممکن است به دلیل دور بودن آنها از قدرت باشد . البته اصلاح طلبان یک طیف هستند . برخی از آنها ادراکی عمیق تر و بنیادی تر از اصلاحات دارند; ولی این گروه، غالب نیستند . برخی از آنها هم در بهترین حالت محلل اصلاحات هستند، نه حاملان اصلی اصلاحات; یعنی جامعه را از یک سطح به سطح دیگری که برای اصلاحات مناسب تر بوده است، منتقل کرده اند .

به نظر من، اصلاح طلبان در ایران برخی اشکالات ساختاری مشترک با جناح مقابل دارند و نتوانسته اند این مشکلات را حل کنند . من به تعدادی از این پارامترها اشاره می کنم تا نشان دهم چرا نظام اصلاحات در ایران شتاب و عمق لازم را ندارد . ویژگی اول این است که اصلاح طلبان نیز تا حد بسیار زیادی ستایش گران قدرت و شخص هستند .

ویژگی دوم، محفلی بودن اصلاح طلبان است . هیچ کدام از آنها نتوانسته اند ساز و کاری مدنی و دموکراتیک داشته باشند و به همین دلیل در هنگام روبه رویی با مشکلات حادث شده از سوی جناح راست، به جای سازمان دهی یک مقاومت مد