فایل پاورپوینت کامل آیات مرتبط با رخدادها؛ تغییر قبله از بیت المقدس به کعبه

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل آیات مرتبط با رخدادها؛ تغییر قبله از بیت المقدس به کعبه :

قبل اول اسلام

زمانی که پیامبر اسلام (ص) در مکه بود، در صورت امکان از طرف رکن «حجرالأسود» به گونه ای به نماز می ایستاد که هم به طرف کعبه باشد و هم به طرف «بیت المقدس».

با توجه به اینکه «بیت المقدس» قبل یهودیان بود، وقتی یهودیان مدینه دیدند پیامبر اسلام (ص) به سوی قبل آنان نماز می خواند، زبان به طعنه و شماتت گشودند و گفتند: «این پیامبر تابع دین ماست و به سوی قبل ما نماز می خواند و همین دلیل بر حقانیّت ما است.» پیامبر(ص) و مسلمانان از این جهت ناراحت بودند؛ ولی طبق دستور خداوند متعال به سوی «بیت المقدس» نماز می خواندند، تا اینکه خداوند دستوری برای قبله بودن کعبه صادر کرد.[۱]

تاریخ تغییر قبله

در اصل موضوع «تغییر قبله» اختلاف اساسی و مهمی بین شیعه و اهل سنّت وجود ندارد، اما در مسئل «تاریخ تغییر قبله» اختلاف شده است؛ صاحب کتاب «مواهب الرحمن» می نویسد: اگرچه در «صحیح مسلم» آمده که این قضیه در نیم رجب سال دوم هجری واقع شده است؛ ولی مشهور اهل سنّت قائل اند در نیم شعبان آن سال اتفاق افتاده است.[۲]

قول مشهور علمای شیعه این است که این واقع مهم و سرنوشت ساز در نیم رجب سال دوم هجرت به وقوع پیوست.[۳]

علامه طباطبایی) می نویسد: «روایات بسیاری از طریق شیعه و سنی دربار جریان تغییر قبله نقل شده که مضمون آنها به همدیگر نزدیک است؛ اما در مورد تاریخ وقوع آن اختلاف دارند؛ ولی اکثر آنها که صحیح تر هم هست دلالت دارند بر اینکه هفده ماه پس از هجرت، در نیم ماه رجب واقع شده است.»[۴]

آیات مربوط به تغییر قبله

در سور بقره نُه آیه (۱۴۲ ۱۵۰) وجود دارد که هرکدام به گونه ای با قضی تغییر قبله ارتباط دارند و چون تفسیر تمام آن آیات در یک مقاله نمی گنجد، فقط به توضیح بخشهایی از آنها می پردازیم.

زمینه سازی برای تغییر قبله

خدای حکیم پیش از حکم تغییر قبله، خبر از اعتراض افراد سفیه و سبک مغز می دهد و پاسخ اعتراض آنها را نیز به رسول خدا(ص) می آموزد و می فرماید: [سیقُولُ السفَهاءُ مِنَ النَّاسِ ما وَلاَّهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتی کانوا علَیها قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ یهْدی مَنْ یشاءُ إِلی صراطٍ مُسْتَقیمٍ]؛ «به زودی سبک مغزان از مردم می گویند: چه چیز آنها [مسلمانان] را از قبله ای که بر آن بودند، بازگردانید؟ بگو: مشرق و مغرب از آنِ خداست؛ خدا هر کس را که بخواهد، به راه راست هدایت می کند.»

این آیه متضمّن سه مطلب است: اعلام قبلی تغییر قبله، گزارش غیبی از اعتراض سفیهان و چگونگی پاسخ به آن اعتراضات.

خود این مطالب می تواند معجزه محسوب شود؛ چراکه خدای سبحان با بیان آنها در این آی شریفه، علاوه بر زمینه سازی برای تغییر قبله، رسول اکرم(ص) را برای تحمّل پیامدهای آن آماده می کند. بدیهی است که آگاهی قبلی از وقوع حادثه و دانستن راه چار آن، تحمّل حادثه را آسان خواهد کرد، بر خلاف آنکه قبله به طور ناگهانی تغییر کند و پیامبر اسلام(ص) در برابر اعتراضات پیش بینی نشده ای قرار گیرد که در آن صورت، تحمّل آن (همچون وقوع ناگهانی حوادث دیگر) سنگین و برای امت اسلامی دشوار خواهد بود.[۵]

مفهوم «سفهاء»

کلم «سفهاء» که در آی فوق استعمال شده، جمع «سفیه» است و در اصل به کسی گفته می شود که بدنش سبک باشد و به آسانی جابه جا شود. عرب به افسارهای سبک وزن حیوانات و به پارچه هایی که بافتش محکم نباشد «سفیه» می گوید؛ ولی این کلمه به تدریج در افراد «سبک مغز» به کار رفته و به صورت معنی اصلی آن درآمده است؛ خواه این سبک مغزی و نقصان عقل در امور دینی باشد یا دنیوی.[۶]

مراد از «سفهاء» در این آیه، یهود و مشرکان عرب هستند که به خاطر انحراف از فطرت، سفیه نامیده شده اند.[۷]

دلیل سفاهت معترضان به تغییر قبله

سفاهت معترضان به حکم تغییر قبله از دو جهت است؛ نخست اینکه آنها نمی دانستند قبله بودن یک مکان صفت ذاتی آن نیست تا عدول از آن محال عقلی باشد؛ بلکه خدای حکیم بر اساس حکمت و مصلحت آن را تعیین می کند. کسی که در برابر دستور خدا اعتراض و از آن سرپیچی نماید، «سفیه» است.

دیگر اینکه حضرت ابراهیم(ع) مظهر رشد بوده و سیر عملی او معیار عقل و خرد بوده است: [وَ لَقدْ آتَینا إِبْراهیمَ رُشْدَهُ مِنْ قبْلُ وَ کنا بِهِ عالِمینَ] از این رو، اعراض از آیین آن حضرت و اعتراض به حکم تغییر قبله از قدس به کعبه ای که او بنا کرده، نشان از سفاهت است: ]وَ مَنْ یرْغَبُ عَنْ ملَّ إِبراهیمَ إِلاَّ مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ وَ لَقدِ اصطَفَیناهُ فِی الدُّنْیا وَ إِنَّهُ فِی الْآخِرَ لَمِنَ الصَّالِحینَ[؛ «جز افراد سفیه و نادان، چه کسی از آیین ابراهیم رویگردان خواهد شد؟!»[۸]

مضمون اعتراض سفیهان

طبق بیان قرآن، سفیهان در اعتراض خود می گفتند: [ما وَلاَّهمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتی کانُوا عَلَیها]؛ «چه چیز مسلمانان را از قبله ای که بر آن بودند، برگردانید؟!»؛ یعنی چرا آنها از قبله ای که خدا برای پیامبران پیشین قرار داده بود، اعراض نموده و به سوی خانه ای برگشتند که چنین شرافتی ندارد؟! اگر این عمل به دستور خداست، خدایی که «بیت المقدس» را قبله قرار داده است، حکم خود را نسخ نمی کند و نمی شکند (یهود به نسخ معتقد نبود)، و اگر بدون دستور خداست، این انحراف از صراط مستقیم و خروج از هدایت و رفتن به سوی ضلالت و گمراهی است؟!

اگرچه در آی فوق مطالب مذکور به طور صریح از زبان آنها نیامده است؛ ولی پاسخی که خدا به اعتراض آنها داده، اشاره ای بر این مطالب دارد.[۹]

پاسخ به اعتراض سفیهان

خدای سبحان در پاسخ اعتراض سفیهان، در ادام آی فوق به پیامبرش چنین دستور می دهد: [قُلْ لِلَّه الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ یهْدی مَنْ یشاءُ إِلی صِراطٍ مُسْتَقیم]؛ «بگو مشرق و مغرب از آن خداست؛ هر کس را که بخواهد، به راه راست هدایت می کند.»

این فراز از آی شریفه می فرماید: تمام جهتها از آنِ خداست؛ زیرا بر اساس کُرویت زمین و حرکت وضعی آن، هر نقطه از زمین مشرق و نقط مقابل آن مغرب است؛ چون خورشید در هر لحظه در نقطه ای از زمین طلوع و در نقط مقابل غروب می کند. بنابراین، مراد از مشرق و مغرب در این آی شریفه، جنس آن است، نه مشرق و مغرب خاص. از این رو، در آی دیگر از این دو سمت به صورت جمع یاد شده است: [فلا أُقسِمُ بِرَبِّ الْمَشارِقِ وَ الْمَغارِبِ إِنَّا لَقادِرُون]؛ «سوگند به پروردگار مشرقها و مغربها که ما قادریم.»

بنابراین، مشرق و مغربی که در آی مورد بحث آمده است، در برابر شمال و جنوب یا بالا و پایین نیست؛ بلکه تمام جهات و سمتها را در بر می گیرد و معنی آیه چنین می شود: تمام جهات و سمتها از آن خداست و تعیین کنند قبله نیز خداست، پس هر سمت را که او قبله قرار دهد، همان سمت قبله خواهد شد.[۱۰]

هیچ مکانی بدون عنایت خدا شرافت ذاتی ندارد؛ بلکه هر جایی که خدا دستور دهد، همانجا محترم و مقدس خواهد بود. مهم آن است که بند حقیقی مطیع امر مولای خود و تسلیم فرمان او باشد و بتهای لجاجت، خودخواهی و تعصب را بشکند.

لازم به ذکر است که جمل ]یهْدی مَنْ یشاءُ إِلی صِراطٍ مُسْتَقیم[ به این معنی نیست که خدا بدون حساب کسی را هدایت می کند؛ بلکه مشیّت خدا بر هر امری از روی حکمت بوده، از مصالح و مفاسد آن سرچشمه می گیرد و هدایت انسان نیز از این قانون مستثنا نمی باشد. تغییر قبله نیز یکی از مصادیق هدایت الهی به «صراط مستقیم» می باشد که به مقتضای حکمت خدا انجام گرفته است.

هدف از تشریع و جعل احکام از سوی خدا، هدایت انسانها به «صراط مستقیم» است و قبله شدن کعبه نیز زمینه ساز هدایت انسانها به «صراط مستقیم» می باشد.[۱۱]

برخی از اسرار تغییر قبله

در آی بعدی به برخی از اسرار تغییر قبله اشاره می فرماید: [وَ کذلِک جعَلْناکمْ أُم وَسطاً لِتَکونُوا شُهَداءَ عَلَی النَّاسِ وَ یکونَ الرَّسُولُ عَلَیکمْ شَهیداً وَ ما جَعَلْنَا الْقبل الَّتی کنتَ علَیها إِلاَّ لِنَعْلَمَ مَنْ یتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ ینْقَلِبُ عَلی عَقِبَیهِ وَ إِنْ کانَتْ لَکبیرَ إِلاَّ عَلَی الَّذینَ هدَی اللَّه وَ ما کانَ اللَّهُ لِیضیعَ إیمانَکمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَؤُفٌ رَحیمٌ]؛ «همانگونه (که قبل شما یک قبل میانه است) شما را نیز امت میانه ای قرار دادیم تا بر مردم گواه باشید و پیامبر بر شما گواه باشد. و ما آن قبله ای را که قبلاً بر آن بودی، تنها برای این قرار دادیم که افرادی که از تو پیروی می کنند، از آنها که به عقب باز می گردند، مشخص شوند و مسلماً این حکم جز بر کسانی که خدا آنها را هدایت کرده، دشوار خواهد بود. (این را نیز بدانید که نمازهای شما در برابر قبل سابق، صحیح بوده است) و خدا هرگز ایمان [نماز] شما را ضایع نمی گرداند؛ زیرا خدا نسبت به مردم، رحیم و مهربان است.»

در این آی شریفه، به قسمتی از فلسفه و اسرار تغییر قبله اشاره شده است.

۱- امت وسط و قبل وسط

نخست می فرماید: «همان گونه (که قبل شما قبله ای میانه است) شما را نیز امت میانه ای قرار دادیم.»؛ «امت وسط» بودن مسلمانان حقیقی به این معناست که اهل افراط و تفریط نیستند.

اما وسط و میانه بودن قبله (کعبه) چگونه متصوّر است؟

سید بن طاووس(ره) می گوید: «در احادیث رسیده از پیشوایان معصوم(ع) دیدم که: «أَنَّ اللَّهَ تَعَالَی أَمرَ آدَم(ع) أَنْ یصَلِّی إِلَی الْمَغْرِبِ وَ نُوحاً (ع) أَنْ یصَلِّی إِلَی الْمَشْرِقِ وَ إِبْرَاهِیمَ (ع) أَنْ یجْمَعَهُمَا فَلَمَّا بَعَثَ موسَی(ع) أَمرَهُ أَنْ یحْیی دِینَ آدَمَ(ع) وَ لَما بعَثَ عِیسَی(ع) أَمرَهُ أَن یحیی دِینَ نُوحٍ(ع) وَ لَمَّا بَعَثَ مُحَمَّداً(ص) أَمرَهُ أَن یحْیی دِینَ إِبْرَاهِیمَ(ع)؛[۱۲] خدای تعالی به آدم(ع) دستور داد به سوی مغرب نماز بخواند! به نوح(ع) دستور داد به سوی مشرق نماز بخواند! به ابراهیم(ع) دستور داد که میان آن دو جمع نماید و آن “کعبه” است. هنگامی که موسی(ع) را مبعوث کرد، به او دستور داد که دین آدم(ع) را زنده کند. هنگامی که عیسی (ع) را مبعوث فرمود، به او دستور داد که دین نوح(ع) را زنده نماید، و هنگامی که حضرت محمد(ص) را مبعوث فرمود، دستور داد که دین ابراهیم(ع) را زنده کند.»

علامه مجلسی (ره) پس از نقل این روایت، می گوید: منظور از جمع میان مغرب و مشرق، به این ترتیب است که استقبال کعبه، گاهی با مشرق و گاهی با مغرب مطابقت می کند. یا اینکه چون کعبه میان مشرق و مغرب قرار دارد، مثل این است که جامع بین آن و این می باشد.[۱۳]

در تفسیر نمونه آمده است: «اما چرا قبل مسلمانان، قبل میانه است؛ زیرا مسیحیان تقریباً به سمت مشرق می ایستادند، به خاطر اینکه بیش تر ملل مسیحی در کشورهای غربی زندگی می کردند و برای ایستادن به سوی محل تولد حضرت عیسی(ع) که در “بیت المقدس” بود، ناچار بودند به سمت مشرق بایستند و به این ترتیب جهت مشرق قبل آنان محسوب می شد؛ ولی یهود که بیش تر در شامات و بابل و مانند آن به سر می بردند، رو به سوی بیت المقدس که برای آنان تقریباً در سمت غرب بود، می ایستادند، و به این ترتیب نقط غرب قبل آنان بود.

اما «کعبه» که نسبت به مسلمانان آن روز (مسلمانان مدینه) در سمت جنوب و میان مشرق و مغرب قرار داشت، یک خط میانه محسوب می شد. در حقیقت تمام این مطالب را می توان از جمل “وَ کَذَلِکَ” استفاده کرد، هرچند در تفسیر این جمله مفسّران احتمالات دیگری داده اند که قابل بحث و ایراد است.

به هر حال، گویا قرآن می خواهد رابطه ای میان هم برنامه های اسلامی ذکر کند و آن اینکه نه تنها قبل مسلمانان یک قبل میانه است؛ بلکه تمام برنامه هایشان این ویژگی را داراست.»[۱۴]

صاحب تفسیر «مواهب الرحمن» می نویسد: از برخی آثار معلوم می شود که قبل یهود، در اصل «تابوت»[۱۵] (صندوقی که مادر موسی(ع) او را در آن گذاشت و به آب افکند) بود، که به طرف آن نماز می خواندند. در مسافرتهای جمعی و در جنگها آن را با خود می بردند و هر جا می خواستند نماز بخوانند، به طرف آن می ایستادند و در غیر حال سفر، آن را در کنار «صخره» ای در بیت المقدس قرار می دادند و به سوی آن نماز می خواندند. بدین ترتیب همان «صخره» قبل آنان گشت.

اما قبل مسیحیان، قسمت شرقی بیت المقدس بود. به اعتبار اینکه به عقید آنها آنجا محل تولد و دفن حضرت عیسی(ع) بوده است. هیچ دلیل معتبری در دست نیست اثبات کند که قبل این دو گروه (یهود و نصارا) به دستور وحی آسمانی بوده یا از مخترعات خودشان می باشد!

شاید یکی از جهات تأکید و اهتمام قرآن بر قبله بودن «بیت الحرام» این باشد که آن اولین قبله ای است که در ادیان آسمانی از طرف خدا تشریع شده است که به وسیل آن، وحدت میان افراد این امت حفظ می شود. همچنین، سبب هدایت و پشتیبان و علامت این است که این امّت در «صراط مستقیم» قرار دارند. بنابراین، تشریع قبله بودن بیت الحرام از لوازم اتمام نعمت بر مؤمنان می باشد.[۱۶]

با ملاحظ مطالب مذکور، مفهوم وسط و میانه بودن قبل مسلمانان (کعبه) تا حدی روشن می شود.

۲- آزمایش بزرگ الهی

آی شریفه در ادامه به یکی دیگر از اسرار تغییر قبله اشاره می کند و می فرماید: [وَ ما جَعَلْنَا الْقبل الَّتی کنْتَ عَلَیها إِلاَّ لِنَعْلَمَ مَنْ یتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ ینْقَلِبُ عَلی عَقِبَیهِ]؛ «ما آن قبله ای که قبلاً بر آن بودی (بیت المقدس) را تنها برای این قرار دادیم که افرادی که از پیامبر (ص) پیروی می کنند، از آنها که به عقب (جاهلیت باز می گردند)، مشخص شوند.»

خدا صریحاً می فرماید که برنام تغییر قبله، آزمایش بزرگی برای مشخص شدن مؤمنان حقیقی از غیر حقیقی است.

از آنجا که نماز خواندن به سوی «بیت المقدس» برای آنها که «کعبه» را سرمای معنوی نژاد خود می دانستند، و همچنین بازگشت به سوی «کعبه» پس از عادت کردن به قبل نخست (بیت المقدس) دشوار بود، در ادام آیه می فرماید: [وَ إِنْ کانَتْ لَکبیرَ إِلاَّ عَلَی الَّذینَ هَدَی اللَّهُ]؛ «این حکم جز بر کسانی که خدا آنها را هدایت کرده است، دشوار بود.»

این فراز از آیه، به وجود مؤمنان حقیقی و منافقان