فایل پاورپوینت کامل اخلاق و عرفان اسلامی

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل اخلاق و عرفان اسلامی :

اشاره

در ادامه سلسله مباحث اخلاقی استاد مصباح یزدی، در این شماره نیز شرح بخش دیگری از وصایای امام جعفر صادق علیه السلام به عبداللّه بن جندب را پی می گیریم:

«یا ابن جندب الاسلام عریان فلباسهُ الحیاء و زینته الوقار و مروّته العمل الصالح و عماده الورع و لکل شی ءٍ اساس و اساس الاسلام حبّنا اهل البیت.»^(۱)

مفهوم حیاء و آثار مترتب بر آن

درباره حیا و مصادیق و آثار آن، مضامین مختلفی در قرآن کریم آمده است. از باب مثال، کلمه «استحیاء» در داستان حضرت موسی علیه السلام و دختران شعیب آمده است؛ آن جا که می فرماید: «فجاءته احداهما تمشی علی استحیاء.» (قصص: ۲۵) همچنین روایات بسیاری درباره اهمیت حیاء و فضایل آن، مخصوصا برای خانم ها، وارد شده که جای تأمّل و دقت فراوان دارد. مضمون بعضی از این روایات این است که «حیاء» و «ایمان» با یکدیگر تلازم دارند؛ به این معنا که اگر حیاء از انسان سلب شود، ایمان هم از بین خواهد رفت. در برخی دیگر از روایات به این نکته اشاره شده است که کار انسان بی حیاء به آن جا می کشد که ربقه اسلام از گردنش برداشته می شود؛ یعنی خدای ناکرده از کفر سر در می آورد. همچنین روایاتی به این مضمون داریم که اگر اراده خداوند بر این قرار بگیرد که کسی یا قومی را هلاک کند؛ یعنی به خاطر اعمال بدشان بخواهد آن ها را مؤاخذه نماید، حیاء را از ایشان می گیرد: «اذا اراد اللّه عزّ و جل هلاک عبدٍ نزع منه الحیاء.»^(۲) حیاء که از انسان گرفته شد، دیگرحیات حقیقی برای وی مفهومی نخواهد داشت.

متأسفانه گاهی اوقات سوء برداشت هایی هم از این مسأله می شود؛ یعنی برخی حیاء را با هر نوع خجالت کشیدن مساوی می دانند. بر این اساس، چنین نتیجه گیری می کنند که چون خجالت کشیدن موجب سلب اعتماد به نفس می گردد و افراد خجالتی معمولاً موفقیتی در اجتماع ندارند، پس نباید زیاد روی مسأله حیاء تأکید کرد! این سوء برداشت از آن جا ناشی می شود که مفهوم حیاء؛ یعنی آن چیزی که مورد تأکید نظام ارزشی اسلام می باشد، به درستی تبیین نگردیده است. چطور ممکن است که حیاء با آن ارزش بالایی که دارد آن قدر تنزل پیدا کند که با کم رویی ها و خجالت کشیدن های بی جا مساوی تلقی شود؟! برای این که مطلب روشن شود، باید ببینیم اصلاً مفهوم حیاء چیست؟ یعنی صرف نظر از جنبه اخلاقی، آن را به عنوان یک پدیده روان شناختی مورد مطالعه قرار دهیم.

«حیاء» در روان شناسی، تحت عنوان انفعالات روانی معرفی می شود. اصولاً حالات روانی را با هیچ تعریف خاصی نمی توان به کسی که فاقد آن است شناساند. به عنوان مثال، شما نمی توانید به کسی که هنوز برایش حالت تعجب پیش نیامده، بفهمانید تعجب به چه معناست. مفهوم عشق نیز از همین مقوله است؛ یعنی تا انسان مزه آن را نچشیده باشد، نمی تواند حقیقت آن را درک کند. بنابراین، با صرف تعریف از این گونه مفاهیم، نمی توان به حقیقت آن حالات روحی پی برد. حیاء هم دارای یک چنین خصوصیتی است، منتها چون برای همه انسان ها کمابیش این حالت پیش می آید، می توانند آن را درک کنند.

در روایتی، مفضل بن عمر از امام صادق علیه السلام نقل می کند که آن حضرت می فرمایند: آن خصلتی که خداوند ویژه انسان ها قرار داده و حیوانات از آن محرومند، حیاء است. برکات بسیاری بر حیاء مترتب است. بسیاری از مردم هستند که اگر این خصلت را نداشته باشند، به هیچ اصل اخلاقی پای بند نمی شوند؛ به تعهدات خود عمل نمی کنند، امانت ها را به صاحبانشان برنمی گردانند، دروغ می گویندو به تدریج به همه صفات پست آلوده می شوند.آنچه موجب می شود مردم از بسیاری رذایل اخلاقی مصون بمانند، حیاء است.

دو چیز موجب پدید آمدن حیاء در انسان می شود: یکی، تمایل انسان به بی عیب و نقص بودن، و یکی هم علاقه به پوشاندن عیوب احتمالی خود از دیگران. انسان وقتی از چیزی خجالت می کشد که بداند عیبی از او ظاهر شده و دیگری نسبت به آن آگاهی پیدا کرده است.

اگر از انسان رفتار زشتی سر زند که دیگران بفهمند؛ یعنی عیب زشتی که در وجودش نهفته است بر دیگران ظاهر شود، حالتی به وی دست می دهد که همان خجالت کشیدن است. این حالت، حالت مطلوبی برای انسان نیست، بلکه حالت رنج آور و ناراحت کننده ای است. به حسب همان روایتی که از امام صادق علیه السلام نقل شد، فایده این کار این است که انسان برای جلوگیری از بروز چنین حالتی، سعی می کند کار زشتی مرتکب نشود تا مبادا در نزد دیگران عیوبش آشکار گردد و موجب خجالت کشیدن وی شود. انسان فطرتا به گونه ای آفریده شده است که اگر متوجه شود عیوبش بر دیگران ظRشده و یا احتمال بدهد که ممکن است دیگران به عیوب وی پی ببرند، ناراحت می شود و درصدد برمی آید تا عیب خود را بپوشاند. این حالت، در اصطلاح منطق، از اعراض خاص انسان است که انسان را از حیوان متمایز می سازد. در قرآن می خوانیم که وقتی حضرت آدم و حوا از شجره منهیه تناول کردند، عورتشان (= عیوبشان) ظاهر شد. حال این که تناول از آن درخت چه رابطه ای با ظاهر شدن عورت آن ها دارد، بستگی به این دارد که آن شجره منهیه و آثار مترتب بر آن را چه بدانیم؛ آیا اثر طبیعی درخت این بود که وقتی از آن تناول کردند، این عیوب برایشان پدید آمد و یا این که پس از تناول از درخت، متوجه عورتشان شدند؟ ما فرض را بر این می گیریم که اصلاً آن شجره منهیه موجب شد تا غریزه شهوت در انسان پدید آید و اندام مربوط به آن نیز در وجود وی ظاهر گردد. از این رو، آدم و حوا متوجه این اندام شدند و درصدد پوشاندن آن برآمدند. لذا از برگ درختان بهشتی برای ستر عورت خود استفاده کردند: «فلما ذاقا الشجره بدت لهما سوآتهما و طفقا یخصفان علیهما من ورق الجنه.» (اعراف: ۲۲)؛ چون از آن درخت تناول کردند، زشتی هایشان آشکار گردید و بر آن شدند که از برگ درختان بهشت خود را بپوشانند.

بنابراین، معلوم می شود که این یک امری فطری است که انسان نمی خواهد زشتی های وجودش را دیگران ببینند و اگر عیوبش بر دیگران آشکار گردد، حالت خجالت به وی دست می دهد. این حالت ناراحت کننده، همان حیاء است. یکی از اوصاف حضرت آدم و سایر انبیاء و اوصیا علیهم السلام این بوده که حیاء زیادی داشتند؛ یعنی از ظهور عیوبشان بسیار خجالت می کشیدند. درباره سلمان فارسی نیز آمده است که ایشان از فرط حیاء، هیچ گاه در طول عمر طولانی خود به عورت خویش نگاه نکردند. اگر انسان از این که وجودش عیبناک باشد، باکی نداشته باشد، هیچ گاه از این حالت ناراحت نمی شود و لذا ممکن است رفتارهای زشتی از وی سر بزند که خجالت و شرمساری را به دنبال نداشته باشد. پس انسان برای این که خجالت بکشد، باید ذاتا خواهان بی عیب و نقص بودن باشد. علاقه به کرامت نفس که فرعِ حبّ ذات است لازمه وجود انسان می باشد. از این رو، اگر انس