فایل پاورپوینت کامل الصناعه فی الحضاره الاسلامیه

دانلود و استفاده از فایل پاورپوینت کامل الصناعه فی الحضاره الاسلامیه – تجربه‌ای بی‌نظیر در ارائه!

پاورپوینتی شیک و استاندارد:

فایل فایل پاورپوینت کامل الصناعه فی الحضاره الاسلامیه شامل 120 اسلاید طراحی‌شده با دقت بالا است که کاملاً آماده برای ارائه یا چاپ در PowerPoint می‌باشد.

چرا فایل فایل پاورپوینت کامل الصناعه فی الحضاره الاسلامیه گزینه‌ای عالی است؟

• گرافیک حرفه‌ای و جذاب: اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل الصناعه فی الحضاره الاسلامیه با طراحی مدرن و چشم‌نواز، پیام شما را به بهترین شکل منتقل می‌کنند.
• کاربری آسان: ساختار این پاورپوینت به‌گونه‌ای است که استفاده از آن بدون نیاز به تغییرات پیچیده ممکن باشد.
• آماده استفاده: تمامی اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل الصناعه فی الحضاره الاسلامیه از قبل تنظیم‌شده و بدون نیاز به ویرایش، قابل استفاده هستند.

تضمین کیفیت و دقت بالا:

این مجموعه بر اساس بالاترین استانداردهای طراحی ساخته شده است و کاملاً منسجم و بدون اشکال، مناسب برای ارائه‌های حرفه‌ای می‌باشد.

نکته قابل توجه:

برخی نسخه‌های غیررسمی ممکن است تغییراتی داشته باشند. این نسخه اصلی فایل پاورپوینت کامل الصناعه فی الحضاره الاسلامیه با دقت و کیفیت بالا طراحی شده است.

همین حالا فایل فایل پاورپوینت کامل الصناعه فی الحضاره الاسلامیه را دریافت کنید و یک ارائه بی‌نظیر داشته باشید!

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل الصناعه فی الحضاره الاسلامیه :

مقدمه

استلزمت المرحله الحضاریه التی وصلت الیها الدوله العربیه فی خلال القرن الثالث تعدد الحاجات وانواع الامتعه من ملابس واثاث و غیرها مما یحتاج الناس فی حیاتهم علی اختلاف طبقاتهم . وکان للرخاء الذی حل بالبلاد منذ عهد هارون الرشید تاثیر بالغ فی تنویع تلک الحاجات واستجادتها والتانق فی صناعتها . اذ علی مقدار عمران البلد، کما یقول ابن خلدون، تکون جوده البضائع، وکلما ازداد العمران تعددت انواع البضائع التی یتطلبها الناس، وتزایدت صنائع اخری مما تدعو الیه عوائد الترف واحواله ^(۱) .

وکان من عوامل تشجیع الصناعه حینذاک ان الخلفاء ورجال الدوله والاغنیاء من الناس اخذوا یتهافتون علی اقتناء الالبسه ولا یبالون کم یکون ثمنها . وربما لبس الواحد منهم تسعه اقبیه کل قباء بلون خاص للمفاخره بالبذخ ^(۲) . فشجع ذلک الصناع علی اتقان مایصنعون من البضائع، فازدهرت الصنائع فی معظم مدن الدوله الاسلامیه . وقد اختص بعضها بنوع معین من البضائع بحیث تحمل منتوجاتها منه الی بلدان اخری . ومثلما استقطبت مدینه السلام عند تاسیسها فی منتصف القرن الثانی حذاق اهل الصناعات وانتقلوا الیها من کل بلد، واتوها من کل افق فی ماذکره الیعقوبی ^(۳) ، فان المعتصم بالله عند تاسیسه سامراء وانتقال عاصمه الخلافه الیها، استقدم الیها من کل بلد من یعمل عملا من الاعمال او یعالج مهنه من المهن . فحمل من مصر من یعمل القراطیس و غیرها، ومن البصره من یعمل الزجاج والخزف والحصر، ومن الکوفه من یعمل الخزف والادهان، ومن سائر البلدان من اهل کل مهنه وصناعه، وجعل سوقا لاهل المهن ^(۴) .

وقد تکتل ارباب کل صناعه لیکونوا صنفا خاصا، ویظهر انه کان هناک تنظیم متدرج عند ارباب الحرف المختلفه . فهناک الصناع والاساتذه، کما کان لکل حرفه رئیس من بین اصحابها ^(۵) . ان هذه الاصناف المهنیه التی نسمیها الیوم النقابات کانت الاساس الذی تقوم علیه الصنائع آنذاک، اذ کان لکل صناعه تقالیدها ونظمها . فلا یسمح لای شخص ان یعمل فی احدی الصناعات ما لم یکن قد تدرب واکتسب مهاره فیها . وکان ارباب کل صناعه یحرصون علی حفظ صناعتهم واسرارها، ولا یقبلون الیها سوی من یثقون به ممن یتقدم للعمل معهم . وکانوا یلقنونهم اسرار تلک الصناعه منذ صغرهم . وعلی الصبیان ان یتمرنوا مده غیر قصیره تحت اشراف من هم اقدم منهم حتی یحذقوا الصنعه قبل ان یعترف بهم صناعا ماهرین ^(۶) .

ومع حرص شیوخ الصنائع ورؤسائها علی تحسین مصنوعاتهم ورفع مستوی نوعیتها، فقد کان لمؤسسه الحسبه دور مهم فی الحفاظ علی متانه تلک المصنوعات وجودتها سواء فی المواد الخام التی تصنع منها او فی طریقه صنعها، وذلک بفضل الرقابه التی کان یتولاها المحتسب فی المدینه . وقد تضمنت کتب الحسبه شروط کل صناعه ومهنه، وواجبات القائمین بها والتزامهم جوده الصناعه واتقانها . و سنذکر بعض مایقوم به المحتسب فی رقابته علی بعض المصنوعات علی سبیل المثال .

کانت واجبات المحتسب تجاه الحاکه، ای النساجین، ان یاخذهم بجوده العمل والتزام الطول والعرض المقدرین للثوب الذی ینسجونه . وان یعتنوا بصفاقه النسیج وتنقیته من القشره السوداء، ویمنعهم من نثر الدقیق والجبسین علیها عند نسجها لیستروا وحاشتها فتبدو کانها صفیقه . وان اخذ احدهم غزلا فلیاخذه بوزن، فاذا نسجه ثوبا غسله ثم دفعه الی صاحبه بالوزن ^(۷) . و فی ما یتعلق بباعه القطن وندافیه، فعلی المحتسب ان یلاحظ عدم خلطهم جدید القطن بقدیمه، ولا احمره بابیضه . وینبغی علیهم ان یندفوا القطن مکررا حتی تطیر القشره والحب المکسور لانه اذا بقی فیه ذلک ظهر فی وزنه، واذا ما استخدم فی لحاف او جبه او قباء قرضه الفار . . ما الکتانیون والحریریون فعلیهم ان یلاحظوا عدم خلط الکتان الجید بردیئه ولا الکتان النابلسی بالمصری، وان لا یصبغوا الحریر القز قبل تبییضه لئلا یتغیر بعد ذلک، وقد یفعلونه حتی یزید لهم . وان یثقلوا الحریر بالنشا ولا بالسمن والزیت ^(۸) . ومن الصباغین من یصبغ الحریر و غیره من الغزل والثیاب بالحناء عوضا عن الفره فیخرج الصبغ حسنا مشرقا، فاذا اصابته الشمس تغیر لونه وزال اشراقه . ومنهم من یدکن الثیاب بالعفص والزاج اذا اراد صبغها کحلیا ثم یدلیها فی الخابیه فتخرج صافیه اللون شدیده السواد، فاذا مضت علیها مده قصیره تغیر لونها ونقص صبغها . وهذا کله غش وتدلیس، علی المحتسب ان یمنعهم من فعله ^(۹) .

اما ما یلاحظه علی الاساکفه فیجب ان لا یکثروا حشو الخرق البالیه فی ما بین الجزء العلوی من الحذاء وبطانته، ولا بین النعل والجلد الذی یشد الیه، ولا یستخدموا نعلا احرقته الدباغه، او ما زال غیر مدبوغ بصوره جیده . وعلیهم ان یحکموا ابرام الخیط ولا یطولونه اکثر من ذراع لانه اذا طال اکثر من ذلک انسحج وانتفض ابرامه ^(۱۰) .

و فیما یخص الصاغه والنحاسین والحدادین فان اهم واجبات المحتسب فی مراقبتهم هو ان یلاحظ عدم غش المعادن التی یستعملونها فی صناعتهم وان لا یستخدموا مهاراتهم فی الجلاء والصیاغه وخلط المعادن لغش بضاعتهم، وان لا یستعملوا ما هو قدیم من المعادن ویعیدوا صنعه . ومراقبه هذه الاصناف تحتاج الی مهاره و دقه ومعرفه یجب ان یمتاز بها المحتسب لکی لا یدلسوا علیه ^(۱۱) .

اهم الصناعات

سنستعرض فی مایاتی اهم الصناعات التی کانت منتوجاتها تنتقل من البلد الذی تصنع فیه الی بلدان اخری، ونذکر اهم مراکز تلک الصناعات:

ا . صناعه النسیج (الاکسیه والثیاب) وجد العرب فی البلاد التی حرروها من نیر الفرس والروم ثمه مصانع للنسیج تنتج اقمشه باصناف عدیده ممتازه، فلم یقتصروا علی تشجیعها بل صاروا ینشئون مصانع اخری جدیده، وحصلوا علی مرکز القیاده فی هذه الصناعه، و سیطروا تماما علی تجاره الحریر خاصه . ولعل اسماء اقمشه ومنسوجات عدیده ظل بعضها حیا فی مجال الاستعمال حتی الیوم، تعین لنا الاماکن التی ترد منها، فالقماش المعروف باسم فوستیان (fostian) مصدره مدینه الفسطاط بمصر، والدمقس (Damask) جاء اسمه من دمشق، والموسلین (Mus Iin) هو ما کان یستورد من الموصل من النسیج القطنی الرفیع ^(۱۲) .

ولما کان اللباس اهم الحاجات الاساس للانسان بعد الطعام، کانت صناعه الملابس والتفنن بها من اوسع الصناعات . وکادت صناعه نسیج الاکسیه والثیاب تکون عامه فی جمیع اقالیم الدوله الاسلامیه . فما من مدینه من امهات المدن الا واشتهرت بنوع من النسیج، بل ان بعض المدن الصغیره والقری اشتهرت بذلک ایضا . فقد کانت تعمل ببغداد الوان ثیاب القز لا سیما العبادانی والسامانی الرفیع، والمنسوجات الحریریه کالازر والعمائم والمنادیل، والثیاب القطنیه البیض ^(۱۳) . وکان السقلاطون، وهو سیج حریری سمیک وردی اللون، یصنع بالدرجه الاولی ببغداد ^(۱۴) . وکان مضرب الامثال بجودته ^(۱۵) . وکانت ترسم علیه صور الاشجار والحیوانات والطیور ^(۱۶) . ویشبه صاحب المنتظم جلد الحمار المخطط بالثوب العتابی ^(۱۷) ، وقد اشتهرت بغداد بصنعه، وکان یصنع فی حی العتابیه بها، وهو نسیج حریری خاص، قلد فی اسبانیا وعرف فیها باسم الاتابی، وعرفته فرنسا وایطالیا باسم تابیس ( Tabis) ، واشتهر باسمه التجاری هذا فی بلدان اوربا ^(۱۸) . کما اشتهرت بغداد بنسج نوع من الثیاب عرفت بالمتوکلیه، وهی نوع من الثیاب الملیحه کانت فی نهایه الحسن والصبغ وجوده الصنعه، وکان الخلیفه المتوکل علی الله قد فضلها علی سائر الثیاب فنسبت الیه، واقتدی الناس به وبالغوا فی ثمنها ^(۱۹) . وکانت تنسج فی الحظیره، وهی من قری بغداد، الثیاب الکرباس الصفیق، ومنها یحمله التجار الی البلاد الاخری ^(۲۰) .

واشتهرت البصره بصنع الخز والبز ^(۲۱) . ولجوده ما یصنع بالبصره من المنسوجات قال الجاحظ: «الصناعه بالبصره » ^(۲۲) ، اذ کانت تصنع بالابله ثیاب الکتان الرفیعه ^(۲۳) ، والعمائم الجیده التی کانت مضرب الامثال ^(۲۴) .

وامتازت الموصل بصنع نسیج قطنی یسمی الشاش وکان له شهره واسعه وقد انتشر فی البلدان الغربیه باسم الموسلین کما اشرنا آنفا . وتمیزت الکوفه بصناعه الوشی الذی کان مضرب الامثال حیث یقول الجاحظ: «وخیر الوشی فی الثوب الکوفی » ^(۲۵) ، وکذلک یصنع الخز وبخاصه العمائم ^(۲۶) .

وکان للنعمانیه شهره فی نسیج الاکسیه والثیاب الصوفیه العسلیه الحسنه الصنع ^(۲۷) . کما کانت الحیره تنسج الاقمشه القطنیه والصوفیه، وکان للثیاب الحیریه شهره خاصه ^(۲۸) .

و فی اقلیم الجزیره اشتهرت مدینه آمد بصنع ثیاب الصوف والکتان الرومیه الطراز ^(۲۹) ، والطیالسه الصوفیه، والثیاب الموشاه، والمنادیل، وشراشف الفرش، والکلل ^(۳۰) .

وکانت تصنع فی الیمن انواع البرود والاردیه والثیاب الموشاه، وقد تبلغ قیمه البرد الواحد عندهم خمسمئه دینار ^(۳۱) .

اما فی اقلیم الرحاب فقد اشتهرت مدینه برذعه بارمینیه بانتاج الابریسم لکثره ما یربی فیها من دود القز، وصناعه الثیاب الفاخره منه ^(۳۲) . اما مدینه دبیل، قصبه ارمینیا، فکانت تصنع فیها الثیاب المرعزیه، وکانوا یصبغون المرعزی بالقرمز . واصله من دوده تنسج علی نفسها کدوده القز ^(۳۳) وکانت تصنع فی مدینه میافارقین الثیاب والمنادیل والتکک الارمینیه الرفیعه المشهوره التی یبلغ ثمن الواحده منها من دینار، الی عشره دنانیر، ولا نظیر لها فی سائر البلدان ^(۳۴) .

وانتشرت صناعه النسیج فی عدد غیر قلیل من مدن مصر حیث یزرع الکتان بکثره . فکانت الثیاب الصفاق الملونه تصنع فی مدینه دمیاط ^(۳۵) ، کما کان یصنع فیها القصب من کل نوع، ویبلغ ثمن الثوب الابیض فیها ولیس فیه ذهب ثلاثمئه دینار، ویعمل فیها الفرش القلمون من کل لون، المعلم والمطرز، ومناشف الابدان والارجل ^(۳۶) . واشتهرت دبیق من قری دمیاط بصنع الثیاب المثقله، والعمائم الشرب الملونه، والدبیقی المذهب ^(۳۷) . کما کانت الثیاب القصب الجیده تصنع فی الفیوم ^(۳۸) . واشتهرت مدینه القیس بنسیج الثیاب القیسیه المصنوعه من الصوف، وعمل الاکسیه الصوفیه الجیده ^(۳۹) . وکانت تنیس من اهم المدن المصریه فی صناعه النسیج وقد اشتهرت بانوالها الخمسه الآلاف، وکان اهلها میاسیر اثریاء واکثرهم حاکه، وبها تحاک الثیاب الشرب من الکتان التی لا یصنع مثلها فی الدنیا بحیث ان زنه کل درهم منها بدرهم فضه، وکان یصنع فیها للخلیفه ثوب یقال له البدنه لا یدخل فیه من الغزل سدی ولحمه غیر اوقیتین وینسج باقی الثوب بالذهب بصناعه محکمه لا تحوج الی تفصیل ولا خیاطه، وتبلغ قیمته الف دینار ^(۴۰) . کما کانت تصنع فیها الثیاب الرقیقه من الدبیقی والقصب والبرود والمخمل والموشی، وانواع ثیاب الکتان والصوف، والفرش ابو قلمون ^(۴۱) . واشتهرت کذلک بالحلل المنسوبه الیها والتی لا یوجد ما یدانیها فی حسن الصنعه و دقتها وقیمتها التی قد تبلغ مئتی دینار للحله الواحده اذا کان فیها ذهب، وقد تبلغ قیمه ما لا ذهب فیها مئه دینار، وجمیع ما یعمل فیها من الکتان، وربما بلغ مثقال غزل من غزولها عده دنانیر . وکان یحمل الی العراق من هذه الحلل والثیاب سنویا ما قیمته من عشرین الف دینار الی ثلاثین الف دینار ^(۴۲) ، وکانت مدینه تونه وهی الی جانب تنیس تصنع الاکسیه الکتانیه الفاخره الخاصه بالکعبه المشرفه ^(۴۳) ، وهی الاکسیه التی حرص الخلفاء علی عملها بدور الطراز وارسالها سنویا الی مکه .

وکانت تصنع فی مصر القراطیس التی لا یشارکها فیها احد، وهی برد مصریه کانوا یحملون فیها الثیاب والآنیه، وقد اشتهرت بصنعها مدینه وسیمه علی ساحل البحر، وبوره من اعمال دمیاط ^(۴۴) .

و فی اقلیم الشام کانت اقمشه الدیباج والبز تحمل من دمشق وطبریا، وتصنع الثیاب القطنیه فی حلب، والفوط فی اکثر مدن فلسطین، والثیاب المنیره فی القدس، والمیازر فی الرمله ^(۴۵) .

وقد اشتهرت اصفهان فی اقلیم الجبال بصناعه الثیاب من القطن و الابریسم کالموشی والعتابی والسقلاطون والملاحم والحلل ^(۴۶) . واشتهرت الری بصنع البرود الحریریه، والاکسیه والطیالسه القطنیه، والثیاب المنیره ^(۴۷) . وانفردت قزوین بصنع الجوارب ^(۴۸) .

واشتهر اقلیم طبرستان بمنسوجات الابریسم کالثیاب والمآزر والمنادیل، وصنع الاکسیه، والمطارف، والمدارع الصوفیه الثمینه، ومنادیل القطن ^(۴۹) . ویقول ابن حوقل ان لیس فی بلد آخر اکسیه تبلغ قیمه اکسیتهم ومطارفهم لا سیما اذا کانت منسوجه بالذهب ^(۵۰) . وقد امتاز الحاکه فی مدینه آمل قصبه الاقلیم بالمهاره ^(۵۱) . وکان الابریسم یحمل من طبرستان الی کثیر من البلدان ولیس هناک ما یضاهیه ^(۵۲) .

وکانت فی تستر فی خوزستان صناعه واسعه لنسیج الابریسم والدیباج والازر الکبار، وکانت تعمل فیها کسوه الکعبه المشرفه، کما کان فیها دار للطراز لخلفاء سامراء ^(۵۳) . کما کانت مدینه بم باقلیم کرمان تشتهر بصناعه الثیاب القطنیه الرفیعه التی کانت تحمل الی اباعد الدیار، وقد تبلغ قیمه الثوب منها ثلاثین دینارا، وتباع فی خراسان والعراق ومصر، ومن طریف ما یعمل فیها الطیالسه المقوره والمنادیل وعمائم مشهوره یرغب فیها اهل العراق ^(۵۴) .

وکانت اغلب مدن ما وراء النهر مشهوره بصناعه النسیج، فکانت تحمل من بخاری ثیاب القطن وتعرف بالثیاب البخاریه، الی العراق و سائر البلدان، وهی کرابیس ثقال الاوزان غلیظه السلک مبرمه الغزل . وتنسج فی کابل الثیاب القطنیه الحسنه التی تعمل منها السبنیات الفاخره والشرابیات المثمنه، وتخرج الی خراسان والسند والصین . واشتهرت سمرقند بصنع الثیاب السمرقندیه، و فرغانه بالثیاب البیض، والشاش بصنع الازر، وهرات بنسیج الخز والدیباج ^(۵۵) .

واشتهرت برقه بصنع الثیاب والاکسیه الصوفیه . وکان اکثر اهل مدینه سوسه حاکه ینسجون الثیاب السوسیه الرقیقه وثمن الثوب منها فی بلدها عشره دنانیر، ویغزل بها غزل تباع زنه المثقال منه بمثقالین من الذهب ^(۵۶) .

ومما له علاقه وثیقه بصناعه النسیج المصانع المسماه بدور الطراز، ویعتبر الطراز من مظاهر ابهه الملک والسلطان، وهو من شارات الخلافه . وذلک بان ترسم اسماء الخلفاء، او علامات تختص بهم فی طراز اثوابهم المعده للباسهم من الحریر والدیباج، فتخط فی نسیج الثوب لحما واسدیه بخیوط الذهب، او بما یخالف لون الثوب من الخیوط الملونه من غیر الذهب . فتصیر الثیاب الخاصه بهم معلمه بذلک الطراز قصدا للتنویه بلابسها . وقد درج الخلفاء علی کتابه اسمائهم مع عبارات تجری مجری الفال . وکانت الدور المعده لنسج هذه الاثواب تسمی دور الطراز، ویسمی القائم علی العمل فیها صاحب الطراز، وهو ینظر فی امور الصباغ والآله، والحاکه فیها واجراء ارزاقهم، وتسهیل آلاتهم والاشراف علی اعمالهم .

وکان الخلفاء یقلدون امر هذه الدور لخواصهم وثقات موالیهم . وقد تعددت دور الطراز وانتشرت فی ارجاء مختلفه لا سیما فی المدن التی تمیز حاکتها بالمهاره . وکان لبعض الامراء فی الاقالیم والولایات دور طراز خاصه بهم . کما ان هذه الدور لم تقتصر علی نسیج الثیاب فحسب، بل اخذت تنتج البسط والفرش والاعلام والبنود الی جانب ذلک ^(۵۷) .

ب . الصناعات المعدنیه واستخراج المعادن قام کثیر من الصناعات المعدنیه فی بعض مدن الدوله الاسلامیه واقالیمها، وکانت مصنوعاتها تحمل الی اقالیم اخری . فقد عرفت الیمن منذ عهد قدیم بصناعه السیوف المشهوره بالیمانیه ^(۵۸) . کما کانت بعض مدن ما وراء النهر کخوارزم و فرغانه و سمرقند واسبیجاب تصنع السیوف والدروع ^(۵۹) . واشتهر اقلیم خراسان کذلک بصناعه السیوف وتطبیعها، وعمل الجواشن والدروع ^(۶۰) .

واهم الصناعات المعدنیه التی کانت فی اقلیم الجزیره قامت فی الموصل وحران ونصیبین . اذ کانت تصنع فی الموصل مختلف المصنوعات الحدید کالسلاسل والسکاکین والاسطال والنشاب، وتصنع فی نصیبین الموازین والدوایات (المحابر) والکوانین (المواقد والمدافی ء)، واشتهرت حران بصنع الموازین، وکانت بصحه موازینها و دقتها مضرب الامثال، کذلک اشتهرت بصنع الآلآت الهندسیه مثل الاسطرلاب و غیره من الآلآت الدقیقه الاخری ^(۶۱) .

و فی صناعه الصفر والادوات النحاسیه، فقد اشتهرت الموصل بصناعه اوانی الطعام النحاسیه ^(۶۲) ، و دمشق بصناعه الصفریات وبفن تکفیت المعادن بالذهب والفضه وهی صنعه تعرف بالصناعه الدمشقیه ^(۶۳) .

وکانت القماقم النحاسیه تصنع فی مدینه قاشان فی اقلیم الجبال ^(۶۴) . کما اشتهر اقلیم سجستان بصنع المشارب السجزیه نسبه الی الاقلیم، وادوات الصفر والشبه الاخری ^(۶۵) .

وکانت تصنع فی سمرقند القدور العظیمه الحجم من النحاس والقماقم الجیده ^(۶۶) .

واختصت مدینه القدس بصنع القنادیل ^(۶۷) . واشتهرت کل من مدینه خوارزم واصفهان ونیسابور بصنع الاقفال ^(۶۸) .

ومن الصناعات المعدنیه المهمه العمل فی استخراج المعادن التی انتشرت مناجمها فی عدد من الاقالیم . فقد کانت فی ما وراء النهر عده مناجم لا سیما فی جبال فرغانه التی استخرجوا منها الذهب والفضه والزیبق والزاج والحدید والصفر والفیروز والنشادر والفحم الحجری ^(۶۹) . ووجد الذهب فی مواضع علی شواطی ء نهر وخاب وهو احد فروع نهر جیحون، بقطع صغار مثل رؤوس الابر ^(۷۰) . کما استخرجوا الذهب من وادی خصنک بسمرقند ^(۷۱) . واستخرجوا من جبال البامیان عند مدینه بلخ النحاس والرصاص والزیبق ^(۷۲) . وکانوا یجمعون الذهب من میاه السیول الجاریه فی منطقه ختل شمالی طخارستان ^(۷۳) . واستخرجوا بمدینه بذخشان بالمنطقه نفسها الیاقوت والبلور واللازورد وحجر البازهر، وحجر الفتیله وهو یشبه البردی لا تحرقه النار، یوضع فی الدهن فیتقد کما تتقد الفتیله ولا ینقص، ویطرح فی النار المتاججه فلا یحترق، وکذلک استخرجوا حجرا یجعل فی البیت المظلم فیضی ء ^(۷۴) . وکان باسبره جبل حجارته سود تحترق کما یحترق الفحم، کانوا یستخرجونها وتباع کل ثلاثه اوقار منه بدرهم فاذا ما احترق واشتد رماده استعملوه لتبیض الثیاب ^(۷۵) .

واستخرجوا الذهب والفضه والحدید والنحاس والنشادر والتوتیا من مناجم مدینه دمندان باقلیم کرمان، وخاصه من جبال القفص ^(۷۶) .

وکانت توجد فی اقلیم الرحاب بعض المناجم یستخرج منها الذهب والفضه والحدید والنحاس والزاج والزیبق ^(۷۷) .

وکانوا یستخرجون الزبرجد من صعید مصر من قریه منقطعه عن العماره ^(۷۸) . واستخرجوا الشب من بعض جبال مصر وکان یعتبر من عجائبها ^(۷۹) .

وکان فی بلاد المغرب عدد من المناجم، وقد استخرجوا الذهب والفضه من سجلماسه، والزیبق من مدینه جیان ^(۸۰) . وکان علی مقربه من القیروان مدینه یقال لها مجانه و فی جبالها معادن الفضه والحدید والکحل والرصاص، ویقال ان اهل هذه المدینه من سنجار من دیار ربیعه ^(۸۱) . واستخرجوا الشب من مدینه سرت وکانت کمیاته غزیره، وقد عرف باسمها، وکان یصدر منه کثیر ^(۸۲) .

وقد استخرجوا الذهب من المنطقه الممتده من ینبع والمروه علی ساحل بحر القلزم، ومن سبا بمدینه الیمن ^(۸۳) . کما کانوا یجمعون التبر من بلاد البجه لاستخراج الذهب، ومن وادی العلاقی بعد اسوان وما حوالیها، وکان التجار و غیرهم ممن یعمل علی استخراجه یستخدمون العبید السود فی الحفر، فیخرجون التبر کالزرنیخ الاصفر ^(۸۴) .

و فی بلاد الشام استخرجوا الحدید من جبال بیروت، والمغره من حلب، والکبریت من الاغوار ^(۸۵) .

کما استخرجوا الشب فی بلاد الیمن وقالوا عنه انه ماء یتقطر من جبل شاهق فاذا صار فی قعره تجمد وصار ماده الشب ^(۸۶) . واشتهرت الیمن بالعقیق الجید، ومن اراد الحصول علیه اشتری قطعه ارض بموضع فی صنعاء، ثم حفر، فربما خرج له شی ء منه شبه صخره او اقل، واجود انواعه ما استخرج من مقری وجبل یقال له قساس، وکان یحمل بعضه الی البصره، واغلاه ثمنا البقرانی . اما المعرق من الجزع فکانوا یتخذون منه الاوانی لکبر حجمه ^(۸۷) .

اما النفط فکانوا یستخرجونه من مدینه باکه او باکوه علی شاطی ء بحر الخزر ^(۸۸) ، ومن خوزستان، وکان فیها جبل تتقد فیه النار ابدا لا تنطفی ء، ویری الاصطخری ان سبب ذلک وجود نفط او زفت، وقعت فیه النار فظل متقدا ^(۸۹) .

وعندما یمر نهر الفرات بقرب مدیند بالس یشق جبل بارما الممتد وسط الجزیره و فیه عیون للنفط والقار ^(۹۰) . کما استخرجوا القار من الموصل ^(۹۱) .

ج . صناعه السجاد والبسط والستائر ان صناعه السجاد صناعه عربیه قدیمه، وقد ازدهرت فی العراق مع ازدهار الحضاره، وبلغت درجه ممتازه من الرقی . فقد اشتهرت مدینه واسط بالصوف الجید وبصناعه السجاد، وکانت تصنع الستور التی کانت مضرب الامثال ^(۹۲) . وکان الصوف یحمل منها الی ارمینیا فیغزل وتنسج منه البسط الارمنیه المشهوره ^(۹۳) . وکانت تصنع بمدینه میسان البسط الفاخره المنسوبه الیها، والستور الحریریه وانواع الفرش والانماط والوسائد ^(۹۴) . وکانت الطنافس الجیده تصنع فی مدینه الحیره قدیما، ولذا فان الطنافس التی کانت تصنع فی النعمانیه تسمی الطنافس الحیریه، وکانت ترسم علیها زخارف ورسوم الحیوانات کالفیله والسباع والخیل والجمال والطیور ^(۹۵) . واشتهرت الموصل بصنع الستور الجیده والمسوح، وتحمل منها الی بلدان اخری ^(۹۶) .

و فی مصر اشتهرت مدینه الفیوم بعمل الستور الثمینه والبسط الطوال، والخیام والفساطیط العظام من الصوف والکتان، وتصبغ بالوان ثابته بتصاویر وزخارف متنوعه، وقد یبلغ طول الستاره الواحده ثلاثین ذراعا فاکثر، وقیمه الزوج م