فایل پاورپوینت کامل اندیشه های تربیتی فیض کاشانی (ره)

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل اندیشه های تربیتی فیض کاشانی (ره) :

افکار و اندیشه ها و اعتقاد های اخلاقی ـ تربیتی فیض در کتاب های المحجه البیضاء فی تهذیب الاحیاء، الحقایق فی اسرار الدین، زار السالک، منهاج النجاه و ضیاء القلب تبلور یافته است. اصلی ترین کتاب اخلاقی فیض المحجه البیضاء است.

او تحت تأثیر غزالی بوده است، ولی به دلیل گرایش به علوم اهل بیت و توجه و تمرکز بر روایات و اخبار اهل بیت برای تألیف کتاب المحجه البیضاء، کتاب احیاء العلوم غزالی را پاک سازی و با نگاهی اخباری دوباره بازنویسی کرده است.

پایه و اساس کتاب الحقایق فی اسرار الدین نیز که در واپسین لحظات عمرش نگاشته نیز به کتاب المحجه البیضاء برمی گردد. فیض، علوم را به دو دسته تقسیم می کند: علم دنیا و علم آخرت. علم دنیا را علمی می داند که متعلق به مصلحت های دنیوی است، مانند علم طب و علم حساب. او بعضی از علوم دنیایی را ناپسند و بعضی را پسندیده و شایسته می داند و علم آخرت را نیز به دو دسته تقسیم می کند: اول علمی که مقصود از آن لذاته[۱] است و دوم علمی که مقصود به آن عمل باشد، تا آن عمل وسیله مقصود لذاته گردد. علمی را که مقصود بالتبع یا مقصود از آن وسیله برای علم لذاته باشد، به دو دسته تقسیم می کند. به عبارتی مرحوم فیض، علم اخلاق را جزو علوم آخرت می داند که مقصود از آن عمل وسیله ای برای علم لذاته است. ایشان علم اخلاق را این گونه تعریف می کند: «علم به احوال قلب از خصلت های پسندیده و ناپسندیده آن».[۲]

در تعریف خُلق می گوید:

خلق عبارت از شکل خاصی است که در ما رسوخ و ظهور می نماید و به کمک آن افعال را به آسانی انجام می دهیم و نیازمند به اندیشه و فکر نمی شویم و هرگاه مشکل و هیئت مزبور به طوری ظهور کنند که افعال پسندیده از آن ناشی شود آن را خوی نیک می نامند و اگر برخلاف انتظار از آن کارهای نکوهیده سر بزند آن را خوی زشت گویند.[۳]

یکی از مسائلی که فیض در مکتب اخلاقی اش بر آن تکیه دارد، این است که او انسان را تغییریافتنی می داند و معتقد است که اگر انسان تغییریافتنی نباشد، این همه توصیه ها و اندرزها بی فایده است و می نویسد:

اگر اخلاق قابل تغییر و تبدیل نباشد، این همه وصایا و اندرزها و راهنمایی ها که دانشمندان روزگار نموده اند و بهترین فرآورده های خود را برای همیشه در دست انتفاع ما گذارده اند، باطل خواهد بود. دیگر اینکه اگر انسان تغییرکردنی نمی بود، خدا نمی فرمود: «قَدْ أَفْلَحَ مَن زَکاهَا وَقَدْ خَابَ مَن دَسَّاهَا.»[۴] پیغمبر نمی فرمود اخلاق خود را نیکو گردانید.[۵]

گفتن وصایا و اندرزها، دلیل بر اختیار و اراده انسانی است و تا زمانی که انسان مختار نباشد، نمی توان آن را به کاری امر کرد. بنابراین یکی از اصول مکتب اخلاقی فیض، مختار بودن انسان است. وی در این باره می نویسد: «خداوند عزوجل نسبت به بندگان مهربان تر از آن است که آنها را بر انجام گناهان مجبور سازد و بعد آنها را به خاطر آن گناهان عذاب نماید».[۶]

فیض کاشانی درباره اخلاق نیکو می گوید: گروهی مانند انبیا و اهل بیت(ع) هستند که به طور فطری میان قوای شهوت و خشمشان اعتدال وجود دارد و از آغاز تولد این اعتدال با آنها بوده است و دیگر افراد باید با ریاضت و مجاهده به این اعتدال برسند.[۷]

او دستورالعملی برای رسیدن به اخلاق نیک ارائه می دهد و می نویسد: «کسی که می خواهد مثلاً صفت جود و بخشش را ملکه نفس خویش گرداند، طریقش آن است که کاری را که شخص بخشنده انجام می دهد تکرار کند و همان قدم را بردارد یعنی ثروت خدادادش را در دست انتفاع مردم قرار دهد و همواره این مشقت را بر خود بار کند و این مجاهده را ادامه دهد تا بالاخره خوی بذل و بخشش در او ظهور پیدا کند و آدمی بخشنده شود…».[۸]

راه رسیدن به صفات پسندیده شرع همین طریق است و نهایت کمال آنها آن است که اعمال نیکویی که انجام می دهد، در نظرش پسندیده و لذت بخش باشد.[۹]

فیض منشأ و ریشه شهوات را سه چیز می داند و می گوید: «عظیم ترین مهلکات از برای آدم شهوت بطن و فرج و زبان است و در حدیث نبوی دست هر کس که از شر بطن و فرج و زبان محفوظ باشد، از همه شری محفوظ مانده است».[۱۰]

فیض درباره فضایل و رذایل اخلاقی در وجود انسان به شکل چهار صفت درونی و غلبه هر یک از آنها، می گوید: «بدان که انسان را اوصاف و نمونه های وجودی چهار نوع است و آنها عبارتند از صفات درندگی، حیوانی، شیطانی، ربانی.

از نظر غلبه غضب از او افعال درندگان صادر می شود که عبارتند از: دشمنی و بغض و کینه و هجوم بر مردم و ضرب و شتم آنها و از حیث اینکه شهوت بر او غلبه کند افعال چهارپایان از او صادر می گردد که عبارتند از: شدت گرایش شهوانی و حرص و آزمندی و غیره اینها و از جهت اینکه او در وجود و شخصیتش عنصر ربانی است. چنان که خداوند فرموده است: ای پیامبر بگو که روح از جانب خداست پس ربوبیت طلبیده و بلندی و استیلا و عُلوّ.

نیز انسان علاقه مند می شود که به همه علوم آگاهی یابد و حتی برای نفس خویش علم و معرفت و احاطه به حقایق را مدعی است و وقتی او را عالم تلقی کنند شاد و در صورتی که جاهل تلقی شود محزون می گردد… پس در انسان چهار موجود خوک منشی (شهوت)، سگ صفتی (غضب)، شیطانی (مکر و حیله) و بالاخره حکیمانه (الهی علم و حکمت) وجود دارد و این قوا و نیروها را اگر قوّه ربانی کنترل کند، انسان را به سعادت ابدی می رساند».[۱۱]

بنابراین او انسان را موجودی تغییریافتنی می داند که قدرت بر تغییر و تکامل دارد و این خود، دلیل بر اختیار اوست. پس انسان مجبور نیست، بلکه موجودی مختار و