فایل پاورپوینت کامل ایرانیان و اندیشه تجدد

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل ایرانیان و اندیشه تجدد :

همشهری، ۱۴ و ۱۵/۱۲/۱۳۷۹

چکیده:

نویسنده در این مقاله می کوشد به سه پرسش پاسخ دهد: ۱. آیا «انسان سنتی » ممکن است؟ ; ۲. آیا انسان سنتی با نفی سنت به انسان مدرن تبدیل می شود؟ ; ۳. مواجهه سنت – مدرنیته در ایران واجد چه ویژگی هایی بوده است؟

این سؤال که آیا اکنون در جهان معاصر، زیستن به شیوه سنتی و جهان را به شیوه گذشتگان دیدن ممکن است یا نه، از جنبه ای سؤالی بلاموضوع است; زیرا اینک دیگر انسان سنتی یافت شدنی نیست و سؤال راجع به موضوعی است که دیگر عینیت ندارد. اما از جنبه ای دیگر چون کسانی هستند که فکر می کنند می توان با بازگشت به گذشته و احیای سنت در جهان کنونی زندگی کرد، پاسخ گفتن به سؤال فوق، در واقع بیان گر امکان تحقق چنین رؤیایی است و لذا طرح آن مهم و پراهمیت است.

می توان گفت هر یک از لوازم و ضروریات این دو شیوه سنتی و مدرن از هم جدا و هر کدام برای تحقق خود نیازمند مجموعه ای هماهنگ از نگرش ها، اعمال و تفکراتند; بنابراین، حتی اگر به برتری یک شیوه بر دیگری هم حکم نکنیم، باید بپذیریم که در جهان نوین، چشم انسان بر زوایای تاریک و رازآلود جهان روشن شده است و افق های نوین پیش او گشوده شده و او تصوری مطلقا متفاوت از گذشتگان نسبت به جهان و انسان و تاریخ یافته است و لذا دیگر نمی توان از او توقع داشت که شیفتگی و امید خود را نسبت به این چشم اندازهای نوین و کارآمد بربندد و در دریایی که دمادم امواج مهیبش بر پیکر وجود می خورد و او را در خود غرقه می سازد و او تلاش دارد تا بر این امواج فائق آید، همچنان دل خوش به قایق های چوبینی باشد که اسلافش در برکه های از یادرفته به آب انداخته اند و در دنیای کوچک و با آرزوها و تصوراتی کوچکتر، قانعانه و متواضعانه می زیسته اند. مدرن شدن دیگر یک انتخاب نیست; که یک اجبار است و ضرورت های آن کاملا انسان ها را در بر گرفته است.

اما آیا این بدان معناست که ما اکنون به اجبار مدرن هستیم؟ باید گفت گرچه زیستن به شیوه سنتی و نگریستن از دریچه سنت دیگر ممکن نیست; اما این بدان معنا نخواهد بود که همه انسان ها اکنون به اجبار مدرنند.

اگر خصوصیات دوران مدرن به دو دسته سلبی و ایجابی تقسیم شوند، باید گفت ویژگی های سلبی آن با فرا رفتن از سنت به عنوان یک ساخت تحقق یافته اند; اما ویژگی های ایجابی آن با ایجاد یک ساخت جدید باید به وجود می آیند. نقطه کور معمای مواجهه سنت – مدرنیته در همین جاست.

در طی بیش از یک سده، ایرانیان، نظریه «گذار» را به شیوه های مختلفی بیان کرده اند و هر کسی از ظن خود عزم نظریه پردازی درباره این معضل را نموده است; اما هنوز یک نظریه عمومی برای تدوین راهی ممکن برای گذار ارائه نگردیده است. این امر از یک سو می تواند معلول جریان متغیر مدرنیته باشد که با حالتی سیال، دائما در حال تحول و دگرگونی است و از سوی دیگر تحت تاثیر این واقعیت باشد که پیچیدگی و غموض مساله آن قدر احتیاج به تامل و زمان دارد که تنها در طی فرایند تاریخی و تدریجی می توان به حل این معضل نائل شد.

وضعیت خاص ایران، به تلاش ایرانیان جهت خروج از وضعیت انحطاط، ویژگی هایی بخشیده است که به برخی از آنها اشاره می کنیم:

الف) ایرانیان در مواجهه با تمدن مدرن از مراحلی چند گذر کرده اند:

۱. دوره اولیه که با نخستین برخوردهای ایرانیان با ظواهر مدرنیته همزمان است، دو شیوه برخورد با غرب را در خود جای داده است: شیفتگی و حکم به پذیرش کامل غرب، تنفر و فتوا به رد کامل غرب. این دوره که از زمان عباس میرزا شاهزاده قاجار شروع می شود، تا اوایل قرن بیستم و پیدایش زمینه های انقلاب مشروطیت ادامه می یابد. نخبگان حکومتی، کارگزاران این مرحله اند و قصد آنها اصلاح بنیادین در روابط اجتماعی و یا اصلاح اندیشه و بینش مردم، بلکه مجهز شدن به امکانات غربی برای پا برجا نگه داشتن ساختار حکومت است.

۲. دوره دوم از انقلاب مشروطیت تا انقلاب اسلامی را در بر می گیرد و همزمان است با تلاش برای یافتن راه حل های متناسب با اوضاع و احوال اجتماعی و نیز گسترش آگاهی جمعی در جهت لزوم انجام تغییرات در ساختارهای درونی کشور. در پایان این دوره است که ایدئولوژی به عنوان پلی میان سنت و تجدد یکه تاز میدان می شود.

۳. در دوره سوم (دوران اخیر)، با بهره گیری از تجربیات گذشته، درک و فهم از سطح نزاع سنت – مدرنیته عمیق تر شده است. این دوره به نوعی از اواخر دهه ۱۳۶۰ قوت گرفته است و هنوز رهیافتی نوپاست. همچنین در این دوره باید از رواج یک رویکرد دیگر یاد کرد که با جانب داری از سنت سعی می کند پشتوانه ای از نظریات پست مدرنیستی را برای خود فراهم کند.

با این همه، آنچه امروز حاصل این رویارویی ها و تنوعات نظری و عملی در عرصه مواجهه سنت – تجدد بوده است، تاثیر مداوم روند مدرنیزاسیون بر بخش مادی فرهنگ و مقاومت نسبتا پایدار بخش غیرمادی فرهنگ در مقابل آن است. واپس ماندگی فرهنگی یک حاصل این کارزار بوده است.

ب) قوت اندیشه دینی با ویژگی های یک مکتب انقلابی و غالبا سرکوب شده در طول تاریخ (تشیع)، مواجهه سنت – مدرنیته را در ایران هیئت خاصی بخشیده است. به نظر می رسد در اینجا نیز مانند مغرب زمین، حذف بعضی شیوه های رایج دینداری و جایگزینی اشکال نوینی از دین ورزی از شروط لازم استقرار مدرنیته به حساب می آید. در این میان روشنفکران دینی شاخص جریانی محسوب می شوند که دل در تعمق مدرنیته در پی بازسازی مفهوم «دینداری » در جهان جدید هستند.