فایل پاورپوینت کامل بار امانت

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل بار امانت :

تفسیر آیه «امانت»

چکیده

آیات متشابه قرآن همواره محل بحث و طرح دیدگاه های مختلف مفسّران بوده اند و برگزیدن یک رأی مستلزم کنکاش و بررسی در آراء گوناگون تفسیری است. در این نوشتار، به بررسی نظرات متفاوت و بعضا متضاد برخی مفسّران پیرامون آیه ۷۲ سوره احزاب که به آیه «امانت» مشهور است، پرداخته شده.

برخی از مباحثی که در این مقاله مطرح شده اند، عبارتند از: معنای عرضه امانت، حقیقت امانت، منظور از حمل امانت، حامل حقیقی امانت، علت امتناع آسمان ها و زمین و کوه ها از پذیرفتن امانت و مفهوم آیه از لحاظ مدح یا ذم بودن.

این آیه با آیات دیگر قرآن همچون آیه «فطرت» «فطرت اللّه الّتی فطرَ الناس علیها» (روم: ۳۰) آیه «اخذ میثاق» «و اذ اَخذ ربُّکَ من بنی آدم»(اعراف: ۱۶۲)، آیه «تعلیم اسماء» «و علّم آدم الاسماءَ کلَّها…» (بقره: ۳۱) و آیه «خلافت» «و اِذ قالَ ربُّکَ للملائکهِ انّی جاعلٌ فی الارضِ خلیفهً»(بقره: ۳۰) ارتباط مفهومی و تنگاتنگی دارد.

مقدّمه

«انّا عرَضنا الامانهَ عَلَی السّمواتِ و الارضِ و الجبالِ فابینَ ان یَحملنها و اشفق مِنها و حَملَها الانسانُ انّه کانَ ظلوما جهولاً لِیُعذِّبَ اللّهُ المنافقین و المنافقاتِ و

المشرکینَ و المشرکاتِ و یتوبَ اللّه علی المؤمنینَ و المؤمناتِ و کانَ اللّه غفورا رحیما»(احزاب: ۷۲ و ۷۳)

ما امانت را بر آسمان ها و زمین و کوه ها عرضه کردیم، پس، از برداشتن آن سرباز زدند و از آن هراسیدند و انسان آن را برداشت. به راستی، او بسیار ستمگر و نادان است. تا خداوند مردان منافق و زنان منافق و مردان مشرک و زنان مشرک را عذاب کند و از مردان باایمان و زنان با ایمان درگذرد و خداوند بسیار آمرزنده و مهربان است.

«آدم صفی که بدیع فطرت بود و نسیج ارادت، چون دید که

آسمان و زمین فایل پاورپوینت کامل بار امانت برنداشتند، مردانه درآمد و فایل پاورپوینت کامل بار امانت برداشت، گفت: ایشان به عظیمی بار نگریستند از آن سر وازدند، و ما به کریمی نهنده امانت نگریستیم، و فایل پاورپوینت کامل بار امانتِ کریمان به همّت کشند، نه به قوّت.»^(۱)

آیه مذکور یکی از آیات عرفانی قرآن کریم و از غرر آیات الهی است که به آیه «امانت» مشهور است. اما در عین حال، اجمال آن باعث پدید آمدن برخی ابهامات و به دنبال آن، طرح برخی دیدگاه ها از جانب مفسّران گردید. و از این رو، آن را از آیات متشابه قرآن کریم دانسته اند.^(۲)

در این نوشتار، به برخی از مهم ترین مباحث پیرامون آیه مزبور، به اختصار اشاره می شود:

۱. منظور از «عرضه»

«عرضه» در لغت، به معنای ارائه و آشکار ساختن آمده است: «عَرَضتُ له الشی ء، ایْ اظهرته له؛ عرض الشی ء علیه: اراهُ ایّاه.»^(۳) بیشتر مفسّران عرضه در این آیه را به همین معنا دانسته اند و به همین معنا در آیات دیگر نیز آمده است؛ نظیر آیه «وَ عَرضنا جهنَم یومئذٍ لِلکافرینَ عَرضا» (کهف: ۱۰۰) و آیه «و عَلَّمَ آدمَ الاسماءَ کلَّها ثُمَّ عَرضَهم علی الملائِکهِ.»(بقره: ۳۱)

اما برخی مفسّران همچون ابومسلم «عرضنا» را به معنای عارضنا و قابلنا دانسته اند؛ یعنی امانت را «مقابله» کردیم. (بعدا خواهد آمد منظور از «مقابله» چیست.)^(۴)

۲. منظور از عرضه بر آسمان ها و زمین و کوه ها

در پاسخ به این سؤال که منظور از عرضه بر آسمان ها و زمین و کوه ها چه بوده، اقوال متفاوت و جالبی از سوی مفسّران مطرح گردیده است:

الف. برخی گفته اند: «عرضه» به معنای مجازی آن می باشد و آیه تنها یک تمثیل و فرض و به نوعی بیان حال است. و منظور آیه این است که اگر عرضه می کردیم و شعور داشتند به خاطر عظمت امانت و سختی حمل آن نمی پذیرفتند و هراسان می شدند. پس بر خلاف آنچه از ظاهر آیه استفاده می شود، مخاطبه ای میان خداوند و جمادات نبوده است.^(۵)

ب. برخی دیگر «عرضنا» را به معنای عارضنا گرفته اند؛ یعنی نوعی مقابله و مقایسه بین آسمان ها و زمین و کوه ها با امانت می باشد و منظور آیه این است که در این سنجش و سبک و سنگین کردن، معلوم می شود که امانت سنگین تر از آسمان ها و زمین و کوه هاست و این ها توان حمل آن را ندارند. (این قول را به ابومسلم نسبت داده اند.)^(۶)

مرحوم علّامه طباطبائی نیز کلامی نزدیک به این قول دارد. ایشان می فرماید: مراد از «عرضه» مقایسه این امانت با وضع آسمان ها و زمین است.^(۷)

ج. برخی دیگر همچون ابوعلی جبّائی گفته اند: عرضه به معنای حقیقی آن می باشد و منظور این است که امانت بر اهل آسمان ها و زمین و کوه ها عرضه شد و تنها انسان آن را پذیرفت و برداشت.^(۸)

د. بیشتر مفسّرانی که دارای ذوق و مشرب عرفانی هستند، معتقدند: «عرضه» به معنای حقیقی آن مراد است و چون در دیدگاه قرآن، همه هستی دارای شعور است، بدین روی، مخاطبه بین خداوند و موجودات عالم هیچ بُعدی ندارد. این آیه نیز حاکی از نوعی مخاطبه حقیقی میان خداوند و آسمان و زمین می باشد، البته به لسان متناسب با آن ها.

محی الدین عربی می گوید: «گفت وگوی خدا با موجودات صامت نزد عامّه از علمای رسوم، حدیث حال است و از این رو، اینان آیاتی نظیر «انّا عرضَنا الامانَه…»را تأویل می کنند و می گویند: اباء در اینجا بیان حال است، اما نزد اهل کشف صامتی وجود ندارد و همه هستی، اعم از جماد و نبات و حیوان، سخن خداوند را به اذن او در عالم حس و نه عالم خیال می شنوند.»^(۹)

باید گفت: قرآن کریم برای همه هستی حیات و شعور و ادراک قایل است. در قرآن، سخن از تحمید و تسبیح و تسلیم و سجود همه موجودات است و در این آیه نیز هم صدر آن دلالت بر نوعی مخاطبه میان خداوند و آسمان و زمین دارد و هم ذیل آیه که سخن از اباء و اشفاق از حمل امانت دلیلی بر شعور موجودات عالم و تأییدی برای قول اخیر است.

۳. منظور از امانت

بحث محوری و مهم در تفسیر این آیه، تبیین حقیقت امانت است. مفسّران شیعه و سنّی در بیان ماهیت امانت، احتمالات زیادی بیان کرده اند که برخی از آن ها از روایات اهل بیت علیهم السلام اخذ شده است. در اینجا، به چند قول و دیدگاه اشاره می شود:

الف. مراد، اوامر و نواهی الهی می باشد. این قول را به ابوالعالیه نسبت داده اند.^(۱۰) ابن عباس و مجاهد نیز امانت را احکام و واجبات می دانند.^(۱۱)

ب. مقصود، اعضای بدن می باشد.^(۱۲)

ج. منظور همان امانت های مردم است. در تهذیب، از امام صادق علیه السلام روایتی نقل شده است که در زمینه عدم غش در معامله به این آیه استدلال شده است.^(۱۳) در نهج البلاغه نیز پس از بیان اهمیت امانت و امانت داری، به این آیه استشهاد شده است.^(۱۴) امین الاسلام طبرسی این قول را به صخّاک و سدّی نسبت می دهد.^(۱۵)

د. منظور از امانت «نماز» است. در روایتی آمده است که هنگامی وقت نماز می رسید، رنگ امیرالمؤمنین علیه السلام تغییر می کرد و لرزه بر اندام حضرت می افتاد. از او سؤال می شد: چه شده است؟ امام می فرمود: وقت نماز است، وقت ادای امانتی است که خدا بر آسمان ها و زمین و کوه ها عرضه کرد و آن ها نپذیرفتند.^(۱۶)

ه. مقصود عقل، اختیار یا تکلیف می باشد. در تفسیر نمونه این موارد به عنوان اقوالی ذکر شده و البته به قایل آن اشاره ای نشده است.^(۱۷) در روایاتی از اهل بیت علیهم السلام آمده است که وقتی خداوند امانت را بر آسمان ها و زمین عرضه کرد، گفتند: پروردگارا، ما از ابتدای خلقت مسخر و تحت فرمان بوده ایم، اما نمی توانیم فریضه ای را قبول کنیم. ما آن را بدون ثواب و عقاب می پذیریم، اما نمی توانیم در مقابل ثواب و عقاب حمل کنیم.^(۱۸)

و. خلافت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله است. در برخی روایات، که ذیل این آیه و در تفسیر آن آمد، اشاره شده است که منظور از امانت همان «خلافت غصب شده» می باشد (که توضیح آن خواهد آمد.)^(۱۹)

ز. امانت همان «ولایت اهل بیت علیهم السلام » می باشد. در برخی از روایات، تصریح شده است که «الامانهُ هی الولایهُ» و در برخی روایات دیگر نیز امانت را ولایت علی علیه السلام ذکر نموده اند^(۲۰) که شاید منظور بیان مصداق های اتم و اکمل آن باشد و اولین نفر از این امّت، که به آن ولایت رسید، امیرالمؤمنین علیه السلام بود و ایشان فتح باب کرد.^(۲۱)

ح. امین الاسلام طبرسی امانت را «معرفت خدا» و «دلایل یکسانی پروردگار» می داند.^(۲۲) صاحب المیزان نیز یکی از اقوال را در بیان حقیقت امانت قول «لا اله الاّ اللّه» ذکر می کند.^(۲۳)

ط. امانت همان «ولایت الهیه» می باشد.علامه طباطبائی پس از بیان پنج احتمال در معنای امانت و ردّ آن ها می فرماید: «می ماند احتمال ششم و آن این است که مراد از امانت مزبور کمالی باشد که از ناحیه تلبّس و داشتن اعتقادات حق و نیز تلبّس به اعمال صالح و سلوک طریقه کمال حاصل می شود به اینکه از حضیض ماده به اوج اخلاق ارتقا پیدا کند و خداوند، انسان حامل آن امانت را برای خود خالص کند و این است آن احتمالی که می تواند مراد از امانت باشد؛ چون در این کمال، هیچ موجودی نه آسمان و نه زمین و نه غیر آن دو شریک انسان نیست. از سویی دیگر، چنین کسی تنها خدا متولّی امور اوست و جز ولایت الهی هیچ موجودی از آسمان و زمین در امور او دخالت ندارد… پس مراد از امانت عبارت شد از ولایت الهی.»^(۲۴)

ی. محی الدین عربی امانت را «نیابت از خداوند در بندگان» و همان مقام «خلافت الهی» می داند: «انّا عرضَنا الامانهَ علی السّموات… و ایُّ لَمانهٍ اعظم مِن النیابهِ عنِ الخلقِ فی عبادهِ فلا یَصرفَهم الاّ بالحقِ فلا بُدّ مِن الحضورِ الدائِم و مِن مراقبه التصریف…؟»^(۲۵)

ک. امانت «نور محمد و آل محمد صلی الله علیه و آله َ» می باشد.^(۲۶) شاید مأخذ این قول حدیثی باشد که از امام صادق علیه السلام نقل شده است که فرمود: «خداوند ارواح محمّد و علی و فاطمه و حسن و حسین و ائمّه بعد از یشان علیهم السلام را بر آسمان ها عرضه کرد. پس نور آن ها آسمان ها را پوشانده پس خداوند فرمود: «… اینان حجّت من در میان مخلوقات هستتند…»^(۲۷)

ل. امانت «شهادت امام حسین علیه السلام » می باشد.^(۲۸)

این ها مجموعه ای از اقوال و احتمالات هستند که در مورد حقیقت امانت ذکر شده اند. البته اقوال و وجوه دیگری نیز ذکر شده اند که ذکر آن ها ضروری نمی نماید.^(۲۹)

در یک جمع بندی، می توان گفت: از مفاد آیه استفاده می شود که «امانت» عطیه ای گران بها و گوهری نورانی از خزانه الهی بوده است که تنها انسان مفطور به فطرت الهی به مدد این فطرت نورانی، توان حمل آن را دارد و پذیرفتن این امانت مستلزم خروج از تقیّدات و وصول به فناء فی الله و بقاء بالله است و حفظ آن از دست حسودان و سارقان بسیار مشکل است. از این رو، خداوند کسانی که مشتاقانه آن را برمی دارند با جنود خویش محافظت خواهد کرد.

با این بیان، امانت «عقل» نیست؛ چرا که ملائکه نیز از آن برخوردارند، «تکلیف و اختیار» هم نیست؛ چرا که انس و جن در آن مشترکند. ولایت «اهل بیت» و «خلافت امیرالمؤمنین علیه السلام » بیان مصداق اکمل آن است. «نماز» و «اوامر و نواهی الهی» و «امانت داری» از لوازم شکوفا شدن این استعداد است. «معرفت به خدا» و «توحید» و «نیابت از حق» از ثمرات آن امانت هستند که همان رسیدن به مقام ولایت الهی می باشد. و «شهادت و ایثار امام حسین علیه السلام » زیباترین صحنه برای تجلّی این حقیقت و نمایش بهترین امانت داری است.

۴. امانت بر چه کسانی عرضه شد؟

برخی از مفسّران گفته اند: در لفظ آیه، مضاف خذف شده است و باید کلمه «اهل» را به عنوان مضاف در تقدیر بگیریم: «انّا عرضنا الامانهَ علی [اهلِ [السمواتِ و الارضِ و الجبالِ.» پس امانت بر اهل آسمان ها و زمین و کوه ها عرضه شد که منظور از اهل آسمان ها همان «فرشتگان» و منظور از اهل زمین و کوه ها، «انسان ها و اجنّه» می باشند و علت انحصار در این سه گروه، آن است که عرضه امانت و امانت داری مستلزم شعور و ادراک است و تنها این موجودات دارای درک و شعور هستند.^(۳۰)

اما عده ای از مفسّران بر این اساس که برای همه هستی شعور قایلند، معتقدند: امانت بر آسمان ها و زمین و کوه ها عرضه شده است. و البته این قول با منطوق آیه نیز هماهنگ است و نیازی به تقدیر محذوف و تأویل آیه نیست.^(۳۱)

در روایتی از امیرمؤمنان علیه السلام نقل شده است که خداوند امانت را بر طیور عرضه کرد که مؤیّد این قول می باشد.^(۳۲)

۵. علت امتناع آسمان ها و زمین از حمل امانت

از ظاهر آیه استفاده می شود که آسمان و زمین به خاطر نوعی هراس، از پذیرفتن امانت سرباز زدند. در برخی روایات هم آمده است: هنگامی بر آن ها عرضه شد، گفتند: پروردگارا، امانت را بدون ثواب و عقاب حمل می کنیم، اما در مقابل ثواب و عقاب حمل نمی کنیم. در نهج البلاغه هم آمده است که آن ها امانت را نپذیرفتند؛ چون از عقوبت آن ترسیدند و به عقل آن ها چیزی رسید که به عقل انسان، که ضعیف تر از آن هاست، نرسید: چون انسان ظلوم و جهول بود.^(۳۳)

بیشتر مفسّران بخصوص کسانی که آیه را نوعی تمثیل و مجاز می دانند، علت نپذیرفتن امانت را همان «عدم استعداد و توان در حمل آن» ذکر کرده اند.

به نظر می رسد جمع بین این دو قول امکان دارد؛ یعنی آسمان و زمین و دیگر موجودات به عدم استعداد خود در حمل امانت آگاهی داشتند و از حمل آن سرباز زدند.

۶. منظور از حمل امانت

در معنای «حمل امانت» معانی متفاوت و بعضا متضادی ذکر شده اند. امین الاسلام طبرسی منظور از «حمل امانت» را «قبول آن» می داند^(۳۴) علّامه طباطبائی در المیزان حمل امانت را کنایه از وجود استعداد و توان برای ادای آن می شمارد.^(۳۵) اما در مقابل، برخی از مفسّران قول زجاج و ابوعلی جبائی را برگزیده اند که حمل امانت را به معنای «تضییع و خیانت در آن» می دانند؛ «حمَلَها ای لا یؤداها»^(۳۶) انسان تا وقتی امانت را ادا نکند، حامل آن است، و وقتی آن را به صاحبش بازگرداند، دیگر حامل آن نخواهد بود. پس منظور آیه این است که انسان امانت را اداء نکرد. از این رو، بلافاصله، فرمود: «انّه کانَ ظلوما جَهولاً.»^(۳۷)

۷. چه کسی حامل امانت است؟

از ابن عباس نقل شده است که فرشتگان نیز حامل امانت الهی هستند.^(۳۸) اما صرف نظر از این دیدگاه بیشتر مفسّران تنها حامل امانت را انسان می دانند، بخصوص با توجه به آیه بعدی که هدف از عرضه امانت را تمییز مشرک و منافق از مؤمن و به دنبال آن، عذاب مشرکان و منافقان و بخشش و عفو مؤمنان ذکر می کند و ناگفته پیداست که فرشتگان متّصف به شرک و نفاق نمی شوند.

اما کدام انسان حامل امانت می باشد؟ ظاهر آیه حاکی از پذیرش امانت از طرف همه انسان هاست و استثنایی ذکر نشده، بخصوص که در ذیل آیه آمده است: «انّه کانَ ظلوما جَهولاً.» پس انسان های ظلوم و جهول نیز حامل امانت هستند، هرچند آن را تضییع می کنند. احتمال دیگری ذکر شده است که این آیه نظیر آیات «ا