فایل پاورپوینت کامل بازخوانی معنای «رکوع» در آی? ولایت ازمنظر فریقین

ارائه‌ی فایل پاورپوینت کامل بازخوانی معنای «رکوع» در آی? ولایت ازمنظر فریقین – تجربه‌ای خاص و متمایز!

پاورپوینتی حرفه‌ای و متفاوت:

فایل فایل پاورپوینت کامل بازخوانی معنای «رکوع» در آی? ولایت ازمنظر فریقین شامل 120 اسلاید جذاب و کاملاً استاندارد است که برای چاپ یا ارائه در PowerPoint آماده شده‌اند.

ویژگی‌های برجسته فایل فایل پاورپوینت کامل بازخوانی معنای «رکوع» در آی? ولایت ازمنظر فریقین:

• طراحی خلاقانه و حرفه‌ای: فایل فایل پاورپوینت کامل بازخوانی معنای «رکوع» در آی? ولایت ازمنظر فریقین به شما این امکان را می‌دهد که مخاطبان خود را با یک طراحی خیره‌کننده جذب کرده و پیام خود را به بهترین شکل انتقال دهید.
• سادگی در استفاده: اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل بازخوانی معنای «رکوع» در آی? ولایت ازمنظر فریقین به گونه‌ای طراحی شده‌اند که استفاده از آن‌ها بسیار آسان باشد و نیاز به تنظیمات اضافی نداشته باشید.
• آماده برای ارائه: تمامی اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل بازخوانی معنای «رکوع» در آی? ولایت ازمنظر فریقین با کیفیت بالا و بدون نیاز به ویرایش، آماده استفاده هستند.

کیفیت تضمین‌شده با دقت بالا:

فایل فایل پاورپوینت کامل بازخوانی معنای «رکوع» در آی? ولایت ازمنظر فریقین با رعایت بالاترین استانداردهای طراحی تولید شده است. بدون نقص یا بهم‌ریختگی، تمامی اسلایدها آماده برای یک ارائه بی‌نقص و حرفه‌ای هستند.

نکته مهم:

هرگونه تفاوت احتمالی در توضیحات ممکن است به دلیل نسخه‌های غیررسمی باشد. نسخه اصلی فایل پاورپوینت کامل بازخوانی معنای «رکوع» در آی? ولایت ازمنظر فریقین با دقت و حرفه‌ای تنظیم شده است.

همین حالا فایل فایل پاورپوینت کامل بازخوانی معنای «رکوع» در آی? ولایت ازمنظر فریقین را دانلود کنید و ارائه‌ای حرفه‌ای و تأثیرگذار داشته باشید!

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل بازخوانی معنای «رکوع» در آی? ولایت ازمنظر فریقین :

مقدمه

یکی از آیات مهم قرآن که مفسران شیعه و اهل تسنن در تفسیر آن اختلاف جدی دارند، آی ۵۵ سور مائده، موسوم به آی ولایت است: «إِنَّما وَلِیکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَالَّذینَ آمَنُوا الَّذینَ یقیمُونَ الصَّلا وَیؤْتُونَ الزَّکاه وَ هُمْ راکِعُونَ». اهمیت این آی شریفه، سبب طرح مباحث بسیار گسترده و مختلفی دربار آن شده و تاکنون مفسران و محققان بسیاری از زوایای مختلف به بحث دربار این آی شریفه پرداخته اند. شأن نزول این آیه، معنا و مقصود ولایت، مقصود از «الذین آمنوا»، علت جمع آمدن «الذین آمنوا»، معطوفٌ علیه جمله «و هم راکعون» و… ازجمله بخش های مورد توجه مفسران در تفسیر این آیه شریفه است. یکی از بخش های اساسی آیه شریفه که نقش مهمی در فهم سایر بخش های آن آیه دارد، و مفسران دو فرقه شیعه و اهل تسنن دو معنای متفاوتی از آن ارائه داده اند، بیان معنا و مقصود از «رکوع» است. در مقاله حاضر به بررسی معنای «رکوع» به صورت تطبیقی در تفاسیر مختلف شیعه و اهل تسنن می پردازیم تا تلاشی باشد در جهت کشف و فهم دقیق تر معنای آی شریف ولایت.

۲. پیشینه

دربار اصل تفسیر تطبیقی، در طول تاریخ تفسیر، کم و بیش مقایسه هایی میان آرای تفسیری گذشتگان و نقد و بررسی هایی درباره آنها انجام گرفته است. این مقایسه ها در تفاسیر با گرایش کلامی و فقهی برجسته تر بوده است؛ اما در هیچ یک از آن آثار، مقایسه در چارچوب اصول و قواعدی روشن و شیوه ای منظم و ازپیش تعریف شده انجام نگرفته است. تفسیر طبری از کهن ترین این آثار است. در دوره معاصر و به طور خاص در ایران اسلامی از حدود یک ده پیش، پس از گسترش مطالعه های تطبیقی در حوزه ادبیات و سایر رشته ها و شاخه های علمی، در حوزه تفسیر قرآن نیز مطالعه های تطبیقی جدی ای با روش ها و رویکردهای جدید گسترش یافت. درخصوص آی ولایت نیز مقاله ها و پایان نامه هایی از زوایای مختلف به بررسی تطبیقی تفاسیر درباره آن پرداخته اند. اما درخصوص تحقیق در معنای «رکوع» در این آی شریفه، گرچه ضمن سایر مباحث این آیه، درباره آن نیز بحث شده؛ اما تاکنون بحث مستقل و جامعی دراین باره، آن هم به شیو تطبیقی انجام نگرفته است.

به علاوه، نتیج به دست آمده از تحقیق حاضر نسبت به معنای «رکوع»، با نتیج مقالات و پایان نامه هایی که دربار آیه ولایت بحث کرده اند متفاوت است. در ادامه، ابتدا دیدگاه های مفسران اهل تسنن و شیعه درباره معنای «رکوع» در آیه مورد بحث را نقل و سپس، با استناد به فرهنگ عربی و قرآن مجید، درباره دیدگاه های هر دو گروه داوری می کنیم.

۳. دیدگاه مفسران اهل تسنن دربار معنای رکوع در آی ولایت

دیدگاه مفسران اهل تسنن را در دو بخش بررسی می کنیم:

۱-۳. دیدگاه مفسران متقدم

منظور از مفسران متقدم در این مقاله، مفسران صحابه، تابعین و اتباع آنها تا پایان قرن سوم است. گرچه در میان این مفسران بعضی چون ابن عباس و سعیدبن جبیر و… شیعه هستند و درباره بعضی دیگر نیز نمی توان الزاماً به سنی بودن آنها حکم کرد؛ اما ازآنجاکه روایات آنها اغلب مقبول اهل تسنن است، آرای آنها را با تسامح ذیل مفسران اهل تسنن گزارش می کنیم. در منابع کهن تفسیری اهل تسنن تا اوایل قرن چهارم، بحث جدی ای دربار معنای «راکعون» و رکوع در این آی شریفه انجام نگرفته است. در این تفاسیر، معمولاً روایاتی دربار خاتم بخشی امام علی علیه السلام به مسکین در حال رکوع نماز نقل شده است. ازاین دسته روایات چنین برمی آید که تلقی مفسران از واژ «رکوع» در این آی شریفه، همان معنای رایج آن در شریعت اسلام، یعنی رکوع در نماز است؛ مثلاً تفسیر طبری پنج روایت در تفسیر این آیه نقل کرده که در یک روایت، نزول آیه را در شأن عباد بن صامت و در چهار روایت دیگر نزول آیه را در شأن علی بن ابی طالب دانسته است. در روایت مربوط به عباده بن صامت آمده که: بعد از غزوه بنی قینقاع، عباد بن صامت – که یکی از افراد قبیله بنی عوف بن خزرج بود – نزد رسول خدا(ص) آمد و در محضر آن حضرت از هم پیمانی! یهودیان بنی قینقاع برائت جست و ولایت خدا، رسول و مؤمنانی که نماز اقامه می کنند و در حال رکوع زکات می پردازند را پذیرفت (طبری، ج۶، ص۱۸۶). در روایت دیگر آمده است، غالب بن عبیدالله گوید: از مجاهد شنیدم که می گوید، آی شریفه «إِنَّما وَلِیکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ…» (تا پایان آیه) دربار علی بن ابی طالب که در حال رکوع صدقه داد، نازل شد (همان). روشن است که روایت نخست به خودی خود نقش تعیین کننده ای در معنای رکوع ندارد، اما روایت دوم آشکارا دلالت دارد که مقصود از رکوع، رکوع در نماز است. سایر روایات حاکی از نزول آی شریفه درباره امام علی علیه السلام نیز بر همین معنا از رکوع دلالت دارد (ر.ک: سیوطی، ۱۴۰۴، ج۲، ص۲۹۴). ابوعبیده (د۲۱۰ق) در مجازالقرآن در این آیه، معنایی برای رکوع بیان نمی کند. به نظر می رسد، این رفتار به معنای آن است که ابوعبیده معنای دیگری به جز معنای شرعی آن (رکوع نماز) در نظر نداشته است. فراء نحوی (د۲۰۷ق) نیز برای «راکعون» در این آی شریفه معنایی بیان نکرده است (فراء، بی تا، ج۱، ص۳۱۳) که همچون ابوعبیده، این رفتار وی نیز از پذیرش معنای رایج و مشهور «رکوع» حکایت دارد. ظاهراً نخستین بار، ابومسلم بحر اصفهانی (د۳۲۲ق) از مفسران معتزلی، «رکوع» در آی ولایت را به معنای خضوع تفسیر کرد (نک: فخررازی، ۱۴۲۰، ج۱۲، ص۳۸۲) و تفسیر وی بر بسیاری از مفسران اهل تسنن، پس از وی تأثیر گذاشت.

۲-۳. دیدگاه مفسران متأخر اهل سنت

از میان مفسران متأخر و معاصر اهل تسنن دیدگاه مفسران ذیل قابل توجه است:

۱. زمخشری (د ۵۳۸ق) می نویسد: واو در جمله «و هم راکعون» حالیه است؛ یعنی آنان در حال رکوع زکات می دهند. مقصود از رکوع نیز خشوع و فروتنی و تواضع برای خدا در دو حالت نماز خواندن و زکات دادن است. بعضی نیز گفته اند: جمل «و هم راکعون» فقط حال از «یؤتون الزکا» است؛ یعنی زکات را در حال رکوع نماز می بخشند. اینان گفته اند: آی شریفه دربار علی علیه السلام نازل شده است؛ هنگامی که فقیری در حال نماز از ایشان درخواست کرد و ایشان انگشترش را در همان حال نماز به وی بخشید.

سپس، زمخشری می نویسد: اگر بگویی چگونه ممکن است که این آیه درباره علی علیه السلام (یک فرد) نازل شده باشد، درحالی که الفاظ موجود در آیه جمع است؛ پاسخ می دهم که خدای تعالی الفاظ آیه را جمع آورد تا سایر مردم را نیز به عمل علی علیه السلام ترغیب کند و آنان نیز به پاداشی همانند علی علیه السلام نایل آیند. همچنین، با آوردن لفظ جمع بیان می کند که سجیه و سرشت مؤمن همواره باید چنین باشد که حریص بر کار نیک و احسان و جویای حال فقرا باشد، تا جایی که اگر ضرورتی برای این احسان حتی در نماز پیش آید، در همان حال نماز به آن مبادرت کرده و به بعد از نماز تأخیر نیندازد (زمخشری، ۱۴۰۷، ج۱، ص۶۴۹).

۲. ابن عطیه (د۵۴۱ ق) می نویسد: «وَهُمْ راکِعُونَ» جمله معطوف به جمله است و «رکوع» مجازاً به معنای نماز خواندن است. سِرّ تعبیر به رکوع بدان جهت است که رکوع از ارکان مهم نماز است. به علاوه، نشان دهند هیئت تواضع مؤمن است. مقصود از این جمله، آن است که مؤمنان را به زیاد نماز خواندن وصف کند. ابن عطیه می افزاید: این نظر جمهور مفسران است؛ اما اتفاق نظر وجود دارد که علی بن ابی طالب در حال رکوع نماز صدقه ای به فقیر بخشیده است. همچنین، ابن عطیه از سُدّی نقل می کند که این آیه دربار هم مؤمنان است؛ اما این علی بن ابی طالب بود که وقتی گدایی به آن حضرت درحالی که ایشان در مسجد در حال رکوع بود، نزدیک شد، انگشترش را در همان حال رکوع به آن فقیر بخشید… (ابن عطیه، ۱۴۲۲، ج ۲، ص۲۰۹).

ابن عطیه در ادامه از قاضی ابومحمد چنین نقل می کند: مجاهد گفته که این آیه دربار، علی بن ابی طالب نازل شده که در حال رکوع صدقه داده است؛ اما این سخن مجاهد محل تأمل است. دیدگاه صحیح همان سخن جمهور مفسران است. بنابر این تفسیر، واو در جمله یاد شده واو حالیه است. ابن کلبی نیز گفته است که آی شریف دربار گروهی از اهل کتاب نازل شد که اسلام آوردند، نزد پیامبر آمدند و گفتند: ای رسول خدا(ص) خانه های ما از مدینه دور است و ما جز مسجد شما جایی نداریم، طایفه ما نیز سوگند یاد کرده اند که هیچ گونه رابطه دوستی با ما برقرار نکنند. پس، این آیه به منظور دلداری آنها نازل شد (ابن عطیه، ۱۴۲۲، ج۲، ص۲۰۹).

۳. فخررازی (د ۶۰۶) سه دیدگاه دربار معنای «رکوع» در آی شریفه نقل کرده است: ۱. ابومسلم اصفهانی (د۳۲۲ق) گوید: مقصود از «رکوع» در این آی شریفه «خضوع» است. بنابراین، معنای آی شریفه این است که آنان (مؤمنان مورد اشاره آیه) درحالی که مطیع و خاضع در برابر همه اوامر و نواهی الهی هستند، نماز می خوانند و زکات می پردازند. ۲. مقصود از این جمله آن است که این مؤمنان علاوه بر اینکه نماز می خوانند (یقیمون الصلا)، شأنشان این است که اهل اقامه نمازند. و اگر برای این معنا از واژ رکوع استفاده کرده، به دلیل اهمیت و شرافتی است که «رکوع» نماز از آن برخوردار است؛ مانند جمله «وَارْکَعُوا مَعَ الرَّاکِعِینَ» (بقره: ۴۳). ۳. بعضی گفته اند: این آیه شریفه اشاره به صفات اصحاب پیامبر در حال نزول آیه دارد، بعضی در حال اقامه نماز و بعضی در حال پرداخت زکات و بعضی هم در حال رکوع نماز بودند که آیه نازل شد. بنابراین آی شریفه درصدد بیان وجود این سه صفت در یک نفر نیست… (فخررازی، ۱۴۲۰، ج۱۲، ص۳۸۲).

۴. ابن کثیر (د۷۷۴ ق)، شاگرد ابن تیمیه، با ترجیح دیدگاه ابومسلم اصفهانی برخلاف پیشینیان خود که دیدگاه هایی مختلف را در تفسیر رکوع نقل کرده اند، در نقد تفسیر «رکوع» به رکوع نماز نیز تلاش کرده است. وی می نویسد: بعضی پنداشته اند که جمله «وَهُمْ راکِعُونَ» حال است برای جمل «وَیؤْتُونَ الزَّکاه»؛ یعنی آن مؤمنان در حال رکوع زکات می دهند، درحالی که اگر چنین بود به مقتضای این آیه باید پرداختن زکات در حال نماز افضل از سایر حالات باشد، اما این افضلیت ثابت نشده و هیچ یک از علمای اهل فتوا (رؤسای مذاهب فقهی اهل سنت) به آن فتوا نداده است…

سپس، ابن کثیر به روایات منقول در سبب نزول این آیه دربار علی علیه السلام اشاره کرده و روایات فراوانی را نقل و در سند بعضی از آنها مناقشه کرده است، ولی همه این روایات را با اینکه در سند بعضی نقد نمی کند نادیده می گیرد و نزول این آیه را دربار عباده بن صامت ترجیح می دهد (ابن کثیر، ۱۴۱۹، ج ۳، ص۱۲۷).

۵. ابوحیان (د۷۴۵ق) نیز در تفسیر «رکوع»، دیدگاه ابومسلم؛ یعنی معنای خضوع را ترجیح داده و در نقد تفسیر رکوع به نماز (دیدگاه ابن عطیه) می گوید: بعضی آن را به معنای همان رکوع نماز گرفته و گفته اند: «رکوع» مجازاً به معنای نماز است، و ذکر رکوع از باب اهمیت این رکن در نماز است. اما مطابق این معنا، در آی شریفه تکرار لازم می آید، زیرا دراین صورت «وهم راکعون» بیان معنای «یقیمُونَ الصَّلا» می باشد. البته می توان این تکرار را چنین توجیه کرد که به دلیل شرافت و اهمیت نماز در تکالیف روزمره، خداوند آن را تکرار کرده است. بعضی هم گفته اند: مقصود از «یقیمون الصلا» نماز واجب، و «و هم راکعون» نماز نافله است. در ادامه، ابوحیان با نقل روایت خاتم بخشی علی علیه السلام در رکوع نماز می نویسد: ظاهر جمله «وهم راکعون» این است که جمله اسمی معطوف به دو جمله سابق بوده، و صفت سومی را برای مؤمنان بیان می کند، اما بعضی معتقدند که واو در جمل اخیر «حالیه» بوده و فقط حال ایتای زکات را بیان می کند. بنابراین مقصود آی شریفه این است که آنان نماز اقامه می کنند و با نهایت خضوع زکات می پردازند؛ به طوری که در هنگام پرداخت زکات به هیچ روی متوجه کسی که به او زکات می پردازند نشده و تمام توجه آنان به نماز معطوف است (ابوحیان، ۱۴۲۰، ج۴، ص۳۰۱).

۶. ابن عاشور (معاصر) نیز دیدگاهی نزدیک به ابوحیان را ترجیح داده و جمله «وَهمْ راکعُونَ» را معطوف بر صفت «الَّذِینَ یقِیمُونَ الصَّلا…» می داند و مقصود از آن را ادای نماز نافله، و یا مداومت بر نماز دانسته است. همچنین، وی تحت تأثیر نظر ابن کثیر به نقد دیدگاهی که رکوع را به معنای رکوع در نماز و آیه را در شأن امام علی علیه السلام دانسته، پرداخته است (ابن عاشور، بی تا، ج۵، ص۱۳۹).

۷. آلوسی دیگر مفسر اشعری مذهب اهل تسنن برخلاف دیدگاه بیشتر مفسرانی که معنای خضوع را ترجیح داده اند می نویسد: بعضی گفته اند که جمل «وَهُمْ راکِعُونَ» حالیه است و اختصاصاً حال ایتای زکات را بیان می کند و مقصود از رکوع هم رکوع نماز است. دراین صورت، مقصود از پرداخت زکات در حال رکوع نماز نهایت علاقه و میل این مؤمنان به احسان و تسریع در انجام آن است که در همان حال نماز و بدون فوت وقت این عمل نیکوکارانه را انجام می دهند و حتی تا پایان یافتن نماز هم آن را به تأخیر نمی اندازند. وی می افزاید: اغلب راویان معتقدند که این آیه درباره علی علیه السلام نازل شده است… (آلوسی، ۱۴۱۵، ج۳، ص۳۳۴).

۸. مراغی مفسر معاصر دیدگاهی همسو با پیشینیان خود در معنای «رکوع» ارائه داده است. وی با نقل از زمخشری در اساس البلاغه آورده است: عرب هر فردی را که به خدا ایمان آورَد و بت نپرستد «راکع» نامد. بنابراین، معنی آی شریفه این است: مؤمنانی که به حق ولایت قیام می کنند، کسانی هستند که نماز به پا می دارند و آداب ظاهر و باطن آن و حق نماز را به طور کامل ادا می کنند و زکات را با نهایت خضوع در برابر اوامر الهی، همراه با طیب نفس و آرامش تمام و بدون هیچ گونه نگرانی به مستحقانش می پردازند؛ بدون آنکه قصد ریا یا سُمعه داشته باشند (مراغی، بی تا، ج ۶، ص۱۴۴).

۳-۳. جمع بندی دیدگاه های مفسران اهل تسنن

از مجموع دیدگاه های فوق برای رکوع، معانی زیر به دست آمد:

• رکوع به معنای رکوع در نماز یا رکوع حسی (علاوه بر مفسران گذشته، زمخشری، ابن عطیه و آلوسی نیز، این نظر را نقل کرده و رد نکرده اند)؛

• به معنای نماز (ابن عطیه)؛

• به معنای خضوع (ابومسلم، زمخشری، فخررازی، ابن کثیر، ابوحیان، ابن عاشور)؛

• به معنای نماز مستحبی (ابوحیان، ابن عاشور)؛

• به معنای ایمان و خضوع در برابر خداوند (مراغی).

نکته قابل توجه اینکه، اگر ازمنظر تاریخی به معنای رکوع نگاه شود، به دست می آید که قدمای مفسران تحت تأثیر روایات سبب نزول، تقریباً تردیدی نداشته اند که رکوع در آی ولایت به معنای همان رکوع معروف در نماز است. به نظر می رسد، برای نخستین بار ابومسلم اصفهانی (د۳۳۰ق)- مفسرِ به شدت عقل گرای معتزلی – معنای خشوع را برای رکوع بیان کرد. پس از وی، این معنا برای رکوع ازسوی سایر مفسران مورد اقبال و پذیرش قرار گرفت و تا دوره معاصر کفه معنای رکوع از آن معنای مشهور و حسی رکوع، دورتر و به سمت معنای مجازی آن؛ یعنی خشوع در نماز سنگین تر شده است.

۴. دیدگاه مفسران شیعه

مفسران شیعه تحت تأثیر روایاتی که دربار سبب نزول این آی شریفه نقل شده، دربار معنای «رکوع» در آی ولایت نظر یکسانی دارند. این گروه از مفسران به اتفاق نظر، جمل «و هم راکعون» را بیان حال از «یؤتون الزکا» دانسته و رکوع را نیز به رکوع در نماز تفسیر کرده اند. برای نمونه، در روایتی که کلینی در اصول کافی با سند صحیح از امام صادق علیه السلام در تفسیر این آیه نقل کرده، آمده است که امام فرمودند: «ولیکم» در آیه، به معنای «شایسته تر به شما» است؛ یعنی خدا و رسول و مؤمنان مورد اشاره آیه تا روز قیامت در مورد امور زندگی و اموالتان از خود شما شایسته ترند. سپس، آی شریفه مؤمنان را چنین وصف کرده است: کسانی که نماز اقامه می کنند و در حال رکوع زکات می پردازند، و امیرمؤمنان علیه السلام در نماز ظهر، درحالی که دو رکعت نماز را به جا آورده و در رکوع بود و بر آن حضرت حلّه ای به قمیت هزار دینار بود که رسول خدا(ص) آن حلّه را که نجاشی به حضرتش هدیه داده بود، به ایشان بخشیده بود در این حال، سائلی به حضرت نزدیک شده با سلام از علی علیه السلام صدقه ای درخواست کرد. حضرت حُلّه را از دوش خود برداشت، به زمین نهاد و به سائل اشاره کرد که آن را بردارد. پس، آی شریفه دراین باره نازل شد. سپس، هریک از فرزندان علی که به مقام امامت برسد، به نعمتی همانند این نائل آید و در حال رکوع صدقه دهد (صیر نعم اولاده بنعمته). در ادامه روایت آمده است: آن سائلی که از امیرمؤمنان درخواست کرد، از فرشتگان الهی بود و کسانی هم که بعد از آن حضرت از سایر امامان درحال رکوع درخواست صدقه کنند، از فرشتگان خواهند بود (کلینی، ۱۴۲۹، ج۲، ص۱۲؛ ر. ک: عیاشی، ۱۳۸۰، ج۱، ص۳۲۷؛ بحرانی، ۱۴۱۶، ج۲، ص۳۱۶؛ حویزی، ۱۴۱۶، ج۱، ص۶۲۳). روایات دراین باره متعدد است و باوجود اختلافی که درباره نوع صدق پرداخت شده از امیرمؤمنان علیه السلام به فرد سائل دارند، اما هم آنها در اینکه امام علی علیه السلام در حال رکوع نماز صدقه ای را به سائل بخشیده است، اتفاق نظر دارند.

شیخ طوسی در تفسیر این بخش از آیه می نویسد: روشن است که، مقصود آی شریفه این است که: آن مؤمنی که آی شریفه وصفش را بیان می کند، در حال رکوع زکات داده است، و همه امت اسلام اتفاق نظر دارند که جز امیر مؤمنان علی علیه السلام کسی در حال رکوع زکات به فقیر نداده است. ایشان می افزاید: اینکه کسی جمله «و هم راکعون» را حال از «یؤتُونَ الزَّکاه» نداند؛ بلکه صفت برای «الَّذِینَ. .. یؤتُونَ الزَّکاه» بداند، بر خلاف علمای نحو (اهل العربیه) سخن گفته است، زیرا اگر فردی به دیگری بگوید: «لقیتُ فلانا و هو راکب»، از آن فهمیده می شود که آن شخص را در حالت سواره ملاقات کرده است، نه اینکه او را با این صفت که شأنش سوار شدن است، ملاقات کرده است. یا اگر بگوید: «رأیتُه و هو جالسٌ» یا «جائنی و هو ماشٍ» از آن فهمیده می شود که آن شخص را در حالت نشسته دیده و با حال راه رفتن نزد او آمده است. بنابراین، جز این نیست که جمله «وَهُمْ راکعُونَ» حال برای «یؤتونَ الزَّکاه» است. اگر کسی بگوید: چرا انکار می کنید که رکوع در آیه شریفه به معنای خضوع باشد، گویا خدای تعالی چنین فرموده است: با حال خضوع و تواضع زکات می پردازند، چنان که در شعر زیر رکوع به معنای خضوع است:

و لا تُهِنِ الفقیرَ عَلَّکَ أن

تَرکَعَ یوماً و الدّهرُ قد رَفَعَه

پاسخ آن است که معنای اصلی رکوع، خم شدن است و به کار بردن آن در معنای خضوع مجاز است. دلیل این سخن، نص اهل لغت همچون خلیل است که گوید: هرچیزی که به رو درافتد و سرش پایین بیاید، چه زانوانش به زمین برسد یا نرسد به او راکع گویند. لبید شاعر گفته است:

أُخَبِّرُ أخبارَ القرونِ الّتی مَضَت

أَدِب کأَنّی کلَمّا قُمتُ راکِعٌ

ابن درید نیز گوید: «راکع» کسی است که به رو درافتد، و رکوع در نماز، از همین ریشه و معناست. بنابراین، وقتی معنای حقیقی رکوع، معنای حسی آن (خم شدن) است و امکان حمل این معنا بر آیه هم وجود دارد، حمل آن بر معنای مجازی اش روا نیست (شیخ طوسی، بی تا، ج۳، ۵۶۱).

طبرسی نیز با استناد به سخن خلیل در العین و سخن ابن درید، «رکوع» را به معنای سر پایین آوردن دانسته و یادآور می شود که گاه شخص خاضع را از روی تشبیه و مجاز به «راکع» وصف کنند (طبرسی، ۱۳۷۲، ج ۳، ص۳۲۳). سپس، وی در بخش تفسیر، با استدلال عقلی از انحصار ولایت مؤمنانِ مورد اشاره آی شریفه در علی بن ابی طالب، و به تبع آن از تفسیر «رکوع» به خم شدن دفاع کرده و تفسیر «راکعون» به نماز را موجب تکرار دانسته است (همان، ص۳۲۷). سایر مفسران شیعه نیز با مسلم دانستن معنای حقیقی و معروف «رکوع»، جز آنچه از شیخ طوسی و طبرسی نقل شد، سخنی نگفته اند (برای نمونه ر.ک: طباطبایی، ۱۴۱۷، ج۶، ص۶؛ حسینی همدانی، ۱۴۰۴، ج۵، ص۵۲؛ طیب، ۱۳۷۸، ج۴، ص۴۰۲). فضل الله برای تأیید این معنا از رکوع می نویسد: از طریق اهل سنت، ۲۴ روایت با طرق مختلف نقل شده که مضمون آن با روایات شیعی مبنی بر نزول آی شریفه در شأن علی بن ابی طالب و به تبع آن تفسیر «رکوع» به رکوع مشهور در نماز همسو می باشد (فضل الله، ۱۴۱۹، ج۸، ص۲۲۸).

ازمیان مفسران شیعه، سخن مصطفوی – صاحب تفسیر روشن – قابل توجه است. وی بر خلاف هم مفسران شیعه، «رکوع» را در آیه شریفه به معنای خضوع دانسته و می نویسد:

«وَهُمْ راکعُونَ»: رکوع به معنی خضوع کامل است، و این جمله حالیه است؛ یعنی این دو عمل (نماز و زکات) با حالت خضوع تمام انجام و با کمال میل، توجّه و علاقه صورت می گیرد. و این سه صفت که به طور حقیقت محقّق می شود، ظهور خارجی همان ایمان حقیقی خواهد بود که گفته شد.

و چنین مؤمنی می تواند در محدوده خود، مقام ولایت را نسبت به افراد نیازمند و در مورد احتیاج به اداره امور داشته باشد. پس، دربار مؤمنان نیز لازم است دو جهت مورد توجّه شود: اول، جهت جانشینی آنان از رسولان خدا که وارث آنها باشند. دوم، جهت دارا بودن صفات سه گانه که ذکر شد (مصطفوی، ۱۳۸۰، ج ۷، ص۱۲۸).

نتیجه آنکه، مفسران شیعی به جز مصطفوی، درباره اینکه رکوع در آی شریف ولایت، به معنای معروف آن؛ یعنی همان رکوع در نماز است، اتفاق نظر دارند. نظر مصطفوی نیز که برخلاف دیدگاه مشهور میان شیعه است، معتقد به معنای خضوع مطلق است.

۵. مقایس میان دیدگاه ها

مقایس دیدگاه های مفسران شیعه، نتایج ذیل را به دست می دهد:

هر دو گروه در این مطلب اشتراک نظر دارند که کلمه رکوع در فرهنگ عربی در دو معنای «سرپایین آوردن و خم شدن» و «خضوع» به کار رفته است. به نظر می رسد، دراین باره که معنای نخست، معنای حقیقی، و معنای دوم معنای مجازی این کلمه است نیز اختلاف نظری وجود ندارد؛ گرچه دراین باره بحثی نکرده و اظهارنظر آشکاری نداشته اند. اما اگر مبنای تقدمِ معنای حسی کلمات بر معنای غیرحسی و معنوی آنها را بپذیریم، دراین صورت می توان با اطمینان بر اشتراک یاد شده تأکید کرد.

همچنین، دربار اینکه کلم «راکعون» در آی مورد بحث قابل حمل بر معنای رکوع ظاهری و سرپایین آوردن است نیز میان بیشتر مفسران شیعه، مفسران متقدم و بسیاری از مفسران متأخر اهل سنت اتفاق نظر است. در میان اهل سنت، گرچه بسیاری از مفسران متأخر آنها بر دلالت «راکعون» بر معنای خضوع تأکید کرده و یا آن را مشهورتر دانسته اند، اما دلالت این واژه بر معنای ظاهری اش را نیز انکار نکرده، بلکه آن را نقل کرده و محتمل دانسته اند. بنابراین، می توان نتیجه گرفت که ازنظر بیشتر مفسران اهل تسنن و شیعه؛ دلالت واژ «راکعون» در آی ولایت بر معنای رکوع ظاهری مقبول بوده و نمی توان با قاطعیت آن را رد کرد.

علاوه بر این، در میان هر دو فرقه مفسرانی وجود دارند که معتقدند «راکعون» بر معنای مجازی و معنوی اش دلالت دارد؛ اعم از خضوع یا نماز و یا ایمان.

به جز موارد فوق، دو گروه مفسر یادشده در موارد ذیل با یکدیگر اختلاف نظر دارند:

۱. اکثر قریب به اتفاق مفسران شیعه معتقدند: معنای مقصود از «راکعون» در آی شریفه، معنای حقیقی و ظاهری آن است؛ درحالی که بیشتر مفسران به ویژه مفسران متأخر اهل تسنن، معنای مقصود این واژه را «خضوع» دانسته اند، و بعضی مانند ابن عطیه این معنا را به جمهور مفسران نسبت داده ا