---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل بررسی تحلیلی خاستگاه و زمینه های استکبار، با تکیه بر آیات قرآن کریم :

۱. مقدّمه:

قرآن وحی نامه اعجازآمیز ایزدی است، که به زبان عربی (فصیح) عین الفاظ بدست فرشته وحی(جبرئیل) از سوی خداوند و از لوح محفوظ بر قلب و زبان پیامبر اسلام هم اجمالاً یکباره و هم تفصیلا در درازای بیست و سه سال نازل شده است. قرآن کتابی است که رستگاری انسان را در دو جهان تضمین می کند، همچون مشعلی فروزان، انسان را از تاریکی ها رهایی می بخشد و در سرای دیگر، او را محبوب حضرت پروردگار می نماید. قرآن در ظلمانی ترین زندگی بشر در عصر جاهلیت همچون انفجاری، آسمان سکوت را شکافت و دریایی از رحمت بر کویر زندگی جاری نمود.

هدف این تحقیق تبیین علمی خاستگاه استکبار و ارائه الگوی مفهومی آن بر اساس آموزه های قرآن کریم است که برای بدست آوردن نتیجه ای قابل قبول از روشِ توصیفی- تحلیلی استفاده شده است. روش تحلیلی در این پژوهش، بر داده های قرآنی متکی است و نگرش، صرفاً درون متنی است.

استکبار چهره های گوناگونی دارد و در هر لباسی که ظهور کند باید با آن مبارزه کرد. این اصل به معنای درگیری پیوسته حق و باطل است مبارزه آنان که ولایت الهی را پذیرفته اند با آنان که تحت ولایت شیطان هستند که اگر انسانهای الهی با چهره های گوناگون استکبار مبارزه نکنند و تباهگری و ستم پیشگی آنها را دفع ننمایند، زمین را تباهی و ستم پر خواهد ساخت. خداوند متعال می فرماید:

«فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اَللّهِ وَ قَتَلَ داوُدُ جالُوتَ وَ آتاهُ اَللّهُ اَلْمُلْکَ وَ اَلْحِکْمَهَ وَ عَلَّمَهُ مِمّا یَشاءُ وَ لَوْ لا دَفْعُ اَللّهِ اَلنّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ اَلْأَرْضُ وَ لکِنَّ اَللّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى اَلْعالَمِینَ؛ پس آنان را به اذن خدا شکست دادند و داوود جالوت را کشت و خداوند به او پادشاهی و حکمت ارزانی داشت و از آنچه می خواست به او آموخت و اگر خداوند برخی از مردم را به وسیله برخی دیگر دفع نمیکرد قطعا زمین تباه می گردید ولی خداوند نسبت به جهانیان تفضل دارد.»(بقره / ۲۵۱).

همچنین همیشه گروه های حق طلبی هستند که در مقابل گوه های دیگری که در جهت استمثار، استعمار و استمحار انسانها عمل می کنند.

در باره استکبار و استکبارستیزی پژوهش های متعددی انجام شده است:

پژوهش های گوناگونی به صورت اجمالی و تفصیلی در معناشناسی واژه استکبار انجام گردیده که به ریشه استکبار و حوزه های معنایی آن پرداخته شده است (افتخاری و دیگران، ۱۳۹۳؛ طباطبایی، ۱۳۹۴؛ شهیدی، ۱۳۸۸؛ بهشتی، ۱۳۶۰؛ صابر پور، ۱۳۸۵). قدرت ا… فرقانی کتابی با عنوان «استکبارستیزی در قرآن» نگاشته است که به صورت اجمالی به گونه شناسی استکبار، فرهنگ استکبار، زمینه های استکبار، شیوه های استکباری و اصول بنیادین استکبار اشاره کرده است (فرقانی، ۱۳۸۳). همچنین محمد سروش در کتاب «استکبار و استضعاف در قرآن» به صورت کلی و اجمالی به عوامل پدید آمدن استضعاف و استکبار از منظر قرآن، مبارزه با استضعاف و استکبار و جهت گیری کلی ادیان اشاره کرده است (سروش، ۱۳۶۰). پژوهش های متعددی(اجمالی و تفصیلی) در باره شیوه های مقابله با خوی استکبار از دیدگاه های مختلف نگاشته شده است (موسوی، ۱۳۸۷؛ دلشاد تهرانی، بی تا؛ داودی، ۱۳۶۸؛ کربلایی نظر و دیگران، ۱۳۹۲؛ متقی زاده و دیگران، ۱۳۹۰).

تبیین درست خاستگاه و زمینه های استکبار به صورت تفصیلی و ارائه الگوی مفهومی آن نیازمند مطالعه و بررسی روشمند در آموزه های اسلام و قرآن است. این تحقیق تلاش می کند با روش توصیفی- تحلیلی خاستگاه و زمینه های استکبار را از آموزه های قرآن کریم استخراج و مفاهیم آن را ترسیم نماید. به همین منظور پرسش های این تحقیق عبارتند از:

الف. پرسش اصلی:

۱. زمینه هایی استکبار در آموزه های قرآنی چه چیز هایی می باشند؟

ب. پرسش های فرعی:

۱. بر اساس آموزه های قرآن استکبار چه تقسیم بندی هایی می شود؟

۲. قرآن کریم چه ویژگی هایی را برای مستکبران معرفی می کند؟

۳. معنای لغوی و اصطلاحی استکبار و قرآن چیست؟

۴. اوّلین مستکبر در آسمانها و زمین چه کسی بوده است؟

۲. مفهوم شناسی

۲-۱. استکبار

۲-۱-۱. معنای لغوی

استکبار از ماده «ک – ب – ر» به معنای «عظمت و بزرگی قدر» است (قرشی، ۱۳۷۱، ج ۶، ص ۷۲)، ودر جایی دیگر آن را به معنای «برتری خواهی» دانسته اند(مصطفوی، ۱۳۶۰، ج ۱۰، ص ۱۸). ابن منظور در لسان العرب استکبار را نپذیرفتن حق از روی عناد و تکبر می داند( الامتناع عن قبول الحق معانده وتکّبرًا)(ابن منظور، ۱۴۱۴، ص ۵، ج ۱۲۶).

راغب اصفهانی «کبر» را حالتی ناشی از اعجاب نفس و احساس خود برتربینی می داند. از نگاه وی استکبار دو وجه دارد؛ یکی آن است که انسان در شرایط زمانی و مکانی مناسب، طلب بزرگی و عظمت کند که در این صورت، امری شایسته و پسندیده است. وجه دیگر، آن است که وی ابراز بزرگی نماید، در حالی که در واقع آن گونه نیست (راغب اصفهانی، ۱۴۱۲، ص ۶۹۲). تعریف اخیر را می توان معادل تعریفِ قرشی در قاموس قرآن دانست که استکبار یعنی انسان اظهار بزرگی و تکّبر کند با آنکه اهلش نیست (قرشی، ۱۳۷۱، ج ۶، ص ۷۲).

۲-۱-۲. معنای اصطلاحی

استکبار در اصطلاح به معنای سروری بدون شایستگی دانسته اند، علامه طبرسی می گوید: تکبر، بزرگی کردن است چه شخصی سزاوار آن باشد و چه نباشد، اما استکبار طلب بزرگی و سروری بدون شایستگی است (طبرسی، ۱۳۸۰).

علامه طباطبایی(ره) استکبار را به معنای اصرار بر نشنیدن سخن حق و پذیرش دعوت الهی تفسیر می نماید(طباطبایی، ۱۴۱۷، ج ۲۰، ص ۳۰).

۲-۲. قرآن

۲-۲-۱. معنای لغوی

لغت شناسان درباره لفظ «قرآن» چند معنا بیان کرده اند. دراین جا، به بیان دو معنا اکتفا می کنیم:

۱. قرآن، به معنای «جمع و گردآوری»(طریحی، ۱۳۷۵، ج ۱، ص ۳۳۷)؛ کسانی که به این معنا قائلند، در آیه: «إِنَّ عَلَینا جَمْعَهُ وَ قُرْآَنه»(قیامت /۱۷) واژه ی «جمعه» و «قرآن» را مترادف و هم معنا می دانند(راغب اصفهانی، ۱۴۱۲، ص ۶۶۸) در وجه نام گذاری آن به «قرآن» گفته اند: چون قرآن جامع فواید کتاب هایی است که از سوی خدا نازل گشته (تورات، انجیل، زبور و…)، بلکه جامع فواید همه علوم می باشد؛ همان گونه که قرآن خود به این مطالب اشاره دارد؛ مانند: «َتفْصِیلَ کُلِّ شَیء»(یوسف /۱۱۱). برخی می گویند: چون سوره ها و آیات در آن جمع اند و جامع داستانها است.

۲. قرآن، به معنای «خواندن»(فراهیدی، ۱۴۱۰، ج ۵، ص ۲۰۴)؛ طبق این معنا، کتاب آسمانی مسلمانان به اعتبار آن که «خواندنی» است، «قرآن» نام گرفته است.

۲-۲-۲. معنای اصطلاحی

برای قرآن، تعریف های زیادی ارائه شده که هر کدام از این تعریف ها، مفهوم خاص خودش را دارد؛ از جمله:

«قرآن عبارت است از کلام الهی که خداوندآن را به تدریج بر حضرت محمد(ص) خاتم پیامبران به زبان عربی و لهجه – ی قریش، نازل کرده است…. آیه ای از آن، قرآن گفته می شود، حتی بخشی از یک آیه نیز قرآن است.»(عسکری، ۱۴۱۶، ج ۱، ص ۲۶۱).

۳. ضرورت و اهمیت تحقیق

قرآن کریم مهم ترین منبع استنباط احکام فقهی، سیاسی، اخلاقی، عقیدتی و فرهنگی اسلام است. استکبار و مشتقاتش در سور متعددی دیده شده است؛ واژه «استکبار» ۴۸ مرتبه به شکل (اسم و فعل) و موضوعات مختلف بکار رفته است که این نشان از اهمیت والای آن می باشد. خداوند به روشنی در آیات گوناگون خود به همه مؤمنان، مستضعفان و مجاهدان وعده میدهد که نتیجه استکبارستیزی آنان، پیروزی و نصرت الاهی است و این وعده الاهی، حتمی است. نمونه های بارز استکبار در قرآن کریم، می توان به استکبار ستیزی پیامبران در زمان های مختلف اشاره کرد:

حضرت نوح پیامبر (ع) وقتی با انکار، عناد و استکبار شدید قوم روبه رو شد، در مقام مقابله، به تحقیر آن ها پرداخت (یونس /۷۱). اشراف قوم نوح (ع) از او میخواستند تا مردم مستضعف را از خود براند اما او قاطعانه خواهش آنان را ردّ کرد، در این هنگام خداوند دستور ساختن کشتی را به وی داد(هود/۳۷).

استکبارستیزی حضرت موسی(ع) را میتوان در برابر تکبر بیحد و حصر فرعون مورد بررسی قرار داد (یونس /۷۵). این استکبارستیزی پس از بعثت ایشان رنگ جدی به خود گرفت (ابراهیم /۵).

مصداق بارز استکبار مستکبران در آن زمان، بت پرستی بود. حضرت ابراهیم (ع) به بت پرستان و نمرودیان اخطار کرد که این بت ها را در هم خواهد شکست. او سرانجام در روزی که نمرود و اطرافیانش از شهر خارج شده بودند، به سمت بتخانه ها رفت وهمه بت ها به جز بت بزرگ را نابود کرد(انبیاء/۵۷ -۶۸).

مردم زمان هود(ع) در بالاترین درجه استکبار قرار داشتند. آنان افزون بر این که خداوند را انکار میکردند، به فخرفروشی و تفاخر نیز مشغول شده بودند. اما این پیامبر الاهی بدون هیچ گونه مماشات، به مبارزه با استکبار و مستکبران روی آورد(هود/۵۱).

استکبارستیزی حضرت صالح، مبارزه ایشان با منکران حق و جمعی از بی خردان در میان قومش بود. او مردم را از بزرگ ترین مظهر استکبار یعنی شرک و بت پرستی پرهیز میداد(شعراء/۱۴۳-۱۴۹).

بعثت پیامبر عظیم الشأن اسلام حرکتی درجهت مبارزه با مستکبران بود؛ حرکتی که کامل کننده استکبارستیزی پیامبران دیگر بود(حجر/۹۴)، بر همین اساس در آیات گوناگون به پیامبر دستور میدهد تا با مستکبران زمان، بجنگد(توبه /۷۳). در این راه خداوند پیامبر را مأمور میکند تا حتی مسجدی را که لانه نفاق شده است ویران کند(توبه /۱۰۷).

تاریخ زندگی انسان ها همواره شاهد تقابل جبهه حق و باطل و در واقع تقابل جبهه استضعاف و استکبار بوده و هست.

با ظهور دین مبین اسلام، جبهه حق در آیات الهی و سنّت و سیره معصومین (ع) تبلور یافت که همواره بر استکبار ستیزی و نفی سازش با مستکبرینِ زمان تأکید داشتند.

۴. اقسام استکبار

۴-۱. استکبار فردی

وقتی صفت استکبار در درون جان انسان به وجود آمد و ملکه وجودش شد، به دو نوع ظهور پیدا می کند:

۴-۱-۱. باطنی

این نوع استکبار در نفس انسان ریشه می دواند و بینش انسان را شکل می دهد، این فرد دیگر حقیقت را نمی پذیرد و کسی که حقیقت را نمی پذیرد استکبار باطنی و اخلاقی دارد. خداوند متعال می فرماید:

«ُثم أَدبرَ و استَکْبرَ فَقالَ إِنْ هذا إِلاَّ سِحرٌ یؤْثَر؛ آنگاه پشت گردانید و تکبر ورزید، و گفت: این (قرآن) جز سحری که (به برخی) آموخته اند نیست.»(مدثر/ ۲۳ و ۲۴).

۴-۱-۲. ظاهری

نوع دوم استکبار فرد، استکبار در خارج از خودش است، کسی که روحاً استکبار می ورزد در خارج نیز استکبار می کند و مردم را به استضعاف می کشاند. کسی که تمام ظاهر و باطنش را صفت استکبار فرابگیرد، او خود و خدایش را فراموش می کند، در این باره خداوند سبحان می فرماید:

«و لاَ تکُوُنوا کَاَّلذینَ نَسوا الَّله فأْنساهم أْنفُسهم أُولئِک هم اْلفاسِقُون؛ کسانی هستند که خدا را فراموش کردند و او(نیز) آنان را دچار خودفراموشی کرد؛ آنان همان فاسقان هستند.»(حشر / ۱۹).

۴-۲. استکبار اجتماعی

همان گونه که استکبار فردی از درون جان انسان بر می خیزد، استکبار اجتماعی از درون جامعه بر می خیزد.

استکبار اجتماعی نیز به دو نوع در اجتماع بروز می کند:

۴-۲-۱. اقتصادی

در بخش دیگری از آیات، سخن از درگیری دیگر بنی اسرائیل با مردی ثروتمند و سرکش از خودشان به نام قارون به میان میآورد، قارونی که مظهر ثروت آمیخته با کبر و غرور و طغیان بود. معروف است که قارون از بستگان نزدیک موسی(ع)(پسر عمو یا عمو یا پسر خاله او) بود و از نظر اطلاعات و آگاهی از تورات معلومات قابل ملاحظه ای داشت، نخست در صف مؤمنان بود، ولی غرور ثروت او را به آغوش کفر کشید و به قعر زمین فرستاد، او را به مبارزه با پیامبر خدا وادار نمود و مرگ عبرت انگیزش درسی برای همگان شد(مکارم شیرازی، ۱۳۹۰، ج ۱۶، ص ۱۵۳). خداوند سبحان می فرماید:

«إِنَّ قارُونَ کانَ مِنْ قَوْمِ مُوسى فَبَغى عَلَیْهِمْ وَ آتَیْناهُ مِنَ اَلْکُنُوزِ ما إِنَّ مَفاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَهِ أُولِی اَلْقُوَّهِ؛ قارون از قوم موسی بود و بر آنان ستم کرد، و از گنجینه ها آن قدر به او داده بودیم که حمل کلیدهای آنها بر مردان نیرومندی سنگین بود.»(قصص / ۷۶). علت این بغی و ظلم آن بود که ثروت سرشاری به دست آورده بود، و چون ظرفیت کافی و ایمان قوی نداشت، این ثروت فراوان او را فریب داد و به انحراف و استکبار کشانید. به این ترتیب مفهوم آیه چنین میشود که قارون آن قدر طلا و نقره و اموال گرانبها و قیمتی داشت که صندوق آنها را، گروهی از مردان نیرومند به زحمت جابجا میکردند.

۴-۲-۲. سیاسی- اجتماعی

نمونه بارز استکبار سیاسی – اجتماعی در آیات قرآن، سامری و فرعون می باشند که موسی(ع) با تمام توان خود در مقابل آنها ایستادگی می کرد. خداوند سبحان می فرماید:

«إِنَّ فِرْعَوْنَ لَعالٍ فِی اَلْأَرْضِ وَ إِنَّهُ لَمِنَ اَلْمُسْرِفِینَ؛ در حقیقت، فرعون در آن سرزمین برتری جوی و از اسرافکاران بود.»(یونس / ۸۳).

نمونه های دیگر آیات قرآن را می توان به سوره اعراف اشاره نمود(اعراف /۱۲۷).

۵. زمینه های استکبار

در واقع استکبار، بیماری غرور و برتری جویی است که در خارج به صورت طغیان و به استضعاف کشاندن دیگران بروز می کند. کسی که در درونش منکر حقیقت باشد، مستکبر است هر چند که به زبان نیاورد. خداوند متعال می فرماید:

«إِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَالَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَهِ قُلُوبُهُمْ مُنْکِرَهٌ وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُونَ؛ کسانی که به آخرت ایمان ندارند، دلهایشان انکارکننده حقیقت است و خودشان مستکبرند.»(نحل / ۲۲). ” قُلُوُبهُمْ مُنْکِرَهٌ”- یعنی دلهایشان منکر حق است. ” وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُون ” یعنی از حق استکبار میورزند، و استکبار- بطوری که گفته اند – عبارت از این است که: کسی بخواهد با ترک پذیرفتن حق، خود را بزرگ جلوه دهد، و خود را بزرگتر از آن بداند که حق را بپذیرد(طباطبایی، ۱۴۱۷).

این حالت، غالبا برای کسانی پیش می آید که دارای موقعیت برتری از لحاظ مالی، اجتماعی، سیاسی، علمی و امثال اینها باشند؛ از این رو در طول تاریخ، شاهدیم، که انسانها یا کشورهایی که به برتری های مختلفی می رسند، غالبا با رفتارهای مستکبرانه، به چپاول و تحت فرمان قرار دادن انسانها و کشورهای دیگر روی می آورند. در آیات قرآن کریم، زمینه ها و عوامل متعددی برای گرفتاری در این دام، بیان شده است که به برخی از آنها اشاره می شود:

۵-۱. ثروت

انسان کم ظرفیت و فاقد شخصیت، هنگامی که همه چیز بر وفق مراد او بشود، دچار غرور می شود و طغیان و سرکشی را آغاز می کند که نخستین مرحله اش، مرحله برتری جویی و استکبار بر دیگران است. خداوند سبحان می فرماید:

« إِنَّ قارُونَ کانَ مِنْ قَوْمِ مُوسى فَبَغى عَلَیْهِمْ؛ قارون از قوم موسی بود؛ اما بر آنها ستم و ظلم کرد.»(قصص / ۷۶). علت این بغی و ظلم آن بود که ثروت سرشاری به دست آورده بود، و چون ظرفیت کافی و ایمان قوی نداشت، این ثروت فراوان، او را فریب داد و به انحراف و استکبار کشانید.

اصولا موسی در طول زندگی خود با سه قدرت طاغوتی تجاوزگر مبارزه کرد:

۱. فرعون : مظهر قدرت حکومت (زخرف /۵۱).

۲. قارون: مظهر ثروت (قصص /۷۶).

۳. سامری: مظهر صنعت، فریب و اغفال (مومنون /۶۷).

گرچه مهم ترین مبارزه موسی (ع) با قدرت حکومت بود، ولی دو مبارزه اخیر نیز برای خود واجد اهمیت و محتوی درس های آموزنده بزرگ است. در صورتی که ثروت با بی ایمانی همراه گردد، زمینه ساز استکبار است. خداوند متعال درباره استکبار فرعون چنین بیان کرده است:

«وَ نادى فِرْعَوْنُ فِی قَوْمِهِ قالَ یا قَوْمِ أَ لَیْسَ لِی مُلْکُ مِصْرَ وَ هذِهِ اَلْأَنْهارُ تَجْرِی مِنْ تَحْتِی أَ فَلا تُبْصِرُونَ؛ و فرعون در میان قوم خود ندا داد و گفت: ای قوم من! آیا حکومت مصر از آن من نیست و این نهرها از زیر(کاخ) من جاری نیست؟ آیا مشاهده نمی کنید.»(زخرف / ۵۱). براساس این آیه، ثروت یکی از علل استکبار فرعون گردیده است.

۵-۲. تهاجم فرهنگی

گاهی افزون بر استعمارگران، خود مستضعفان نیز در تقویت استکبار نقش دارند و به تبلیغات، دسیسه ها و تهاجم فرهنگی مستکبران پاسخ مثبت می دهند و از آنها پیروی می کنند:

«فیقولُ الضعَفؤُاِ لَّلذینَ استَکبَرُواِ اّنا کُنّاَ لکُمَ تبَعًا…؛ ضعیفان به مستکبران می گویند: ما پیرو شما بودیم….»(غافر/ ۴۷).

آیاتی از قرآن کریم حاکی از دسیسه های شبانه روزی مستکبران برای القای اندیشه های خود به مستضعفان و تشویق آنان به پیروی از خود و همچنین بیان کننده پیروی مستضعفان از آنان به سبب ضعف فرهنگی است که در اغلب موارد با ضعف اقتصادی و نظامی نیز توأم است. استضعافی که این گونه ایجاد شده است، دست کمی از استکبار ندارد و چنین مستضعفانی در گمراهی و عذاب اخروی با مستکبران همراه و همگام اند:

«… وَ لَوْ تَرى إِذِ اَلظّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ یَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ اَلْقَوْلَ یَقُولُ اَلَّذِینَ اُسْتُضْعِفُوا لِلَّذِینَ اِسْتَکْبَرُوا لَوْ لا أَنْتُمْ لَکُنّا مُؤْمِنِینَ* قالَ اَلَّذِینَ اِسْتَکْبَرُوا لِلَّذِینَ اُسْتُضْعِفُوا أَ نَحْنُ صَدَدْناکُمْ عَنِ اَلْهُدى بَعْدَ إِذْ جاءَکُمْ بَلْ کُنْتُمْ مُجْرِمِینَ * وَ قالَ اَلَّذِینَ اُسْتُضْعِفُوا لِلَّذِینَ اِسْتَکْبَرُوا بَلْ مَکْرُ اَللَّیْلِ وَ اَلنَّهارِ إِذْ تَأْمُرُونَنا أَنْ نَکْفُرَ بِاللّهِ وَ نَجْعَلَ لَهُ أَنْداداً وَ أَسَرُّوا اَلنَّدامَهَ لَمّا رَأَوُا اَلْعَذابَ وَ جَعَلْنَا اَلْأَغْلالَ فِی أَعْناقِ اَلَّذِینَ کَفَرُوا هَلْ یُجْزَوْنَ إِلاّ ما کانُوا یَعْمَلُونَ؛… و اگر ببینی هنگامی که این ستمگران در پیشگاه پروردگارشان (برای حساب و جزا) نگه داشته شده اند، در حالی که هر کدام گناه خود را به گردن دیگری می اندازد(از وضع آنها تعجب می کنی!) مستضعفان به مستکبران می گویند: اگر شما نبودید ما مؤمن بودیم. مستکبران به مستضعفان پاسخ می دهند: آیا ما شما را از هدایت بازداشتیم بعد از آنکه به سراغ شما آمد(و آن را به خوبی دریافتید)؟! بلکه شما خود مجرم بودید. و مستضعفان به مستکبران می گویند: وسوسه های فریبکارانه شما در شب و روز(مایه گمراهی ما شد)، هنگامی که به ما دستور می دادید که به خداوند کافر شویم و همتایانی برای او قرار دهیم. و آنان هنگامی که عذاب را می بینند پشیمانی خود را پنهان می کنند(تا بیش تر رسوا نشوند). و ما غل و زنجیر در گردن کافران می نهیم؛ آیا جز آنچه عمل می کردند به آنها جزا داده می شود؟!.»(سبأ/ ۳۱-۳۳).

در این آیات، مستضعفان در قیامت با خطاب به مستکبران، آنان را سبب بی ایمانی خود می دانند و می گویند: «شما با دسیسه های شبانه روزی، ما را به کفر به خداوند وادار کردید.» مستکبران در قالب استفهام انکاری پاسخ می دهند:

«آیا ما راه هدایت را بر شما بسته بودیم؟ این چنین نیست؛ بلکه شما خود مجرم و گناهکارید.» همچنین آیات فوق به پشیمانی و عذاب اُخروی مستکبران و مستضعفان، هر دو، اشاره دارد.

۵-۳. برتری وجودی

اعتقاد به برتری در خلقت نیز از عوامل ایجاد استکبار است. این خصلت شیطانی که اولین بار، ابلیس، آن را مطرح کرده منشأ بسیاری از فسادها و ظلم های بشر شده است که می توان آن را ریشه نژاد پرستی ها و برتری های کاذب در جامعه دانست؛ چنان که در قرآن، عامل استکبار شیطان این گونه بیان می شود:

«قالَ یا إِبْلِیسُ ما مَنَعَکَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِیَدَیَّ أَسْتَکْبَرْتَ أَمْ کُنْتَ مِنَ اَلْعالِینَ *