فایل پاورپوینت کامل بررسی و داوری ادله بی اعتباری روایت لیله الرغائب

فایل پاورپوینت فایل پاورپوینت کامل بررسی و داوری ادله بی اعتباری روایت لیله الرغائب؛ راهکاری شایسته برای ارائه‌های موفق

اگر به‌دنبال یک فایل ارائه‌ی آماده با کیفیت بالا و طراحی حرفه‌ای هستید، فایل فایل پاورپوینت کامل بررسی و داوری ادله بی اعتباری روایت لیله الرغائب انتخابی مناسب برای شماست. این مجموعه شامل 120 اسلاید استاندارد و دقیق است که با هدف ارتقاء کیفیت ارائه‌های شما تهیه شده‌اند.

دلایل انتخاب فایل فایل پاورپوینت کامل بررسی و داوری ادله بی اعتباری روایت لیله الرغائب:

• طراحی ساختارمند و چشم‌نواز: هر اسلاید با دقت بالا و توجه به اصول طراحی گرافیکی تهیه شده است تا محتوای شما به‌خوبی دیده و درک شود.
• آمادگی کامل برای ارائه: نیازی به ویرایش مجدد نیست؛ فایل فایل پاورپوینت کامل بررسی و داوری ادله بی اعتباری روایت لیله الرغائب آماده‌ی استفاده در کلاس، جلسه یا کنفرانس است.
• سازگاری کامل با پاورپوینت: نمایش صحیح اسلایدها در تمامی نسخه‌های PowerPoint بدون بهم‌ریختگی یا مشکل ظاهری تضمین شده است.

تولید شده با رویکرد حرفه‌ای:

تمامی بخش‌های فایل پاورپوینت کامل بررسی و داوری ادله بی اعتباری روایت لیله الرغائب با هدف ایجاد یک تجربه کاربری روان و بی‌نقص طراحی شده‌اند. جزئیات با دقت بالا تنظیم شده‌اند تا ارائه‌ای حرفه‌ای و تأثیرگذار داشته باشید.

توجه:

تنها نسخه رسمی فایل فایل پاورپوینت کامل بررسی و داوری ادله بی اعتباری روایت لیله الرغائب از کیفیت کامل برخوردار است. نسخه‌های غیرمجاز ممکن است شامل اشکالات طراحی باشند و توصیه نمی‌شود از آن‌ها استفاده شود.

با تهیه فایل فایل پاورپوینت کامل بررسی و داوری ادله بی اعتباری روایت لیله الرغائب، سطح ارائه‌های خود را ارتقاء دهید و مخاطبان خود را تحت تأثیر قرار دهید

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل بررسی و داوری ادله بی اعتباری روایت لیله الرغائب :

مقدمه

«رغائب» جمعِ «رغیبه» از ماده «رغب» به معنای طلب کردن و داغ نهادن[۱] و «رغب فیه و الیه» دارای مفهوم حریص بودن و «رغب عنه» کناره گیری و دوری جستن است. «رغیبه» به معنای عطای بسیار به جهت مطلوبیت و یا به جهت زیادی و وسعت آن است[۲] و گاه به معنای ثواب عظیم نیز بکار می رود.[۳] «لیله الرغائب» را بدان جهت چنین نامند که خداوند در این شب به هر آن که بخواهد، بسیار عطا نماید.[۴]

در سالهای اخیر، در میان فارسی زبانان، لیله الرغائب به شب آرزوها معروف و مشهور شده است که نامگذاری مناسبی به نظر نمی رسد.[۵] گاه نیز در میان عامه مردم این شب به عنوان زمان انتقال حضرت رسول اکرم(ص) از صلب پدر به رحم مادر شناخته می شود، اما در هیچ یک از کتب روایی و تاریخی اثری از این سخن به میان نیامده است.[۶] گاه نیز به اشتباه، آن را لیلهالبرات خوانند، در حالی که لیلهالبرات، شب نیمه شعبان است، نه اولین شب جمعه ماه رجب.[۷]

در روایتی به نقل از «انس بن مالک» از رسول خدا(ص)، آداب نماز ۱۲ رکعتی این شب، فضیلت آن و پاداش آن بیان شده است.[۸] ظاهر روایت، آن است که لیله الرغائب، اولین شب جمعه ماه رجب است و گویا اگر اول ماه رجب جمعه باشد، اعمال آن در دومین شب جمعه ماه رجب انجام می شود.[۹]

از دیر باز اولین شب جمعه ماه رجب و برگزاری نماز آن مورد توجه سالکان طریقت و جویندگان رحمت و مغفرت الهی بوده است.گر چه بر اساس قاعده تسامح در ادله سنن[۱۰]، بسیاری از روایات ضعیف السند، در غیر واجبات، مورد پذیرش گروهی از فقها قرار گرفته و آنان به استحباب اعمال سفارش شده در این گونه روایات حکم نموده و یا انجام آن ها را به قصد رجاء سفارش کرده اند[۱۱] اما از آنجا که اولاً این قاعده مورد پذیرش همگان نیست و ثانیاً یکی از شرایط برآورده شدن حاجات، درخواست در اوقات سفارش شده و مناسب است و از طرف دیگر محدود بودن فرصت انسان ایجاب می کند تا در میان اعمال و اذکار وارده در کتب ادعیه، روایات دارای اعتبار بیشتر در اولویت قرار گیرند.بررسی ها نشانگر آنند که در کتب روایی-خصوصاً کتب اهل تسنن-از حدود قرن هفتم، تردیدهایی درباره نماز لیلهالرغائب و حتی نامگذاری این شب شکل گرفت و گسترش یافت تا جایی که جمع قابل توجهی از علمای اهل تسنن آن را بدعت خواندند.به جهت برخوردهای شدید گروهی از علما، خصوصاً علمای اهل تسنن، با برگزاری نماز رغائب و انکار اعتبار روایت آن از یک سو و حکم به استحباب و سفارش اکید گروهی دیگر بر انجام اعمال این شب از سوی دیگر، بررسی و داوری دقیق نظرات حدیث پژوهان و صاحب نظران شیعی و اهل تسنن، در اعتبار روایت لیلهالرغائب و نماز آن ضروری می نماید و سؤالی مهم در اینجا آن است که آیا علمای شیعی و اهل تسنن در بیان میزان اعتبار این روایت هم داستانند و یا در این موضوع اختلاف کرده و در بیانات آنان از جهت شدت و ضعف تفاوتهایی به چشم می خورد؟ همچنین دلایل منکران روایت لیله الرغائب تا چه میزان از متقن و استوار است؟ به همین منظور دلایل ارائه شده از سوی علمای اهل تسنن مجزای از نظرات شیعیان مورد بررسی قرار گرفته و از آنجا که منکران لیلهالرغائب در میان اهل تسنن، بیشتر و برخوردشان با این روایت شدید اللحن تر است، ابتدا روایت لیله الرغائب و ادله انکار آن در میان صاحب نظران اهل تسنن بررسی و سپس آرای علمای شیعی در این موضوع واکاوی شده است تا در نهایت میزان اعتبار روایت مذکور احراز شود.

درباره اعتبار روایت لیله الرغائب در نوشتارهایی از شیعه و اهل تسنن که در موضوع اعمال شبانه روز به نگارش درآمده است، به صورت پراکنده و به اختصار مطالبی درج شده که در مباحث آتی به نقل آن ها پرداخته خواهد شد. اخیرا مقاله ای توسط دکتر طیب حسینی درباره این روایت، در نشریه حدیث پژوهی به چاپ رسیده است که با نگاهی گذرا به اعتبار این روایت، به کاووش در زمینه مفهوم رغائب پرداخته است اما تا کنون نوشتاری مستقل که ادله صاحبنظران شیعه و اهل تسنن در این زمینه را به داوری نشسته باشد، به نگارش درنیامده است.

۱. لیلهالرغائب نزد اهل تسنن

به نظر می رسد احیاء علوم الدینِ غزالی در قرن پنجم، قدیمی ترین مأخذی است که در میان اهل تسنن، به ذکر روایت لیلهالرغائب می پردازد.غزالی در این کتاب، پس از نقل روایت لیلهالرغائب می نویسد:

در نظر من این نماز مستحب است؛ چرا که در طول سال ها تکرار شده، اما به جهت آن که روایت آن خبر واحد است، رتبه اش پس از نماز تراویح و عیدین قرار دارد. اما مردم سرزمین قدس بر آن مواظبت کرده اند و لذا ترجیح دادم آن را بازگو کنم.[۱۲]

پس از غزالی، کتب متعدد روایی اهل تسنن به نقل این نماز پرداخته اند که از جمله آن ها می توان به التجرید اشاره کرد.[۱۳] اگر چه ممکن است از کلام نووی در کتاب المجموع چنین برآید که روایت رغائب در متون کهن تری همچون قوت القلوب نوشته ابوطالب مکی، در قرن چهارم هجری نیز نقل شده است؛ آنجا که پس از اشاره به نماز رغائب و نماز نیمه رمضان می نویسد:

نباید ذکر این دو نماز در کتاب قوت القلوب و احیاء علوم الدین و روایتی که درباره آن بیان شده، موجب فریب انسان شود.[۱۴]

اما بررسی محتوای قوت القلوب نشان گر آن است که در این کتاب از نماز و یا حتی فضیلت لیله الرغائب اثری وجود ندارد. گویا مراد نووی آن بوده که کیفیت نماز شب نیمه رمضان در قوت القلوب[۱۵] نقل شده است؛ نه نماز لیله الرغائب.

گروهی از فقها و صاحب نظران اهل تسنن بر جواز و استحباب نماز لیله الرغائب، حکم کرده اند؛ همچون ابن صلاح که گرچه در ابتدای امر به منع این نماز فتوا داد، اما سپس به جواز برگزاری آن حکم نمود.[۱۶] تا جایی که نووی در کتاب خود با اشاره به حکم برخی از صاحبان کتب بر استحباب آن، تذکر می دهد که این حکم نباید انسان را بفریبد و گمان نماید که روایت آن معتبر است.[۱۷] در مقابل، گروهی دیگر از علمای اهل تسنن به عدم جواز نماز رغائب و بی اعتباری روایت آن حکم داده اند. می توان آرای علمای اهل تسنن را در بی اعتباری نماز لیلهالرغائب به سه قسم تقسیم کرد:

۱. مجعول بودن روایت، بدعت و حرام بودن نماز لیله الرغائب؛ شاید بتوان تاریخچه انکار نماز لیله الرغائب را به حدود قرن هفتم بازگرداند. نووی در این باره می نویسد:

نماز لیلهالرغائب و نماز نیمه شعبان دو بدعت قبیح و ناپسندند و نباید نقل این دو نماز در کتاب قوت القلوب و احیاء علوم الدین، روایت آن و حکم به استحباب برخی از صاحبان کتب انسان را بفریبد.[۱۸]

ابن کثیر نیز می گوید:

در لیلهالرغائب نماز مشهوری است که اساسی ندارد.[۱۹]

شربینی در الاقناع فی حل الفاظ ابی شجاع بدعت بودن این نماز را از نووی نقل کرده و با سکوت در برابر آن، رأی او را می پسندد.[۲۰] ملیباری هندی نیز در فتح المعین، به نقل از اساتیدش از جمله ابن شبهه، احادیث لیلهالرغائب را موضوع و نماز آن را بدعتی زشت دانسته[۲۱] و در ارشاد العباد، افرادی را که به خواندن آن مبادرت می ورزند، گناه کار شمرده و جلوگیری از برگزاری آن را بر حاکمان واجب دانسته است.[۲۲] دیگرانی همانند رعینی،[۲۳] بهتونی حنبلی(م۱۰۵۱ ق)[۲۴] نیز این نماز را بدعت می دانند و علی بن محمد خزرجی، معروف به ابن غانم مقدسی(م۶۶۵ق) کتابی مستقل در این موضوع با عنوان ردع الراغب عن الجمع فی الصلاه الرغائب گردآورده است.[۲۵]

۲. ضعف روایت، کراهت و ناپسند بودن برگزاری نماز لیلهالرغائب به جماعت؛ ابن نجم مصری، در قرن دهم، پس از ذکر دلایلی می نویسد:

کراهت اجتماع بر نماز لیلهالرغائب و بدعت بودن آن دانسته می شود.[۲۶]

ابن عابدین حنفی(م۱۲۵۲ق) نیز کلام ابن نجم را نقل کرده و بر این سخن انتقادی وارد ندانسته است.[۲۷] گویا کتاب مقدسیِ پیش گفته نیز، همان گونه که از نامش هویداست، در انکار جواز به جماعت برگزار نمودن این نماز باشد. قابل توجه است که بدانیم، برخی نیز همچون ابن صلاح معتقدند که هر نماز مستحبی را می توان به جماعت برگزار کرد، اما سنت دانستن برگزاری این نماز به جماعت و شماره کردن آن از شعائر اسلام را بدعت می دانند.[۲۸]

۳. ضعف روایت، کراهت و ناپسند بودن مداومت بر نماز لیله الرغائب؛ اینان تکرار و مداومت هر ساله آن را ناپسند دانسته اند. ابن الحاج از طرطوشی نقل می کند که اگر روایتی در فضایل دارای سند ضعیف باشد، عمل بدان جایز است و لکن نباید بر آن مداومت ورزید؛ چرا که اگر ملکف بر چنین عملی مداومت نکند و در عالم واقع روایت درست بوده باشد، به آن عمل کرده و اگر نادرست باشد، عمل خیری را انجام داده، اما آن را از شعائر اسلام ندانسته است و از آنجا که صحت روایت نماز رغائب، محل اشکال است، این نماز نیز همین حکم را داراست.[۲۹]

۲. ادله انکار لیلهالرغائب نزد اهل تسنن

صاحب نظرانی از اهل تسنن که نماز لیلهالرغائب را بدعت و برگزاری آن را نهی کرده و گاه حتی خاص و ویژه بودن لیلهالرغائب را منکر شده و نام گذاری آن را مورد انتقاد قرار داده اند، دلایلی بر ادعای خویش ارائه نموده اند که در ذیل به واکاوی این دلایل پرداخته شده است:

۲-۱. ضعف سند و ساختگی بودن روایت

می توان گفت عمده ترین دلیل منکران روایت رغائب،جعلی دانستن این روایت است تا جایی که برخی از علمای اهل تسنن، بر جعلی بودن این روایت ادعای اجماع کرده اند.[۳۰]

کنوی می نویسد:

این حدیث به اتفاق اکثر یا تمامی محدثان موضوع است و نظر مخالفان آن دارای اهمیت نیست.[۳۱]

ابن جوزی (م۵۹۷ق) در کتاب معروف خود، الموضوعات، در بیان دلیل جعلی بودن این روایت، می نویسد:

روایت نماز لیلهالرغائب، روایتی ساختگی است که ابن جهیم به جعل آن متهم است و من از عبدالوهاب حافظ شنیدم که می گفت: راویان این روایت مجهول اند. تمامی کتب روایی را برای یافتن چنین روایتی جست وجو کردم، اما آن را نیافتم.[۳۲]

رعینی (به نقل از اساتیدش)[۳۳] و ابن حجر نیز این روایت را مجعول دانسته اند.[۳۴]

بنا بر آنچه آمد، مهم ترین دلیل مجعول خواندن این روایت دو انتقاداتی است که بر سند این روایت وارد شده: یکی وجود راوی متهم به کذب و دیگری وجود راویان مجهول در سند آن. برای بررسی صحت چنین ادعایی دو سند از این روایت را بنگریم:

سند نخست:

أَنبأَنَا علی بن عبیدالله بن الزَّاغُونِیُّ أَنبَأَنَا أَبوزَیْدٍ عبدالله بن عَبْدِ الْمَلِکِ الأَصفَهَانِیُّ أَنْبَأَنَا أَبُوالْقَاسِم عبدالرحمن بن مُحَمَّدِ بن إِسْحَاقَ بن مَنْدَهْ وَ أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بن نَاصِرٍ الْحَافِظُ أَنبَأَنَا أَبوالْقَاسِمِ بن مَنْدَهْ أَنْبَأَنَا أَبُوالْحُصَیْنِ علی بن عبد الله ابن جُهَیْمٍ الصوفِیُّ حدَّثَنَا عَلِیُّ بن محَمَّدِ بن سَعِیدٍ الْبَصْرِیُّ حَدَّثَنَا أَبی حَدثنَا خلف بن عبد الله و هُوَ الصَّغَانِیُّ عَنْ حُمَیْدٍالطَّوِیلِ عَنْ أَنَسِ بن مالِکٍ قالَ: قالَ رَسُول الله صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّم:…[۳۵]

همان گونه که ملاحظه می شود، در این سند تحویل صورت گرفته و در واقع ابن جوزی دو سند برای این روایت ذکر کرده است که در انتها با یکدیگر مشترک خواهند شد و یکی از سندها نسبت به سند دیگر کوتاه تر و به اصطلاح «عالی» است. رجالیان اهل تسنن از راوی این روایت از پیامبر(ص)، «أَنَس بن مالک» در منابع رجالی – که به ذکر راویان ثقه اختصاص دارند – یاد کرده اند[۳۶] و حتی برخی او را از جمله اصحاب صاحب کرامت دانسته و نقل کرده اند که بر اثر دعای وی در سرزمینی که دچار خشک سالی شده بود، باران بارید.[۳۷]

گروهی از راویان این روایت توثیق و مدح شده اند؛ «علی زاغونی» از اساتید ابن جوزی[۳۸] و از بحور علم[۳۹] و مشهور به صلاح و دیانت و ورع بوده[۴۰] و توثیق شده است.[۴۱] «ابوالقاسم عبدالرحمن بن محمد بن اسحاق بن منده» از راویان ابن جهیم[۴۲] و ممدوح است[۴۳] و ذهبی معتقد است که تمامی «بنی منده» از اعلام حفاظ هستند.[۴۴] «محمد بن ناصربغدادی»، استاد ابن جوزی یکی از لغت دانان عرب[۴۵] نیز توثیق شده است.[۴۶] «حُمَیْدالطَّوِیل[۴۷]»، «ابوعبیده»[۴۸] (م ۱۴۳ق)[۴۹] علی رغم توثیقش[۵۰] متهم به تدلیس است.[۵۱]

در میان راویان این روایت، از «ابوزید اصفهانی» و «علی بن محمد بن سعید بصری» در کتب رجالی اهل تسنن یادی نشده، به مجهول بودن «خلف بن عبدالله صغانی» تصریح شده است.[۵۲] «محمد بن سعید» نیز مشترک میان «الکریزی الاثرم» و «الارزق» است[۵۳] که اولی ضعیف الحدیث[۵۴] و دومی نیز در کتب رجالی مذکور نیست.

در ترجمه «ابوالحصین علی بن عبدالله بن جهیم» اختلاف نظر وجود دارد؛ چه در ضبط نام وی که در برخی از نسخ «ابوالحسن علی بن عبدالله جهضم» و در برخی نسخ نیز «معلب بن جهضم» ضبط شده[۵۵] و چه در شرح حال وی که ابن جوزی او واضع نماز رغائب دانسته است.[۵۶] ذهبی که در سیر اعلام النبلاء او را غیرثقه و کذاب می داند،[۵۷] اما در تاریخ اسلام می نویسد:

علی بن عبدالله بن الحسن بن جهضم بن سعید ابوالحسن البورانی الصوفی، نزیل مکه و مصنف کتاب بهجه الاسرار… و کان ثقه صدوقاً عالماً زاهداً… قد اتهموه بوضع هذا الحدیث [لیله الرغائب].[۵۸]

سند دیگری را که ذهبی آورده، چنین است:

قرأتُ عَلَی الأَبَرْقُوهیّ: أَخْبَرَکُمْ أَحْمَدُ بن مُطِیعٍ إِجَازَهً وَسَمَاعًا فِی غَالِبِ الظنِّ أَنَّهُ قَرَأَ عَلَیَّ الشَّیْخُ عَبْدُالْقَادِرِ بن أَبِی صَالِحٍ الْجَبَلِیُّ، أَنَا هِبَهُ اللَّهِ السَّقَطِیُّ، أَنَا أَبُوالْفَضْلِ جَعْفَرُ بن یَحْیَی الْمَکِّیُّ، أنا الْحُسَیْنُ بن عَبْدِالْکَرِیمِ الْجَزَرِیُّ، أنا عَلِیُّ بن عَبْدِ اللَّهِ بن جهْضَمٍ الْهمْدَانِیُّ، أنا عَلِیُّ بن مُحَمَّدِ بن سَعِیدٍ الْبَصْرِیُّ، أنا أَبِی، أنا خَلَفُ بن عَبْدِ اللَّهِ الصَّنْعَانِیُّ، حُمَیْدٌالطَّوِیلُ، عَنْ أَنَسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (ص):…[۵۹]

رجال این سند از ابن جهضم تا انتهای سند، با سند ابن جوزی برابری می کند. از راویان نخستین این سند تنها «هبه الله السقطی» تضعیف شده و درباره وی گفته شده است: ادعا می کرد از افرادی روایت را شنیده که در واقع نشنیده بود و غیر ثقه، کذاب[۶۰] و قلیل الاتقان[۶۱] است و از «الحسین بن عبدالکریم الجزری» در کتب رجالی یادی نشده است.

دیگر راویان موثق، ممدوح و معروف به علم و دانش هستند؛ «ابوالفضل جعفربن یحیی مکی»موثق است.[۶۲] در توصیف «الأَبَرْقُوهی» گفته اند که او «مسند وقته» بوده[۶۳] و «أحمد بن مُطِیع» از شیوخ اجازه[۶۴] و از «عبدالقادر بن ابی الْجَبَلِی» با عنوان شیخ عالم یاد شده است.[۶۵]

بررسی اسناد روایت لیلهالرغائب در کتب اهل تسنن نشان داد که برای این روایت سه طریق تا «ابن جهضم» وجود دارد؛ در یکی از دو طریقی که ابن جوزی آورده، «ابوزید اصفهانی» قرار دارد که شرح حالی از وی در کتب رجالی یافت نشد؛ اما این ضعف با طریق دیگر ابن جوزی به این روایت – که هم از جهت علو و هم از جهت صحت بر آن برتری دارد – قابل جبران است. در طریقی که ذهبی نقل می کند، «هبه الله سقطی» ضعیف و «ابن جزری» مجهول قرار گرفته اند. بنابراین می توان ادعا نمود که این روایت تا ابن جهضم دارای طرق متعدد است که بعضاً معتبرند و در نتیجه نقل آن توسط ابن جهضم قریب به یقین است.

سند روایت از «ابن جهضم» به بعد، دارای راویان ضعیف و مجهول الحال است و در ترجمه ابن جهضم نیز تعارضاتی مشاهده می شود؛ گرچه برخی در مقام دفاع از ابن جهضم آورده اند که ذکر روایت لیلهالرغائب در کتاب قوت القلوب موجب حکم به برائت ابن جهضم می شود؛ چرا که ابن جهضم پس از ابوطالب مکی می زیسته است و نمی توانسته روایتی را که قبل از او درج شده، جعل کند؛[۶۶] اما چنین استدلالی درست نمی نماید؛ زیرا همان گونه که گذشت، در قوت القلوب حتی اشاره ای به فضیلت اولین شب جمعه ماه رجب نشده است.

بنابراین سند اهل تسنن به روایت لیلهالرغائب، به جهت وجود راویان مجهول و تصریح به ضعف برخی از راویان آن، ضعیف است؛ اما حکم به مجعول بودن آن و خصوصاً آن که جاعل آن را «ابن جهضم» بدانیم، نیاز به قراین بیشتری دارد[۶۷] که در ادامه به سایر قراین و شواهد مطرح شده بر مجعول بودن روایت پرداخته می شود.

۲-۲. ضعف محتوای روایت

گاه منتقدان روایت لیلهالرغائب به نقد متن آن پرداخته و برای اثبات مجعول بودن روایت لیلهالرغائب، درصدد یافتن قراینی در محتوای آن برآمدند؛ برخی ثواب عظیم وعده داده شده در این روایت را از موجبات کوتاهی عوام الناس در فرایض و دل خوش نمودن و اکتفا به اقامه این نماز دانسته و نیز گفته اند:

در این روایت سفارش شده که نماز لیلهالرغائب ما بین عشا و عتَمَه بجا آورده شود؛ در حالی که در روایات صحیح، پیامبر(ص) از نام گذاری مغرب به عشا و عشا به عتمه نهی کرده اند.[۶۸]

برخی نیز گفته اند:

از آداب این نماز روزه داری در روز پنجشنبه است و این درحالی است که اگر ماه رجب در تابستان واقع شود، روزها به شدت گرم و طولانی است و روزه دار نمی تواند تا نماز مغرب، چیزی خورد و آنگاه باید به این نماز بایستد که دارای تسبیح و سجود طولانی است و این نهایت سختی و ایذاء است.[۶۹]

حتی برخی انجام این نماز را مستلزم مفاسد حرامی ، همچون اجتماع زن و مرد در شب و مصرف بی رویه و بدون نیاز روغن مساجد ذکر کرده اند.[۷۰]

در حالی که این انتقادات وارد نیست:

اولاً، در روایات متعدد اعمالی وارد شده که انجام آن ها سهل تر از نماز رغائب و اجر و ثواب وعده داده شده در برابر آن ها عظیم تر از ثواب ذکر شده در این روایت است؛ به عنوان نمونه، از رسول خدا(ص) روایت است:

هر کسی در هنگام خواب، سه مرتبه سوره توحید و معوذتین را بخواند، مانند فردی است که تمام قرآن را قرائت کرده و ثواب یکی از پیامبران الهی را برد و تمامی گناهانش آمرزیده شود؛ همچون روزی که از مادر متولد شده است.[۷۱]

در منابع اهل تسنن آمده است که پیامبر (ص) فرمودند:

هر کس سوره توحید را قرائت کند، گویا ثلث قرآن را قرائت نموده و به او ده حسنه به تعداد تمامی افراد مشرک و مؤمن داده خواهد شد.[۷۲]

بنابراین وعده به ثواب عظیم خود به تنهایی از موجبات ضعف محتوا نبوده و نمی تواند مؤیدی بر جعل روایت باشد. ناگفته نماند که افرادی همچون صبحی صالح، افراط در ثواب فراوان برای کار کوچک را از نشانه های جعلی بودن روایت دانسته اند؛[۷۳] اما توجه به این نکته، مهم است که اگر ملاک ذکر شده قابل پذیرش باشد، نماز لیله الرغائب امر کوچکی نیست؛ چنان که – همان گونه که آمد – گروهی از منتقدان بر طاقت فرسا بودن آن انتقاد نموده اند.

ثانیاً، در منابع شیعی، روایات متعددی دالّ بر خواندن نماز عشا به عتمه وجود دارد؛ از جمله در بخشی از روایت بحار الانوار آمده است:

هر کس نماز عتمه را بخواند، بدنش بر آتش دوزخ حرام گردد.[۷۴]

علامه مجلسی خود در بحار الانوار، دلایلی بر مکروه نبودن نام گذاری عشا به عتمه آورده است.[۷۵] بله برخی از علمای شیعی همچون شیخ طوسی، بر اساس روایات اهل تسنن، به کراهت (نه حرمت) این نامگذاری حکم کرده اند؛[۷۶] اما در خور توجه است که در منابع اهل تسنن روایاتی در منع و نیز روایاتی دیگر در جواز این نام گذاری به چشم می خورد؛ تا جایی که برخی از علمای سنی مذهب همچون نووی و ابن حجر چاره جویی هایی برای رفع این تعارض ها ارائه کرده اند؛ همانند آن که خوانده شدن نماز عشا به عتمه جایز است و نهی پیامبر از جهت تنزیه است و یا آن که نهی پیامبر(ص) از استعمال لفظ عتمه بر عشا، در برابر مخاطبانی است که با این اسامی بیگانه اند[۷۷] و یا نهی پیامبر(ص) تنها در مقابل بیابان نشینان است.[۷۸]

ثالثاً، احادیث متعددی از طریق شیعه و اهل تسنن، روایت شده که افضل عبادات، سخت ترین آن هاست؛[۷۹] ضمن آن که عبادات متعدد دیگری نیز وارد شده است که به جا آوردن آن، چه بسا از نماز لیلهالرغائب دشوارتر است و احدی به آن ها انتقاد نکرده است؛ همانند آنچه در تعقیبات نماز صبح، در برخی از کتب اهل تسنن، ذکر شده است؛[۸۰] ضمن آن که امکان افطار مختصر قبل و یا بعد از نماز مغرب وجود دارد و خواندن دوازده رکعت نماز با کیفیتی که در روایت آمده، خارج از طاقت و توان افراد نیست.

رابعاً، استفاده از امکانات مساجد برای انجام عبادات، نه تنها از مصادیق اسراف نبوده، بلکه بهره بری از آن ها برای اهداف اصلی شان است. مسأله اجتماع زنان و مردان و بیم خطر، در شب هنگام نیز بسته به شرایط فرهنگی و اجتماعی مناطق گوناگون متفاوت است و افراد خود باید شرایط را در نظر داشته و در مواقعی که بیم گناه یا سایر خطرات می رود، مراعات نمایند. عدم رعایت احتیاط از سوی اقامه کنندگان نماز، نقصی به روایت وارد نمی کند؛ ضمن آن که این امر در صورتی است که نماز به جماعت برگزار شود که سخن درباره آن گذشت. بنابراین لازمه برگزاری این نماز، افتادن در ورطه گناهان نیست و این استدلال نه به طور مستقل و نه حتی در کنار سایر قراین نمی تواند از جمله دلایل و شواهد ضعف محتوا و در نتیجه، ساختگی بودن روایت باشد.

۲-۳. عدم وجود روایت در منابع روایی

عبدالوهاب حافظ پس از مجهول خواندن راویان روایت لیله الرغائب می نویسد:

همه کتاب ها را برای یافتن این روایت گشتم، اما آن را نیافتم.[۸۱]

ابن اثیر نیز می نویسد:

این روایت را در کتاب رزین دیدم، اما در هیچ یک از کتب سته آن را نیافتم و لذا این روایت از این جهت مطعون است.[۸۲]

همچنین ابن کثیر، نماز لیلهالرغائب را از مشهورات بدون اصل شماره کرده است.[۸۳]

اشکال مطرح شده را می توان به دو بخش تفکیک کرد: یکی عدم وجود روایت در منابع روایی و دیگری عدم وجود روایت در صحاح سته؛ در حالی که اولاً، عدم وجود روایت در کتب سته، موجب ضعف روایت نیست، چه رسد به مجعول بودن آن؛ چرا که هرگز صاحبان کتب سته مدعی نشده اند که روایات صحیح به آنچه آنان نقل کرده اند، منحصر است. ثانیاً، این روایات قبل از کتاب رزین (م۵۳۵ ق)، در آثار قرن پنجم از جمله احیاء علوم الدین یافت می شود. گر چه پیشینه قدیمی تری در میان منابع اهل تسنن، برای این روایت، یافت نشده است، اما آنچه مسلم است و از کلام ناقلان این نماز بر می آید،[۸۴] غزالی و امثال او این روایت را از منابعی که در اختیار داشته اند، بازگو کرده اند که متأسفانه امروزه از میان رفته است.

۲-۴. عدم گزارش عمل سلف به آن

برخی معتقدند که این نماز از قرن پنجم به بعد در بیت المقدس ساخته شده و هیچ یک از صحابه و تابعان به آن عمل نکرده اند. ابن تیمیه در این باره می نویسد:

رسول خدا (ص) و هیچ یک از صحابه، تابعان و ائمه مسلمانان آن را به جای نیاورده و برای این شب فضیلتی ذکر نکرده اند و روایت مذکور، به اتفاق اهل معرفت، مجعول است و لذا محققان معتقدند که نماز آن ناپسند و غیر مستحب است.[۸۵]

ابن صلاح معتقد است که این نماز از سال ۴۰۰ به بعد در شام ظهور یافت و سپس در سایر بلاد منتشر شد.[۸۶] ابن الحاج نیز به نقل از طرطوشی می نویسد:

اولین بار این نماز در مسجد الاقصی، برگزار شد و فردی آن را بدعت نهاد.[۸۷]

همچنین ابن رجب حنبلی می نویسد:

روایات این نماز ساختگی است و هیچ یک از محدثان متقدم آن را نقل نکرده اند. این نماز از سال ۴۰۰ به بعد ظهور پیدا کرده و لذا متقدمان آن را نمی شناخته و از آن سخنی به میان نیاورده اند.[۸۸]

در برخی از منابع نیز سازنده این نماز شخصی به نام «ابن الحی» معرفی شده است. آورده اند که او دارای تلاوتی زیبا بود و در مسجد الاقصی در سال ۴۴۰ این نماز را برپا کرد.[۸۹] عز الدین بن عبدالسلام نیز معتقد است که نماز لیلهالرغائب و نماز شب نیمه شعبان تا سال ۴۴۸ در بیت المقدس ناشناخته بود تا آن که «ابن الحی» آن را اقامه کرد و جماعتی به او پیوستند و سپس سال بعد نیز این نماز برگزار شد تا آن که این نماز در خانه های مسلمانان انتشار یافت.[۹۰]

اگر چنین فرضیه ای درست باشد، باید بگوییم که غزالی که مدتی را در قدس اقامت داشت، این نماز را – که ساخته فرد یا گروهی در آن سامان است – در کتاب خود وارد کرده است؛ در حالی که ظاهر کلام غزالی، غیر از فرضیه بیان شده را می رساند؛ آن جا که می نویسد:

این نماز در طول سال ها تکرار شده است.[۹۱]

از سخن او چنین برمی آید که نماز لیلهالرغائب امر نوظهوری در قرن پنجم نبوده و مسلم است که افرادی که در آن عصر می زیسته اند، به وقایع آن سامان و آن زمان آگاه تر بوده اند. نکته دوم، آن که از آنچه توسط ابن عبدالسلام و دیگران بیان شده است، چنین برمی آید که در منطقه بیت المقدس، این نماز معروف و مشهور نبوده و فردی به نام «ابن الحی» آن را رواج داده است – نه آن که آن را ساخته باشد- و از آن به بعد، این نماز در بیت المقدس، مورد اهتمام بسیاری قرار گرفته و مردم آن دیار بر آن مواظبت نمودند. نکته سوم، این که بدعتی که در بیت المقدس پایه ریزی شد، بدعت برگزاری این نماز به جماعت است؛ چنان که برخی از علمای اهل تسنن، بر کراهت برگزاری آن به جماعت حکم نموده اند و شرح آن گذشت.

۲-۵. تکرار یک سوره در یک رکعت

ابن الحاج یکی از دلایل بدعت بودن این نماز را عدم مطابقتش با مذهب مالک دانسته و می نویسد:

مالک تکرار یک سوره در یک رکعت را جایز نمی داند.[۹۲]

در حالی که که اولاً حکم به عدم جواز تکرار سوره واحد، در رکعت واحد، مورد اختلاف علماست[۹۳] و در ثانی مسأله جواز یا عدم جواز این امر، در نمازهای واجب قابل طرح است، نه نمازهای مستحبی؛ همان گونه که در روایتی از امام کاظم(ع) درباره فردی که در یک رکعت، دو سوره را قرائت کرده سؤال شد، ایشان فرمودند:

ان کانت نافله فلا بأس.[۹۴]

ترمذی نیز در کتاب خود بابی را تحت عنوان «قراءه سورتین فی رکعه» باز کرده است[۹۵] و تردیدی در جواز قرائت تکرار یک سوره یا قرائت چند سوره در رکعت واحد، در نمازهای مستحبی وجود ندارد و اختلاف در نمازهای واجب است و نمازهای مستحبی متعددی در منابع اهل تسنن نقل شده که در آن ها سوره واحد در رکعت واحد تکرار می شود؛ همچون نماز منقول در روز سه شنبه که در رکعات آن سوره توحید سه مرتبه تکرار می شود.[۹۶]

۳. لیله الرغائب نزد شیعیان

قدیمی ترین منبع شیعی موجود که به بیان روایت فض