---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل به سوی رویکردی اسلامی از توازن زیست محیطی (۱) :

چکیده

این مقاله، دیدگاه اسلام را درباره محیط زیست بررسی، و مفهوم توازن زیست محیطی را در اقتصاد اسلامی ارائه می کند . مقاله ادعا دارد که این توازن، با کمک نهادها و موازین اخلاقی اسلام می تواند با دوام و پایدار باشد و نقش بخش خصوصی را در قالب رفتار دوستانه با محیط زیست، حس نوع دوستی و ساده زیستن افراد نشان می دهد . همچنین نقش دولت اسلامی را در زمینه های قانونگذاری، کنترل و توسعه منابع برای حفاظت از محیط زیست بررسی می کند و مدعی است که رویکردش چارچوب تحلیلی مناسبی را برای فهم مشکل زیست محیطی ارائه می دهد .

۱ . مقدمه

نگرانی های فزاینده ای درباره مشکل زیست محیطی در سراسر جهان وجود دارد . در غرب، زمینه علمی جدیدی با نام «اقتصاد محیط زیست » به منظور مطالعه ابعاد گوناگون این مشکل پدید آمده است . در سایه این زمینه جدید، برنامه های سیاستی گوناگونی، هم در کشورهای توسعه یافته و هم در کشورهای در حال توسعه اعمال شده است . به رغم این کوشش ها، مشکلات زیست محیطی تشدید شده اند .

اقتصاد محیط زیست، به طور عمده به سبب بینش محدودش، نتوانسته است ماهیت مشکل را شناسایی کند; بنابراین، سفارش های سیاستی آن به طور کامل مؤثر نبوده است . با وجود این، اقتصاد اسلامی با بینش گسترده و الاهی خود می تواند مشکل را به درستی تشخیص داده، راه حل مؤثری ارائه کند . در این جهت، مقاله قصد دارد مشارکتی برای اقتصاد اسلامی در موضوعات طبیعت و حل مشکل زیست محیطی داشته باشد و برای دستیابی به این هدف، چارچوبی اسلامی را به منظور بررسی نظام مند این موضوعات ارائه می کند .

ماهیت این مقاله، نظری است; به طوری که مباحث خود را بر اساس قرآن، سنت، فقه و تاریخ اسلام بنا نهاده، از منطق نظریه اقتصاد، به منظور توضیح نظریاتش بهره می گیرد .

فرضیه اصلی، آن است که در جهان، توازن زیست محیطی وجود دارد . زیستن به شیوه اسلامی و در سایه دولت اسلامی، سهم مهمی در تداوم این توازن بر عهده دارد; بنابراین، مقاله مدعی است احتمال کم تری دارد اقتصاد اسلامی که به این دو وسیله تجهیز شده، در مقایسه با اقتصاد صرفا مادی، با مشکلات زیست محیطی رویارو شود .

۲ . مروری بر ادبیات موضوع

۲- ۱ . دیدگاه اسلامی

اقتصاددانان مسلمان تاکنون سهم کمی در موضوعات زیست محیطی داشته اند . بیش تر آن ها فقط از جنبه اخلاقی موضوع به صورت کلی بحث کرده اند . در حقیقت، مطالعات اندکی وجود دارد که رویکردی نظام مند به این مشکل داشته باشد . حتی آن تعداد کم نیز روش ها و ابزارهای علمی لازم به منظور تضمین امنیت زیست محیطی را ارائه نکرده اند .

خالد فاروق اکبر ^(۴) اشاره می کند که پیشرفت فنی، عامل بر هم زدن توازن و تعادل در طبیعت است . او می گوید: «بحران زیست محیطی موجود، نمود خارجی بحران فکری و روحی است » ، و بر اهمیت تغییر عقاید و سنن تاکید دارد; به طوری که بشر به طور مسؤولانه با دیگر مخلوقات خداوند زندگی می کند . در این زمینه، او دیدگاهی اسلامی را ارائه، سپس آن را با دیدگاه غربی مقایسه می کند . او در ضمن تشریح ریشه های اخلاق زیست محیطی اسلام، به اصول وحدانیت، امانتداری و مسؤولیت پذیری اشاره دارد .

چپرا، ^(۵) مبانی اخلاقی حفاظت محیط زیست را در قاعده «لاضرر» می جوید . مطابق این اصل، مسلمانان از صدمه رساندن به دیگران منع شده اند . او ادعا می کند که تنزل کیفیت محیط زیست، هم به نسل حاضر و هم به نسل های آینده صدمه می رساند; بنابراین، وظیفه فرد و جامعه است تا محیط زیست را حفظ کند .

نصر، ^(۶) دیدگاه مشابهی دارد . او می گوید: در اسلام، انسان و نظام هستی، در وضعیت متحد هماهنگ و مکملی قرار دارند و خاطرنشان می کند که کاشتن درختان، رفتار ملایم با حیوانات، و پرهیز از ایجاد آلودگی در آب، همگی اعمال نیکی چون سیرکردن فقیر و مراقبت از بیمار هستند . افزون بر این، او بر اهمیت معنوی طبیعت تاکید دارد و برای حل مشکل زیست محیطی، به طور خاص، گسترش آگاهی عمومی را درباره آموزه های دین که به رفتار اخلاقی با محیط زیست مربوط می شود، پیشنهاد می کند . نصر هیچ نقشی را به دولت اسلامی به منظور ارتقای محیط زیست، محول نکرده است .

حسینی، ^(۷) بینش با ارزشی را به منظور درک مشکل ارائه می کند . او اعتقاد دارد که اسلام، دین فطری هر فرد در جهان است . مسلمان، با تسلیم خود به خواست خداوند رشد می کند . نظام هستی به صورت محیط ضرور آفریده شده تا او بتواند در این محیط، ماموریت خود را انجام دهد . بشر در جایگاه خلیفه خداوند در زمین، باید حق همه آفریدگان را از منابع زیست محیطی به سمیت بشناسد . او مدعی است که به دو دلیل باید از گسیختگی زیست محیطی، از هر نوعی، پرهیز کرد: نخست آن که این مساله، دستور اخلاقی دین است و دوم آن که برای حفظ منافع عمومی و کالای عمومی مشترک برای نوع بشر و دیگر آفریدگان خداوند، این مساله ضرورت دارد .

لیولین، ^(۸) روش شناسی حقوقی اسلامی را درباره استفاده از زمین، آب، نباتات و حیوانات ارائه می کند . او می گوید: هدف غایی اسلام، ایجاد رفاه برای تمام آفریدگان است; زیرا هر عنصر این آفرینش، نقش تعیین شده اش را به وسیله مشارکت در هدف و تدبیر نظام هستی، به انجام می رساند . او مدعی است که تمام موجودات، در هدف متحد هستند و به تمام عالم نفع می رسانند و درباره برخی از اصول استخراج شده از قرآن، سنت و فقه اسلامی، به منظور محیط زیست بحث می کند . لیولین معتقد است که قواعد مناسب را می توان تحت قاعده «لاضرر» برای جلوگیری از تنزل کیفیت محیط زیست طراحی کرد . او مسؤولیت مدیریت مالکیت عمومی منابع کمیاب را به دولت وامی گذارد .

پس از بازنگری و مرور دیدگاه اسلام، بجا است تا به اجمال، به ارائه دیدگاه مادیون، به ویژه مباحث اصلی مربوط به ماهیت مشکل زیست محیطی پرداخته شود . یادآوری این نکته حائز اهمیت است که در این جا به جنبه کمی مشکل درباره اندازه، بزرگی و مقدار اثر، پرداخته نخواهد شد . ^(۹)

۲- ۲ . دیدگاه مادی

دیدگاه مادی، اشکال گوناگونی از مخاطرات زیست محیطی را به صورت نتایج فرایند رشد در نظر می گیرد . افزایش تعداد کارخانه ها، دود و آلاینده ها را در مقیاس گسترده منتشر می کند . به طور مشابه، سوزاندن نفت، گاز و زغال سنگ در نیروگاه ها و در میلیون ها وسیله متحرک، باعث انتشار میلیاردها تن گاز سمی، شامل مونواکسیدکربن و ترکیبات متفاوتی از نیتروژن و گوگرد می شود .

زباله های صنعتی، شامل اسیدها و فلزاتی است که آب ها را آلوده، افراد را بیمار و موجودات آبزی را تهدید می کنند . حجم گسترده قطع درختان جنگل ها در سراسر جهان، آلودگی هوا را وخیم تر می کند .

بررسی دقیق تر مطالب پیشین روشن می سازد که آن ها توضیحی ناقص و ناتمام از مشکلاتند . توضیحی مناسب تر را می توان با تمرکز بر شیوه زندگی مادی، انحرافات بازار و نقش سیاسی گروه های ذی نفوذ به دست آورد .

فرهنگ غربی و مادی، «مصرف گرایی » را به صورت روش زندگی ترویج می دهد . در بین مجموعه نهادهای شکل دهنده این فرهنگ، بانک ها (با تدابیر و ترفندهای جذاب کارت ها و خطوط اعتباری)، سینماها، تلویزیون ها و مؤسسات تبلیغاتی در این زمینه همیت بیش تری دارند . هر فرد متاثر از این فرهنگ می خواهد بیش تر و بیش تر مصرف کند; حتی اگر این کار او بر اساس درآمد بلندمدت وی قابل توجیه نباشد . این سبک زندگی، پیامدهای ناسازگاری را برای محیط زیست، به دو طریق در بردارد: نخست آن که تقاضای بیش تری را برای منابع طبیعی ایجاد می کند که محیط، به روشی پایدار به تامین آن توانا نیست و دوم آن که باعث تولید آلودگی در حدی بسیار فراتر از ظرفیت بازیافت محیط می شود .

عامل دیگر، انحرافات بازار است . ^(۱۰) همان گونه که پیش از این ذکر شد، سهم بزرگی از آلودگی به وسیله کارخانه ها پدید می آید . در نظام بازار موجود، تولیدکنندگان با توجه به سود فردی، به سمت اغماض از هزینه های اجتماعی آلودگی که به وسیله کارخانه های آن ها تولید می شود، هدایت می شوند; در نتیجه، آلودگی بیش تری ایجاد خواهد شد .

عامل سوم به نقش منفی گروه های ذی نفوذ مربوط می شود . آن ها قانونگذاران را بر ضد تصویب قوانین حفاظت از محیط زیست تحت فشار قرار می دهند و استدلال معمولشان این است که اجرای قوانین زیست محیطی، هزینه ها را افزایش و تقاضا را کاهش می دهد . ^(۱۱) روشن نیست که مطلب چنین باشد . این محتمل تر است که تقاضا برای تولیدات سالم از نظر زیست محیطی، در هر قیمتی افزایش خواهد یافت که از سلیقه و تمایل مصرف کنندگان به چنین تولیداتی ناشی می شود .

۳ . دورنمای اسلام از محیط زیست

این بخش، به توسعه دورنمایی اسلامی به منظور بررسی ماهیت مشکل زیست محیطی می پردازد . در این زمینه، ابتدا محیط زیست تعریف، سپس اهمیت آن برای موجودات بشری و غیربشری بیان می شود .

محیط زیست به مجموعه ای از عوامل فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی که بر انسان و غیرانسان تاثیر می گذارند، اطلاق می شود . در چارچوب محیط زیست، گروهی از اکوسیستم ها در حال فعالیت هستند که در آن ها دسته های خاصی از انواع زیستی با بخش هایی از محیط زیست در ارتباط متقابل هستند . ^(۱۲) اکوسیستم طبیعی، نظام به شدت متنوع و متوازن است و از موجودات بسیاری تشکیل شده که هر کدام از آن ها تقریبا به یک اندازه اهمیت دارند . بدون اجزای محیط زیست، موجودات زنده نمی توانند پایدار باشند و سرانجام نابود خواهند شد . اولی (اجزای محیط زیست) برای دومی (موجودات زنده) لازم و اجتناب ناپذیر است و بین این دو، ارتباطی قطعی وجود دارد .

دورنمای اسلامی درباره محیط زیست بر این اعتقاد استوار است که خداوند، خالق و نگه دارنده جهان به شمار می رود . تمام جهان به همراه تمام عواملش با حکمت کامل آفریده شده است . تعداد، کمیت و کیفیت این عوامل در تدبیر الاهی به طور دقیق مقدر شده اند . هر عاملی نقش مقدر شده اش را ایفا می کند . هر چیزی که به وسیله خداوند آفریده شده، هدف خاصی دارد که باید آن را به انجام رساند . افزون بر این، در این دنیا هیچ چیز، دائم نیست . هر چیزی برای دوره ای معین وجود دارد . قرآن کریم این نکته را روشن کرده است:

ما خلقنا السماوات والارض وما بینهما الا بالحق واجل مسمی والذین کفروا عما انذروا معرضون . ^(۱۳) ما آسمان ها و زمین و هر چه را در آن ها است، جز به حق و جز در وقت معین (و برای سرآمدی معین) نیافریده ایم و آنان که کافرند، از هر چه پند و اندرزشان دهند، روی می گردانند .

خداوند برای امرار معاش آفریدگان، مقدار معینی از منابع زیست محیطی را قرار داده که با تقاضای کل منابع در جهان برابری می کند . این مطلب از وجود توازن زیست محیطی در اکوسیستم طبیعی حکایت دارد; بنابراین، اسلام به محیط زیست از دیدگاه توازن می نگرد . اسلام، توازن زیست محیطی را به منزله بخشی از توازن کلی جهان تصور می کند . قرآن، مفهوم توازن زیست محیطی را در عبارت های گوناگونی نظیر «عدل » ، «قدر» و «موزون » وصف می کند .

واژه «عدل » از نظر لغوی به معنای حق، درست و منصفانه عمل کردن است . هنگام وصف معنای «عدل » ، یک مفسر قرآن بیان می دارد که جهان در شکل متوازن آفریده شده است . ^(۱۴)

بیش تر مفسران قدیم نیز واژه «میزان » را به معنای «عدل » تفسیر کرده اند . ^(۱۵) افزون بر این، کلمات دیگری نظیر «حق » و «قسط » نیز به همان معنا تفسیر شده اند; بنابراین، تمام این کلمات، مفهوم توازن زیست محیطی را تایید می کنند .

واژه قرآنی «قدر» معنای مستقیم تری از توازن زیست محیطی را ارائه می کند . معنای لغوی «قدر» ، مقدار معین شده کمیت یا کیفیت است . این عبارت، بر مفهوم توازن در آیه ذیل تاکید می کند:

انا کل شی ء خلقناه بقدر . ^(۱۶) هر آن چه را که ما آفریده ایم، به اندازه و متناسب آفریدیم .

این آیه، بیانی کلی را درباره وجود تعادل در هر چیز ارائه می دهد . فرایند آفرینش و رشد هر چیزی، از اصل توازن پیروی می کند که در آیه پیشگفته تحت عنوان «تناسب و اندازه » یاد شده است . محققان اسلامی، کاربرد این اصل را در بسیاری از موجودات یادآور شده اند . آن ها مشاهده کرده اند که در موارد خاص، توازن به واسطه رابطه ای منفی بین نرخ تکثیر موجودات زنده و سن آن ها برقرار می شود . موجودات زنده ای که نرخ تکثیر مفرطی دارند، طول عمرشان کوتاه تر است . ^(۱۷)

همچنین مفهوم توازن زیست محیطی به وسیله واژه «موزون » تایید شده که در ابتدای این آیه آمده است:

والارض مددناها والقینا فیها رواسی وانبتنا فیها من کل شی ء موزون × وجعلنا لکم فیها معایش ومن لستم له برازقین . ^(۱۸) و زمین را بگستردیم و در آن، کوه های عظیم برنهادیم و از آن، هر چیز را مناسب و موافق حکمت و عنایت رویاندیم و در زمین، هم لوازم معاش شما نوع بشر را فراهم آوردیم و هم برای سایر حیوانات که شما روزی آن ها را نمی دهید، قوت و غذا فراهم ساختیم .

طبق این آیات، انواع آذوقه و امکانات برای بقای موجودات بشری و غیربشری تدارک دیده شده; به طوری که میزان تقاضا شده از این امکانات، با عرضه آن ها برابر است . شکی نیست که در طرح و تدبیر الاهی حاکم بر این امکانات، کمبود یا مازاد نسبی وجود دارد . طرح مزبور تضمین می کند که تقاضای اضافی از چیزی از جانب یک مخلوق، به وسیله میزان عرضه اضافی از همان چیز به وسیله مخلوق دیگری برطرف می شود . بین مخلوقات خداوند، زنجیره نامتناهی از وابستگی متقابل وجود دارد . بنابر گفته یک محقق، در تدبیر جهانی خداوند، نظم و توازنی شایسته و مناسب وجود دارد . ^(۱۹)

بحث پیشین به این نتیجه منتهی می شود که در عالم، توازنی زیست محیطی وجود دارد . وجود این توازن بر دو قید تاکید دارد: نخست آن که موجودات بشری و غیربشری هیچ یک نمی توانند بیش تر از آن مقدار که اکوسیستم طبیعی قادر به تهیه منابع به صورت پایدار است، از آن ها تقاضا کنند . دیگر آن که آن ها نمی توانند محصولات زاید خود را در حجمی بزرگ تر از آن چه سیستم، توانایی بازیافت آن را بدون لطمه زدن به بهره وری سیستم دارد، در محیط تخلیه کنند . سرچشمه مشکل زیست محیطی، تخطی از این دو محدودیت است . به عبارت دیگر، استفاده بیش از اندازه از منابع زیست محیطی و دفع محصولات زاید، دو علت اصلی مسبب بروز مشکل هستند; بنابراین، رویکرد اسلامی به توازن زیست محیطی به روشنی از این علل آگاهی داشته، ترتیبات نهادی مناسب را برای حل مشکل پیشنهاد می کند .

۴ . رویکردی اسلامی به منظور دستیابی به توازن زیست محیطی

ما در این بخش، رویکردی اسلامی را در جهت دستیابی به توازن زیست محیطی در پرتو مباحث پیشین ارائه می کنیم . این رویکرد، جامعه اسلامی را که رفتار اقتصادی – اجتماعی و سیاسی آن، با توازن زیست محیطی سازگار است، مجسم می کند . این جامعه، توازن زیست محیطی را به کمک دو نهاد حفظ می کند: زیستن به شیوه اسلامی و دولت اسلامی .

نهاد اول، نقش افراد را تعیین، و نهاد دوم، نقش دولت اسلامی را در بخش زیست تشریح می کند .

۴- ۱ . زیستن به شیوه اسلامی و محیط زیست

رفتار اسلامی، تمام جوانب زندگی فردی را در بر می گیرد . ^(۲۰) این رفتار، شخصیت متوازنی را از طریق تامین همزمان نیازهای مادی و معنوی افراد ایجاد می کند . هدف اصلی «انسان مسلمان » ، کسب رضایت خدا است . ^(۲۱) شریعت اسلام، رهنمودها و مشوق هایی را به منظور زیستن در چنین زندگی ارائه می کند .

هدف «کسب رضایت خداوند» ، به طور عمیق بر ساخت روانی و فکری افراد تاثیر می گذارد و سبب نیرومندی روحی آن ها می شود . با مجهز شدن به این توان، آن ها خواهند توانست بر اهدافشان به وسیله مقاومت در برابر وسوسه های دنیایی نائل آیند . متعاقب این اهداف، در بین افراد عشق و علاقه ایجاد می شود; زیرا رفتار با همنوعان خود، به طور نزدیکی با رفتار او با خداوند ارتباط دارد .

سه ویژگی زندگی اسلامی عبارتند از: آگاهی زیست محیطی، سادگی (بی آلایشی) و حس نوع دوستی که هر یک، وظیفه مهمی به منظور بقای توازن زیست محیطی بر عهده دارد . پیش از تشریح این نقش ها، ضرورت دارد از مبانی نظری زندگی اسلامی بحث کنیم . این زندگی بر سه اصل بنیادین استوار است: توحید، خلافت و آخرت . این اصول، زمینه و جوهره مفهوم زندگی اسلامی را ارائه می کنند .

یک . توحید (وحدانیت)

توحید، پایه اعتقاد اسلامی است . و بر این امر دلالت دارد که تمام هستی به وسیله خداوند تعالی آفریده، کنترل شده و دوام یافته است . این اصل، رابطه انسان – خدا، انسان – انسان و انسان – جهان را تبیین می کند و بینش وحدت و یکتاپرستی مسلمانان را پدید می آورد . فرد مسلمان به کمک این بینش می تواند به انسان و اکوسیستم به صورت اجزای هماهنگ هستی تنظیم شده به وسیله قانون الاهی بنگرد . حفظ محیط زیست وظیفه ای دینی شمرده می شود . این اصل، محرک های اخلاقی و دینی را برای حفاظت و امنیت زیست محیطی ایجاد می کند .

دو . خلافت (جانشینی)

بشر، خلیفه خداوند بر روی زمین است . ^(۲۲) خداوند او را به منظور تسلیم در برابر خواست خداوندی در تمام زمینه های زندگی آفریده است . خداوند منابع مادی و معنوی را به انسان عطا کرده است تا وظایف خود را در زمین انجام دهد . شریعت اسلام به وی سفارش کرده است که از این منابع به طور کارا و منصفانه استفاده کند و کیفیت زندگی خود را بهبود بخشد . خلافت، الزامات بسیاری را پدید می آورد; دو مورد از آن ها، اخوت همگانی و امانتداری منابع است که اهمیت ویژه ای دارد .

اخوت همگانی: لافت، چارچوبی برای تساوی اجتماعی و اخوت همگانی ارائه می کند . این چارچوب، ساختار اجتماعی با انعطافی را پدید می آورد که فرد را برای رشد بر اساس کارایی و صفات پسندیده تشویق می کند . همچنین، تساوی اجتماعی بین انسان ها را صرف نظر از رنگ، نژاد و موقعیت جغرافیایی آن ها مطرح می سازد . این مشخصه ها، مشارکت و همکاری سودمندی در بهره برداری متقابل از منابع را ترویج می کند . ^(۲۳) نظریه «منافع فردی » که بر حداکثر کردن مطلوبیت یا سود شخصی تاکید دارد، در این چارچوب قرار نمی گیرد .

امانتداری منابع: خداوند، مالک حقیقی تمام منابع است، و افراد ملزم هستند تا از منابع در اختیار خود، درست استفاده کنند . پس از پذیرش این دستور، بر انسان فرض است که همانند امانتدار عمل کند و از منابع، مطابق با مقررات مالک بهره ببرد . ^(۲۴) انسان حق ندارد منابع را به هر شکلی نابود کند .

سه . آخرت (معاد)

آخرت یکی از اعتقادات اصولی اسلام است . این اصل، آموزه اسلام درباره مسؤولیت پذیری را خاطر نشان می کند که جامع تر از مفهوم نظیر خود یعنی مسؤولیت پذیری مادی است . مسلمان باید ایمان داشته باشد که ذره ای از نیکی و ذره ای از بدی در آخرت وزن و سنجیده خواهد شد . ^(۲۵) این اعتقاد، بینش فرد را گسترده می کند . او پیش از اتخاذ هر تصمیمی، اثر احتمالی انتخاب های دنیایی خود را بر زندگی اش در آخرت می سنجد . در عمل، این اعتقاد به مثابه سیستم کنترل کننده ای درون فکر و قلب مسلمان عمل می کند و در نتیجه، به او در انجام اعمال نیک و پرهیز از اعمال زشت و بد یاری می رساند .

زیستن به شیوه اسلامی، پیامدهای مثبت مطلوبی برای محیط زیست دارد . آن چه در ادامه می آید، این پیامدها را در سه جنبه از این زندگی بررسی می کند:

ا . آگاهی زیست محیطی: زندگی اسلامی درباره محیط زیست حساس است . این زندگی بر مجموعه ای از ارزش ها استوار است که آگاهی زیست محیطی مسلمانان را افزون تر می کند; بنابراین، رفتاری دوستانه با محیط زیست را شکل می دهد که برای ابقای توازن زیست محیطی به طور کامل مفید است .

آموزه های اسلامی، اهمیت بسیاری به پاکیزگی می دهند . پاکیزگی، نیمی از ایمان معرفی شده است; ^(۲۶) از این رو، مسلمانان، پاکیزگی را به صورت جزئی از وظیفه مذهبی خود مراعات می کنند . پاکیزگی، وضعیت بهداشتی لازم را درون و پیرامون واحد مسکونی پدید می آورد . وضعیت بهداشتی، جدا از حفاظت مردم از امراض گوناگون، سلامت جسمی و بهره وری آن ها را نیز افزایش می دهد . این امر دستیابی به رشد اقتصادی را نیز ارتقا می بخشد .

عوامل اصلی محیط زیست نظیر آب، هوا، احشام، گیاهان، مراتع و جنگل ها، در نظام ارزشی اسلام اهمیت خاصی دارند . قرآن و سنت بر حفظ کمی و کیفی این عوامل تاکید می کنند; برای مثال، آب منبع اصلی زندگی در نظر گرفته شده است . ^(۲۷) سنت پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم به طور خاص بر حفاظت و پاکسازی (تصفیه) آب تاکید دارد . حضرت به مسلمانان سفارش کرده است که از آب، حتی در کنار رودی خروشان، کم تر مصرف کنند . ^(۲۸) وی همچنین مسلمانان را از ادرار کردن در آب و در لانه حیوانات، نهی فرموده است . ^(۲۹) این ممنوعیت ها، نشانه توجه اسلام به آلودگی منابع حیاتی و تنزل کیفیت زیست محیطی است . به طور مشابه، هوا نیز به صورت عنصر کلیدی زندگی بشر، وظایف بسیار مفیدی را انجام می دهد; از جمله، پاکسازی (پالایش) و باروری گیاهان . هوا، نعمت باران را فرو می ریزد و بدین وسیله خاک را بارور می کند . احشام نیز وظایف مفید بسیاری را برای موجودات بشری انجام می دهند . ^(۳۰) افزون بر این، آموزه های اسلامی بر پرورش گیاهان، کاشت درختان و گسترش باغ ها سفارش دارند . پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم به منظور تشویق افراد به انجام چنین کارهایی فرموده است:

هر مسلمانی که درختی بکارد; مزرعه ای آباد کند تا انسان، پرنده یا حیوانی از آن تغذیه کند، این کارش برای او خیرات به شمار می رود . ^(۳۱)

یاران پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم که به این ارزش ها معتقد بودند، با محیط زیست روابطی دوستانه داشتند; به همین سبب خلیفه اول، ابوبکر، به فرمانده سپاهش، مراعات دقیق ارزش های زیست محیطی را حتی در قلمرو دشمن گوشزد کرد . او نوشت:

درختی را قطع نکنید . به رودخانه ای آسیب نرسانید . به حیوانات و محصولات صدمه نزنید و همیشه با آفریدگان خداوند مهربان باشید; هر چند از دشمنان شما باشند . ^(۳۲)

این آموزه ها، میزان اهمیت داده شده به محیط زیست را به وسیله مسلمانان و حکومت اسلامی صدر اسلام منعکس می کند .

از بحث پیشین نتیجه می شود که آموزه های اسلامی، حساسیت زیست محیطی جامعه اسلامی را افزایش می دهد، و درختان و محصولات بیش تری برای بهره برداری موجودات بشری و غیر بشری پرورش می یابند . افزون بر این، تمایل همگانی به منظور پرهیز از ایجاد اشکال گوناگون آلودگی و مخاطرات زیست محیطی وجود دارد . این کوشش ها به طور مؤثری، هم برطرف تقاضا و هم بر طرف عرضه توازن زیست محیطی اثر می گذارد .

ب . سادگی: ساده زیستن، ویژگی مهم زندگی به شیوه اسلامی است که پیامدهای گسترده ای برای توازن زیست محیطی به همراه دارد . ساده زیستن جایگاه مهمی را در الگوی اسلامی زندگی اجتماعی به خود اختصاص می دهد . قرآن، سنت و خلافت به طور قوی از داشتن زندگی ساده حمایت، و بر آن تاکید می کنند . قرآن کریم دستیابی به چنین زندگی را با تحریم اسراف و تبذیر سفارش کرده است:

ولا تسرفوا، انه لا یحب المسرفین . ^(۳۳) اسراف نکنید که خداوند، مسرفان را دوست ندارد .

پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم زندگی فوق العاده ساده ای داشت . عمر، خلیفه دوم، به چند مورد از ساده زیستی حضرت که خود مشاهده کرده بود، اشاره می کند . او بالش چرمی پر شده از برگ درخت خرما را زیر سر پیامبر و زیراندازی از برگ درختان را زیر پای حضرت دیده بود، و کیسه ای چرمی نیز که نزدیک بالش پیامبر آویزان بود . وی، علایم زیرانداز حصیری را بر پشت پیامبر مشاهده، و با دیدن این وضع، شروع به گریستن کرد . ^(۳۴)

چهار خلیفه پس از پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم نیز زندگی بسیار ساده ای داشتند . ابوبکر، خلیفه اول، فقط دو تن پوش برای استفاده شخصی خود داشت و غذایی ساده می خورد . عمر، خلیفه دوم نیز زندگی بی پیرایه ای داشت . او به فرمانداران خود دستور داده بود که بر اسب نژاد عرب سوار نشوند; آرد مرغوب مصرف نکنند; لباس فاخر نپوشند و در محل اقامت خود نگهبان نگمارند . عثمان، خلیفه سوم، به رغم این که یکی از ثروتمندان مدینه بود، زندگی ساده ای داشت . همچنین زندگی شخصی و خانوادگی علی علیه السلام نیز بسیار ساده بود) ^(۳۵) . تاکید بر زندگی ساده داشتن، ممکن است این تصور نادرست را ایجاد کند که اسلام به فعالیت های اقتصادی اهمیت اندکی می دهد; در حالی که این طور نیست . برعکس، اسلام با فعالیت های اقتصادی موافق است و برای کسانی که در واحدهای اقتصادی شاغل هستند، ارزش والایی قائل می شود . اسلام، مسلمان را به کسب سهم خود از مواهب خداوندی، از طریق کوشش مؤثر، ترغیب می کند . مسلمان به تحصیل معاش خانواده خود ملزم است . پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم فرموده است که تحصیل معاش حلال، وظیفه الزامی هر فردی است که توانایی جسمانی داشته باشد ) . ^(۳۶)

حقیقت امر این است که نظام اخلاقی اسلام، هر مسلمانی را به کار و کوشش جدی تشویق می کند . در عین حال، وی را از ولخرجی درآمدهایش به هر شکلی که باشد، به ویژه در خرید کالاهای تجملی باز می دارد . در جامعه مادیگرا، کالاهای تجملی نشانه شخصیت در نظر گرفته می شود . مردمی که این کال