فایل پاورپوینت کامل تجلی پایداری حضرت زینب السلام الله علیها در ادبیات عاشورایی مورد پژوهانه: ده جلد ادب الطف

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل تجلی پایداری حضرت زینب السلام الله علیها در ادبیات عاشورایی مورد پژوهانه: ده جلد ادب الطف :

مقدّمه

حوادث بزرگ تاریخی، قهرمانان، اسطوره ها و شخصیّت های والا، در تاریخ و ادبیّات اثرگذار بوده است. به دلیل تفاوت شیوه بیان ادبیّات نسبت به تاریخ، آثار ادبی علاوه بر جنبه تاریخی شان، به سبب وزن موسیقایی و گوشنواز بودن و تصاویر هنری و فنّی موجود، اثرگذاری و ماندگاری فراوان تر در جنبه های مختلف زندگی دارند و حال اگر مخاطبان زیادی در طول تاریخ شیفت آن حادثه و شخصیّت و حماسه آن قهرمان شوند، اثرگذاری بس شگرف در تمامی جوانب زندگی خواهد داشت. حماس عاشورا، اثرگذارترین و شورانگیزترین حماسه تاریخ بشری است که احساسات میلیون ها انسان را برانگیخته و مرزها را درنوردیده است است؛ حماسه کربلا و قیام سالار شهیدان امام حسین(ع) و مصایب و سختی هایی که خاندان و پیروان ایشان در واقعه خونین عاشورا به چشم دیدند، مهمّ ترین رخدادی بوده که باعث تحوّل مضمونی و معنایی در ادبیّات عربی شده است. تأثیرات دامنه دار واقعه عاشورا در متون ادبی نویسندگان و شاعران عرب تا به آن جا است که برخی از واژگان هم چون فداکاری، ایثار، مبارزه با ظلم و جز آن به طور ناخودآگاه به واقعه عاشورا استناد داده می شود و این تأثیرات پس از گذشت ۱۴ قرن هنوز هنوز زنده و پربسامد است. اوّلین اشعار عاشورایی در ادبیّات عربی در فضای خفقان عصر امویّ سروده شد و سرایندگان آن با خوف و خطر فراوان در رثای امام حسین(ع) شعر می سرودند. شاعرانی نظیرکمیت، سیّد اسماعیل حمیری، منصور نمری و عبدی کوفی در فضای رعب انگیز و هراس آور حکومت بنی امیّه، اشعاری ارزنده در جهت انتقام خون امام حسین(ع) سرودند و خاندان بنی امیّه را مورد هجو و لعن خویش قرار دادند. «در دوره امویّان، شاعران، گاهی با صراحت و جسورانه بر امویّان و دشمنان اهل بیت: می تازند و گاهی دیگر از سلاح تقیّه استفاده می کنند.» (دیاری نژاد، ۱۳۹۴: ۲۲) «شاعران در دور بنی عبّاس، به بیان آشکار عواطف خود و اعلام اندیش شیعی شان رو آوردند. از بارز ترین شاعران این دوره، سیّد حمیری است که شعرش، سندی از مواقف و مناقب علی(ع) است. دعبل خزاعی، دیک الجن و ابوتمام نیز با عاطفه ای پر حرارت، اندیشه ای روشن، تعبیری دقیق و اسلوبی محکم و استوار، بر عشق خود نسبت به اهل بیت(ع) و برائت از دشمنان آنان تأکید ورزیدند.» (نعمه، ۱۴۰۰: ۱۱۰ -۱۱۴) منصور نمری پس از واقع تخریب حرم امام حسین(ع) توسّط متوکّل عبّاس ی (۲۳۶ ه. ق)، در اشعار خویش بنی عبّاس را هم پایه با بنی امیّه معرّفی کرد و مورد تعقیب قرار گرفت. از این شاعر اشعار زیادی با موضوع عاشورا بر جای مانده است. در مجموع چنین می توان اذعان داشت که بخشی مهمّ از شاعران که در ادبیّات عربی به خلق اثر پرداخته اند، سروده هایی را به واقع عاشورا و این شخصیّت های بزرگ اختصاص داده اند.[۱] در واقع انقلاب کربلا سبب وارد شدن عنصرهایی به ادبیّات عربی به ویژه ادبیّات شیعه شد که البتّه در تاریخ ادب عربی کم نظیر و چه بسا بی نظیر هستند. جایگاه شعر عاشورایی در ادبیّات عربی به ویژه شعر شیعی هم چون خورشید تابناک است. حادثه کربلا، انعکاسی گسترده در ادبیّات عربی داشته است تا آن جا که چنین به نظر می رسد در میان مضامین شعر شیعی، بیش ترین حجم را به خود اختصاص داده است.

مهمّ ترین کتابی که در این زمینه نگاشته شده، مجموعه ده جلدی «أدب الطّف» تألیف «جواد شبّر» است. البتّه کثرت اشعار عاشورایی به گونه ای است که مؤلّف همین کتاب -أدب الطّف- چنین می نویسد: «اشعاری که در رثای حسین(ع) گفته شده نیازمند صدها جلد کتاب است، به طوری که فقط یک شاعر (شیخ احمد البلادی شاعر قرن ۱۲) هزار قصیده در رثای امام حسین(ع) سروده است» (شبّر، ۱۴۰۹: ۱/۱۸) «جواد شبّر» در کتاب خود به گردآوری مجموعه سروده های شاعران عاشورایی عرب از قرن اوّل تا قرن چهاردهم پرداخته و اثری جامع و ناب را در اختیار مخاطبان مشتاق اشعار عاشورایی قرار داده است. در این مجموعه ده جلدی، از شخصیّت های برجسته عاشورایی که همواره مورد توجّه و البتّه ستایش شاعران عربی قرار گرفته است، حضرت امام حسین(ع) و حضرت عبّاس(ع) و حضرت زینب کبری(ع)، بزرگ بانوی اسلام، ملقّب به عقیله بنی هاشم، «ام المصائب» و پرچم دار ابلاغ پیام نهضت عاشورا است. در شأن و فضیلت این بانوی آگاه، شجاع و پرهیزکار سخن بسیار گفته شده است، چنان که از جرئت، خرد، ادب، ایثار و ایستادگی بی نظیر این بانوی ظلم ستیز و تاریخ ساز به شگفتی یاد کرده اند. سختی ها، مرارت ها و محنت هایی که آن بانوی بزرگ متحمّل شد، به راستی از تاب و تحمّل هر انسانی خارج است و اگر به آن حضرت لقب «ام المصائب» داده اند، بی گمان چنین است و زبان از شرح حماسه پایداری ایشان ناتوان می ماند. با بررسی مجموعه گردآوری شده شبّر نیز مصایب حضرت زینب(ع)، خصایل و سخنان ایشان دیده می شود. لذا، در این جستار برآن هستیم با نگاهی موشکافانه به تحلیل شخصیّت و گفتمان حضرت زینب(ع) و دعوت به پایداری و تأثیر آن در بیداری امّت اسلامی بپردازیم.

۱- پرسش پژوهش

گفتمان دینی حضرت زینب(ع) در صیانت از آرمان های امام حسین(ع)، تا چه اندازه توانسته بعد از واقع عاشورا در امّت اسلامی کارساز باشد؟

۱-۱: اهمیّت پژوهش

جایگاه شاعران عاشورایی به لحاظ دقّت نظر ادیبانه، عاطفه صادق در بیان و تمسّک آنان به اهل بیت:، قابل ملاحظه و تأمّل است. حفظ و نگهداری از آثار دینی و تاریخی به عنوان گنجینه فرهنگ و ادبیّات که از نیاکان ما به یادگار مانده از موضوعاتی مهمّ است که همواره مورد توجّه پژوهشگران قرار گرفته است. شاهکارهای عاشورایی شاعران نیز از جمله میراث های ادبی-دینی به شمار می روند که با مطالعه در اندیشه و مضامین موجود در آن ها به عناوینی مشترک که همانا یادآوری و پاسداری از آرمان های مقدّس اسلام و قیام بی بدیل عاشورا است، پی می بریم. نزدیکی معانی و هم آوایی واژگان در سوگ سروده ها و نیز مفهوم پایداری با وام گیری از مهمّ ترین مضامین قیام عاشورا، که همان ایستادگی در مقابل ظلم و بیداد است مبحث اصلی این مقاله است. که نویسندگان تلاش می کنند تا بتوانند مواردی مشترک را که در قالب ترسیم گری های حضرت زینب(ع)، صبر و پایداری و حیا و پاکدامنی آن حضرت نمود یافته است، بنمایانند.

۱-۲: پیشین پژوهش

شاعران عرب زبان بسیاری در آثار خود به ترسیم رخداد عاشورا و شخصیّت های حاضر در کربلا اعمّ از قهرمان ها و ضدّ قهرمان ها به عنوان آفرینندگان نهضت عاشورا، پرداخته اند همان طور که پیش تر گذشت، جواد شبّر اشعار شاعران عاشورایی از قرن اول تا قرن چهاردهم را در اثر خود «أدب الطف» گردآورده است. اگر از شاعران سده ها و دهه های پیش به دوران معاصر گام نهیم از میان شاعران عرب زبان معاصر که به ترسیم واقعه کربلا پرداخته اند، می توان به اشعار زیبا و ناب محمّد مهدی الجواهری اشاره کرد که دو قطعه «آمنت بالحسین» و «عاشورا» از آثارعاشورایی بی نظیر عصر حاضر به شمار می آیند.

با این همه آن چه به تحلیل ادبی اشعار سروده شده در مورد واقعه کربلا مربوط می شود، می توان به کتاب «کربلا بین شعراء الشعوب الإسلامیه» (۲۰۰۰م) تألیف حسین مجیب المصری اشاره کرد. هم چنین پایان نامه دکتری ابراهیم محمّد عبدالرحمن با عنوان «استدعاء شخصیه حسین بن علی فی الشعر العربی الحدیث» (۲۰۰۸) نوشته ابراهیم محمّد که نویسنده به بررسی فراخوانی شخصیّت امام حسین(ع) در شعر معاصر عربی پرداخته است. درباره «أدب الطّف» هم پایان نامه هایی چند به رشته نگارش درآمده، از جمله زهرا سورنی در رسال ارشد خود با عنوان «تحلیل محتوایی و ساختاری رثای حسینی در جلد اوّل کتاب أدب الطف» (۱۳۹۰، دانشگاه رازی)، به بررسی مهمّ ترین مضامین و اسلوب های شعر عاشورایی وتحلیل آن پرداخته است. افزون بر این، عزت الله دیاری نژاد در سال (۱۳۹۴، دانشگاه رازی) به تحلیل محتوایی و ساختاری جلد دوم این کتاب و کبری عزیزی در سال ۱۳۹۶ (دانشگاه رازی) این مهمّ را در جلد چهارم این اثر، مورد بررسی قرار داده است. پژوهش های فوق، به واکاوی و تفسیر هرچه بیش تر مضامین ادبیّات عاشورایی و پیوند آن با استکبار ستیزی و از دیدگاه اهل بیت: پرداخته است. از جمله پژوهش هایی که به صورت مستقلّ درباره حضرت زینب(ع) انجام شده، می توان به مقاله «تحلیل گفتمان ادبی خطبه های حضرت زینب» (۱۳۸۸) نوشته کبری روشنفکر و دانش محمّدی، مقال «تجزیه و تحلیل ادبی خطب حضرت زینب(ع) در کوفه» (۱۳۸۸) نوشت سیّد اسماعیل حسینی اجداد، مقاله «تجلّی حضرت زینب(ع) در شعر عاشورایی» (۱۳۹۱) نوشته کامران شرفشاهی و هم چنین مقاله «خردورزی در سیره حضرت زینب(ع)» (۱۳۹۲) نوشته اعظم نوری اشاره کرد. در کنار پژوهش هایی که به صورت مستقلّ در مورد ادب الطف و حضرت زینب(ع) نوشته شده، پژوهشی که به بررسی سیمای ایشان در این مجموعه شعری پرداخته باشد، دیده نشده است. از این رو، نویسندگان تلاش می کنند تا بتوانند اصلی ترین مؤلّفه های پایداری و صیانت از ارزش های اسلام را با وام گیری از قیام آرمانی عاشورا که در قالب جلوه های شکیبایی و استواری این بانوی بزرگوار تجلّی یافته است در طیفی گسترده از شعر شاعران شیعه به نمایش بگذارند.

۲- پردازش تحلیلی موضوع

نقش حماسه آفرینی حضرت زینب کبری (ع) در ادبیّات عاشورایی از دیرباز تا کنون توجّه شاعران زیادی را در حوزه ادبیّات شیعه به خود معطوف داشته است. رسالت خطیر آن حضرت در تبیین قیام عاشورا و افشای چهر ظلم و جنایات کفّار از وی شخصیّتی بی نظیر در تاریخ ساخته است. در کنار سایر ویژگی های ممتاز ایشان هم چون عفّت، پاکدامنی، شجاعت، اخلاص و بردباری می توان به رسالت اصلی وی که همان هدایت امّت اسلامی در فقدان رهبر در جامع آن روز است، اشاره کرد.

صراحت گفتار وی در ایراد خطبه های سوزناک آن چنان نافذ و با تکیه بر استدلال و منطق بود که موجب ندامت و پشیمانی یزیدیان شد. آن حضرت با بصیرت و بینش علویّ خویش، و شیو صحیح مدیریّت، وضعیّت را به گونه ای دیگر رقم زد و موجب پیروزی اهل یقین بر ظالمان گردیدند. از این رو، در این بخش بر آن هستیم تا به واکاوی سیمای رسالت گونه این بانوی بزرگوار با تکیه بر تحلیل گفتمان دینی و نقش آفزینی آن در بیداری امّت اسلامی از آن زمان تا عصر حاضر بپردازیم.

۲-۱: زندگینامه جواد شبّر

سیّد جواد شبّر در ۱۳ جمادی الثانی ۱۳۳۲ هجری در نجف اشرف، در خانواده ای اهل علم و فضیلت زاده شد و تحت نظر پدر خود و نزد سرشناس ترین اساتید حوزه نجف اشرف به تحصیل علم و معارف دین پرداخت. وی در کنار دروس حوزوی به مدرسه «منتدی النشر الحدیثه» پیوست و به موفقیّت هایی بسیار دست یافت تا آن جا که به عنوان یکی از اساتید برجسته آن مطرح شد سپس به عنوان دبیر در آن مؤسسه منصوب گردید. شبّر پس از تحصیل در هر دو بخش حوزوی و دانشگاهی تمام توان و استعداد سرشار خود را در خدمت منبر و سخنرانی در منقبت حضرت سیّد الشهداء قرار داد و در زمره برجسته ترین خطیبان منبر حسینی در زمان خود قرار گرفت. پاسداری از ساختار های نظری ادبیات متعهّد شیعه از دیگر تلاش های ایشان در حوز ادبیات شیعه است. این ویژگی های ممتاز، سبب شده است که از شبّر به عنوان رکنی از ارکان ادبیات شیعه، به ویژه ادبیّات عاشورایی، یاد شود. (شیخ الغری، ۱۴۲۸: ۳۹۸-۳۹۹)

۲-۲: تجلّی سیمای حضرت زینب(ع) در ادب الطف

حضرت زینب(ع) دختر گرامی امام علی(ع) و حضرت فاطمه(ع) است که همراه با کاروان برادرش امام حسین(ع) در واقع کربلا حضور داشت. ایشان را به سبب سختی های بسیار هم چون درگذشت جدّ بزرگوارش پیامبر ۶، وفات مادرش فاطم زهرا(ع)، شهادت پدرش امیرالمؤمنین(ع)، شهادت برادرش امام مجتبی(ع)، فاجع کربلا و شهادت برادرش امام حسین(ع) و دو فرزندش و دیگر بستگان و سایر شهدا و به اسارت رفتن در کوفه و شام که در زندگی وی متحمّل شد “أمُّ المصائب” لقب داده اند. (امین، ۱۴۰۳: ۷/۱۲۷) در کتاب «الخصائص الزینبیه» در باب فضیلت این بانوی کریمه آمده است که پیامبر(ص) در زمان تولّدش، وی را بوسید و فرمود: «حاضران امّتم، غایبان را از کرامت این دخترم زینب آگاه کنند؛ همانا او مانند جدّه اش خدیجه است.» (جزائری، ۱۴۲۵: ۴۴)

حضرت زینب(ع) در هم صحنه های زندگی چنان سترگ و شکوهمند ظاهر شده است که هر مخاطبی را به ستودن و تکریم وا می دارد؛ چنان که حضرت سجاد(ع) در ستایش شخصیت عمه بزرگوار خویش چنین فرموده اند: «أنْتِ بِحَمْدِاللَّهِ عَالِمَهٌ غَیرُ مُعَلِّمَهٍ وَ فَهِمَهٌ غَیرُ مفَهِّمَهٍ» (مجلسی، ۱۴۰۳: ۴۵/۱۹۹) «تو عالمه تعلیم ندیده و خردمند خرد نیازموده ای.» پس از رویداد کربلا، یزید و عوامل سرسپرد او تلاش بسیاری داشتند تا از شعر برای تصدیق و ترویج جنایت هولناک خویش سود جویند که این فرصت طلبی های رذیلانه را حضرت زینب(ع) بی پاسخ نگذاشت؛ در واقع، می توان گفت: پس از رخداد عاشورا و آن فاجع عظیم و جانگداز و به اسارت درآمدن خاندان امام حسین(ع) رسالت پیامبرگون حضرت زینب(ع) آغاز گردید. صبرو بردباری، علم و فرزانگی، عفت و پاکی، شجاعت و بلاغت و فصاحت در کلام از جمله فضایل آن حضرت است. ایشان در شجاعت و قهرمانی یکه تاز بود. خطبه های آتشین و افشاگرانه او بر ضدّ دستگاه امویّان و گفتار کوبند او در فرصت های مختلف به دفاع از نهضت حسینی و صلابت بی نظیر او در کوفه و شام، همه و همه بیانگر قهرمانی و شجاعت او به شمار می رود. «فصاحت و بلاغت آن بانوی گرامی باعث می شد تا در برابر منطق و استدلال های آن حضرت، دشمنان چاره ای جز تسلیم و سکوت نداشته باشند. آن حضرت به محض مواجهه با مردم، دیوارهای دروغین دشمنان را در هم می شکست و با کم ترین جملات و کلمات از فرصت های کوتاه به دست آمده، بهترین نتیجه را می گرفت.» (شرفشاهی، ۱۳۹۱: ۹۴) چنانچه عایشه بنت الشاطیء در کتاب «بطله کربلاء» آورده است:

«کسی که گفتار حضرت زینب(ع) را [در برابر دشمنان] شنیده بود، نقل می کند: به خدا، هرگز پرده نشینی را سخن پردازتر از او ندیده بودم. گویی که سخنانش از زبان امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب (ع) خارج می گردید. قسم به خدا، هنوز گفتارش را به پایان نرسانده بود که صدای مردم به گریه بلند می شد و از شدّت هول و هراسی که از این محنت جانسوز به آنان دست داده بود، چنان از خود بی خود شدند که آن چه در دست داشتند، بر زمین افتاد.» (بنت الشاطیء، ۱۳۶۷: ۱۴۶)

از این رو، می توان گفت: حضرت زینب(ع) به عنوان یکی از شخصیّت های اصلی واقع کربلا، حضوری پر رنگ در بیش تر مرثیه های عاشورایی داشته است؛ در مجموعه ده جلدی «أدب الطف» نیز ضمن آن که جلوه هایی مختلف از خصایل ایشان به تصویر کشیده شده است، بلکه به زبان آن حضرت به روایت حوادث ناگوار واقعه عاشورا و مصایبی که بر عزیزان وی گذشته است، می پردازد که در ادامه به شرح و تحلیل آن ها خواهیم پرداخت.

۲-۲-۱: ترسیم گر عمق واقع عاشورا و ذکر مظلومیّت امام(ع) و یاران

مظلومیّت، صفتی است که بارزترین جلو خود را در امام حسین(ع) یافته، به طوری که همواره با نام ایشان عجین بوده و در بسیاری از منابع و روایات اسلامی بر این مهمّ اشاره و تاکید شده است. ابی بصیر نقل کرده است که از امام باقر(ع) شنیدم که می فرمود: «هر کس دوست دارد که بهشت مسکن و جایگاهش باشد، زیارت مظلوم را ترک نکند عرض کردم: مظلوم کیست؟ امام فرمود: حسین بن علی(ع) شهید کربلا.» (مجلسی، ۱۴۰۳: ۹۸/۶۶) در بسیاری از دعاها و روایات که کلم مظلوم به صورت مطلق استعمال شده، منظور از آن وجود مقدّس امام حسین(ع) است؛ چنان که در یکی از دعاهای توسّل به آن حضرت می خوانیم «اللّهم إنی أُنشِدُکَ بدَمِ المَظْلُومِ» (همان، ۲۱۶) «خدایا تو را به خون مظلوم سوگند می دهم.»، امام حسین(ع) مصداق کامل آی «إِلاَّ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصّالِحاتِ وَ ذَکَرُوا اَللّهَ کَثِیراً وَ اِنْتَصَرُوا مِنْ بَعْدِ ما ظُلِمُوا وَ سَیَعْلَمُ اَلَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ» (شعراء/۲۲۷)، «مگر کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده و خدا را بسیار به یاد آورده و پس از آن که مورد ستم قرار گرفته اند، یاری خواسته اند و آنان که ستم کرده اند به زودی خواهند دانست به کدام بازگشتگاه برخواهند گشت.»

شاعران این دوره با خلق مضامینی از قبیل تنهایی و بی یاوری حضرت زینب(ع)، تشنگی، رها شدن پیکر مقدّس و بی جان امام حسین(ع) در صحرای کربلا و تاخت و تاز سپاه دشمن بر آن، غربت امام(ع) و مسایلی از این دست پرداخته و هر یک به شیوه ای بر جنبه ای از مظلومیّت این امام بزرگوار تأکید کرده اند:

اُخَی عُیونُ الشِّرْکِ أمْسَتْ قرِیرَهً

بِقَتلِکَ قَرَّتْ وَ الَمَصَابُ جَلِیلُ

أرَاکَ بعَینِی دَامِی النَحْرِ عَافِرًا

عَلَیکَ خُیولُ الظَّالِمِین تَجُولُ

(شبّر، ۱۴۰۹: ۹/۲۱۳)

«۱- برادر عزیزم، چشمان شرک با کشته شدن تو روشن گشت در حالی که مصیبت تو بسیار بزرگ است. ۲- با چشمان خویش گلوی خونینش را در حالی که آغشته به خاک است، می بینم که اسب های ستمگران برآن می تازند.»

برابر فرمانی که ابن زیاد صادر کرده بود، «ابن سعد» مأمور بود که پس از شهادت امام حسین(ع) بر جسم مطهّر ایشان اسب بتازاند؛ وی که به خاطر تقرّب به ابن زیاد و در خیال خامش برای رسیدن به حکومت ری از هیچ جنایتی خودداری نمی کرد، در میان اصحابش فریاد زد: «مَنْ ینْتَدِبُ لِلْحُسَین فَیوطِیَ الْخیلَ صدْرَهُ وَظَهْرَهُ؟!» (مقرم، ۱۴۲۶: ۲۱۵) «کیست که داوطلبانه بر پیکر حسین اسب بتازد تا سینه و پشت وی را زیر سم اسبان پایمال کند.» و به دنبال آن سپاه دشمن با نهایت سنگدلی و شقاوت خود شروع به تاختن بر پیکر امام حسین(ع) و دیگر شهدای کربلا نمود. هم چنین، پس از پایان جنگ، اجساد و پیکرهای شهدای کربلا بر روی زمین رها شده، بی آن که کفن و دفنی بر روی آنان صورت گیرد. شیخ سالم الطریحی، در ابیات زیر، کینه توزی و شقاوت دشمن را در حالی نشان داده است که آنان به شهادت امام(ع) اکتفا نکرده و پیکر مبارک ایشان را بی رحمانه عرص تاخت و تاز اسب های خود قرار داده اند:

وَ زَینَبَ تَدْعُو أسًی وَالْخُطُوبُ

بِأَحْشَائِهَا قدَحَتْ زَندَهَا

أَمْ لِأَجْسَادِهْمْ علَی کثْبِ الْغَبْ

رَاءِ مَخْضُوبَهً بِفَیضِ دِمَاهَا

أَمْ لِرَفْعِ الرُّؤُوسِ فَوْقَ عَوَالِی ال

سَمْرِ أَمْ رَضِ صَدْرِحَامِی حمَاهَا

أَمْ لِسَیرِ النِّسَاءِ بَینَ الْأَعَادِی

ثَاکِلَاتٌ یندِبْنَ یا آلَ طاهَا

(شبّر، همان: ۷/۱۴۳)

«۱- و زینب به سبب دل شکستگی و پیشامدها با سوز دل (از عمق جان)به حزن و اندوه فرامی خواند باقلبی برافروخته در (سینه اش شعله ور شده است). ۲- (این مصیبت ها) یا برای بدن های به خاک افتاده و توسّط خون ها رنگین گشته است ۳- یا سرها بر روی نیزه شده یا سینه های حمایت کنند او خرد شده (به سبب سمّ اسبان) است. ۴- برای حرکت زنان (اسیر) در میان دشمنان، زن هایی که داغدیده هستند با فریاد «یا آل طه» ندبه سر می دهند.»

تشنگی و عطش امام حسین(ع) و یاران ایشان در صحرای کربلا را می توان نخستین تصویری دانست که از همان آغاز به عنوان نقطه ای مشترک در بیش تر مرثیه های حسینی به آن پرداخته شده است؛ خزاعی، در ابیاتی اندوه خود از ستمی را که بر امام حسین(ع) در کربلا وارد شده است با بیان حضرت زینب در حالی که پیامبر ۶ را مورد خطاب قرار داده، ابراز داشته و از تشنگی و عطش امام و محرومیّت وی از دسترسی به آب، سخن گفته است:

یا جَدِّ قَدْ منِعُوا الْفُرَاتَ وَ قُتِلُوا

عَطَشًا فَلَیسَ لَهُمْ هُنَالِکَ مُورِدُ

یا جَدِّ إنَّ الْکَلْبَ سَیشْرَبُ آمِنًا

رَیا وَ نَحْنُ عَنِ الْفرَاتِ نطَرَّدُ

(همان، ۷/۱۴۳)

«۱- ای جدّ من، آن ها از فرات بازداشته شدند و تشنه به شهادت رسیدند و در آن جا راه ورودی به آب نداشتند. ۲- ای جدّم، همانا سگ با امنیّت و آرامش سیراب می نوشد و حال آن که ما از فرات رانده می شویم.»

۲-۲-۲: هتک حرمت اهل بیت: و بیان حال شخصیّت های مصیبت دیده

پس از به شهادت رسیدن سیّد الشهدا و یاران گرانقدرش؛ خیمه ها توسّط لشکر یزید به آتش کشیده شد و زنان و کودکان به اسارت در آمدند و متحمّل آزار و اذیّت بسیار گشتند، از جمله حجاب از سر آن ها بر گرفته شد و مورد طعن ها و اذیّت وآزارها و شکنجه های پی در پی قرارگرفتند. این وقایع نیز از چشمان شاعران دور نمانده و با اندوه و حسرت به بازنمایی آن صحنه های دردآور از زبان حضرت زینب(ع) پرداخته اند:

وَ تُسَاق نِسوَتُکُمْ عَلَی عَجْفِ الْمطِّی

أَسرَی تُکَابِدُ فِی السِّرَی الْأَصْفَادَا

(همان، ۱۰/۶۲)

«زنان شما بر مرکب های بی جهاز هم چون اسیران رانده می شوند و با غلّ و زنجیر دست و پنجه نرم می کنند.»

فَکَشَفَتْ مِنْهَا الْجَانِبینِ

وَعَفَتْ لِلْوَسَطِ النقَابَا

(همان، ۱۲۰)

«لباس هایشان که عامل پوشش آن ها بود، برداشته شد و نقاب از روی آن ها برگرفته گشت.»

بَنَاتُ مُحَمِّدٍ أَضْحَتْ أَسَارَی

حَیارَی بَعْدَ سَبْیٍ وَ استَلَابِ

ثَوَاکِلُ لَا تَجَفُّ لَهَا دُمُوعٌ

مَحْسَرَهً علَی حَسْرِ الرِّکَابِ

(همان، ۶/۴۰)

«۱- دختران خاندان پیامبر(ص) اسیر گردیدند و پس از آن که مورد دشنام و دریدن پوشش ها قرار گرفتند، غارت شدند. ۲- (آن) زنان فرزند از دست داده (داغدیدگان) اشک هایشان خشک نمی شود، بدون پوشش و با حسرت و اندوه به راه خود ادامه می دهند.»

و یا در ابیاتی دیگر حضرت زینب(ع) برادر خود امام حسین(ع) را مورد خطاب قرار می دهد و از فقدان آن حضرت و مصایب وارده بر ایشان و سایر زنان و کودکان به وی شکایت می برد:

اُخَی أَی رَزْءٍ أَشْتَکی وَ مُصِیبَهٍ

فَرَاقَکِ أَمْ هَتْکِی وَ ذُلِّی وَ غُرْبَتِی

أَمِ الْعَابِدَ السَّجَادَ أَضْحَی مُغَلَّلَا

عَلِیلاً یقَاسِی فِی السِّرَی کُلَّ کُرْبَهٍ

اُمَّ النِّسْوَهِ اللَّاتی برَزْنَ حَوَاسِرًا

کَمِثْلِ الْإِمَا یشْهُرْنَ فِی کُلِّ بَلْدَهٍ

(همان، ۱۲۸)

«۱- ای برادرعزیزم از کدامین مصیبت شکایت کنم از مصیبت فراق تو، از هتک حرمت شدن یا از خواری و غربت؟ ۲- یا از سیّد السّاجدین امام سجّاد(ع) که در غلّ و زنجیر در حالی که بیمار است و در این سفر اسارت با هر رنج و مصیبی درگیر است؟ ۳- یا از زنانی که سر برهنه به مانند کنیزان در ملأ عام در همه جا آشکار شدند؟»

از جمله کارهای وقیح و زشت لشکر یزید برداشتن حجاب از سر زنان صحرای کربلا بود که بسیاری از شاعران این صحنه دردآور را به تصویر کشیده اند:

تَجَاذَبها أَیدِی الْعَدُّوِّ خِمَارَهَا

فَتَسْتُرُ بِالْأَیدِی إذَا أَعْوَزَ السِّتْرُ

کَمْ حِصَانِ الذِّیلِ یرْوِی دَمْعُهَا

خَدَّهَا عِنْدَهَا قتِیلٍ بالظَّمَا

(همان، ۲/۷۳)

«۱- میان حضرت زینب(ع) برای حفظ حجابشان و دشمنان (نامرد) برای برداشتن آن حجاب کشمکش بود؛ زیرا او (حضرت زینب(ع)) با دست هایش خود را می پوشاند وآن هنگام که آن را از سرش برمی گرفتند. ۲- چه بسیار زنان پاکدامنی که در کنار بدن شهید تشنه دشت کربلا، اشک دیدگانشان گونه هایشان را سیراب گردانید.»

تَاللَّهِ لَا أَنْسَاکِ زَینَبُ والْعَدَا

قَسْرًا تَجَاذَبَ عَنْکِ فَضْلَ رَدَاکِ

لَمْ أنْسَ لَا وَاللَّهِ وَجْهَکِ إذْ هَوَتْ

بِالرُّدْنِ سَاتِرَهً لَهُ یمنَاکِ

(همان، ۴/۱۵۵)

«۱- به خدا قسم (ای) زینب تو را فراموش نمی کنم در حالی که دشمنان با قساوت و شدّت (تندی) گوش دامنت را می کشند. ۲- به خدا قسم، فراموش نمی کنم آن گاه که صورتت، دستت را با آستین پوشانده بود، (بر زمین) افتاد. (زمین خوردی)»

فَمَالُوا علَی أَوْلَادِه وَ نِسَائِهِ

وَ صَحْبٍ کِرَامٍ سَادَهٍ وَ سَرَاتِ

غَرِیبٌ یبِکِّی مِنْ نِسَاءِ حَوَاسِرَ

طَوَاهِرَ مِنْ کُلِّ الْأَذَی خَفِرَاتِ

(همان، ۳/۱۱۵)

«بر فرزندان و زنان و یاران بزرگوار و گرانقدر ایشان تعدّی نمودند. امام حسین(ع) غریبی است که زنان را که (از شدّت غم و اندوه) سرهای خود را برهنه کرده اند و با وجود هتک حرمت ها، پاک و عفیف هستند، می گریاند.»

برخی از شاعران هم به مقایسه زنان اهل بیت: در صحرای کربلا در زیر آفتاب سوزان با خیمه های آتشین و لباس های پاره پاره شده توسّط لشکر یزید و زنان خاندان او پرداخته است و واقعیّت تلخ و دردناکی را که زنان پاکدامن و عفیف امام حسین(ع) و یاران ایشان گرفتار شده، به تصویر کشیده اند:

لِآلِ یزِیدٍ مِنْ أُدْمٍ خِیامٌ

وَ أَصْحَابُ الْکسَاءِ بلَا ثیابِ

(همان، ۳/۱۸۶)

«خاندان یزید در قصر و چادرهای گرانبها به سر می برند و حال آن که اصحاب کسا بدون لباس هستند.»

أَتَنْهَبُ الْأَیامُ أَفْلَاذَ أَحْمَدَ

وَ أَفْلَاذُ مِنْ عَادَاهُمْ تتَوَدُّ

وَ یضْحَی وَ یضْمَا أَحْمَدُ وَ بَنَاتُهُ