فایل پاورپوینت کامل تحلیل محتوای کتب درسی دینی دوره متوسطه با رویکرد تربیتی محبت اهل بیت علیهم السلام

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل تحلیل محتوای کتب درسی دینی دوره متوسطه با رویکرد تربیتی محبت اهل بیت علیهم السلام :

مقدمه

در حوزه معرفت دینی، گرایش به عرصه های فرامادّی و فراحسّی، عمده ترین گرایش انسان و نیاز معنوی او، یکی از اساسی ترین نیازهای بشری تلقی می گردد. از این رو انسان باید در کنار همه قابلیت ها و توانایی های جسمانی و مادّی در جهت پیشرفت به تکامل معنوی نایل شود. در نظام تعلیم و تربیت جامعه ای که اهداف و آرمان های تربیتی آن براساس اندیشه های دینی و ارزش های اسلامی پایه گذاری شده است نیز یکی از اهداف مهم نظام تعلیم و تربیت، تربیت معنوی فراگیر و هدف گذاری آن در جهت ارتقای مذهبی و اخلاقی است. لازمه تصمیم گیری برای معنوی سازی فرایند آموزشی و مبادرت به آن، پرداختن به مؤلفه های تربیت معنوی در حیطه تعیین اهداف و فرایند یادگیری، یادگیرنده، رفتار معلمی و بالأخره محتوای آمورشی است که نیاز به فعالیت های علمی و پژوهشی بیشتر در این عرصه را دارد که بتواند راهبرد تصمیم گیری های آموزشی و تربیتی مناسب را به کار گیرد. محبت اهل بیت علیهم السلام یکی از مهم ترین راهبردهای تربیتی قرآنی است که علاوه بر مبانی اعتقادی، در مبانی رفتاری هم مطرح است و یکی از مؤلفه هایی است که تربیت معنوی اسلامی را امکان پذیر می کند.

محبت اهل بیت علیهم السلام با ارزشی معادل رسالت نبی مکرم اسلام صلی الله علیه و آله و سلم، یکی از عوامل اصلی برای گرایش انسان به معصومین علیه السلام و قرارگرفتن در مراحل گوناگون الگوپذیری از آنان، به شمار می آید. این راهکار تربیتی اسلام متربی را در راهی قرار می دهد که وجوب محبت او را به شناخت می رساند و شناخت این محبت را به مودت و الگوپذیری از این شخصیت های متعالی قرار می دهد. بنابراین محبت هم راهبردی تربیتی و هم ضمانت اجرایی برای نتایج است؛ افزون بر آن که از نظر فکری و اعتقادی، یک موضع اساسی برای «مؤمن» و شرط عمده برای تحقق «ایمان منبعث از توحید» شمرده می شود.

از این رو یکی از ویژگی های مهم برنامه آموزشی مطلوب در دوره متوسطه با نگرشی معنوی، پرداختن به این موضوع در متون درسی دینی این دوره به شمار می رود. توجه به این موضوع می تواند به عنوان یک هدف در برنامه درسی معنوی مطرح و به اشکال مختلف قادر است به عنوان یک اصل مهم در فرایند یادگیری و آموزش و ارتباط عاطفی بین فراگیر و معلم مؤثر باشد. در این میان منابع علمی و کتب درسی به عنوان یک مؤلفه اساسی و عمده، در فرایند آموزشی حائز اهمیت است و محتوا و مباحث مطرح شده در آن نماینده اهداف کلی و مقاصد تربیتی است. در این میان کتب دینی، جایگاهی ویژه دارند. در این راستا، رویکرد محبت اهل بیت علیهم السلام که به ویژه در حوزه مذهب شناسی شیعی از ارزش و اهمیت والایی برخوردار است می تواند به مثابه یک نظری تربیتی و یک عامل تأثیرگذار در جهت گیری های معنوی انسان مؤمن مورد ملاحظه قرار گیرد. از آن جا که اصل محبت اهل بیت علیهم السلام هم در مبانی نظری و اعتقادی و هم در رویکرد عملی و تربیتی حائز اهمیت و دارای آثار و پیامدهای تربیتی و انسان سازی است، در این پژوهش، کتاب های درسی دین و زندگی دوره متوسطه بر اساس میزان توجه به این مقوله بررسی می شود و تلاش شده از نظر جهت گیری مفاهیم، مضامین و پیام های مربوط به اصل ضروری محبت معصوم علیه السلام مورد تحلیل قرار گیرد. گفتنی است دوره متوسطه از این نظر واجد اهمیت است که افراد در آن، اگرچه ممکن است از نظر رشد عاطفی به سطوحی بالا از عواطف و احساسات دست یابند و کتب دینی از جهت جایگاه ویژه در تربیت معنوی مورد توجه است، اما از نظرکیفی نسبت به مراحل پیشین، جنبه تفکر منطقی در آنان تقویت شده و لذا زمینه تربیت عاطفی مبتنی برعقلانیت و خردورزی برای آنها بیشتر فراهم می گردد.

بنابراین مسئله مورد نظر این پژوهش را می توان در قالب این سؤال مطرح کرد که در کتب درسی دینی دور متوسطه، به چه میزان به موضوع محبت معصومین علیه السلام در راستای تربیت معنوی فراگیران پرداخته شده است؟

روش تحقیق و ابزار گردآوری داده

این پژوهش با رویکرد کیفی و شیوه تحلیل محتوا انجام شده است. تحلیل محتوا به عنوان یک فن پژوهش برای توصیف عینی، نظام دار و کمی محتوای رسانه ارتباطی تعریف شده است(بورگ و همکاران، ۱۳۸۳: ۱۳۲). از این رو شامل یک تحلیل نظام دار از متن و بر اساس کدگذاری در تحلیل محتوا بر اساس مفاهیم و معانی مورد نظر و عملیاتی نمودن متغیرها صورت می گیرد. بنابراین، محقق به پالایش مفاهیم می پردازد و ارتباط موجود میان مفاهیم را به دست می آورد و از طریق کدگذاری یا طبقه بندی مفاهیم مورد نظر، به عملیاتی کردن بررسی محتوا دست می یابد. مثلاً در این روش می توان برنامه سخنرانی فرد سیاسی یا تلویزیون را بر اساس آزادی خواهانه یا محافظه کارانه کدگذاری کرد یا همین کار را برای احادیث حضرات معصومان علیهم السلام را از حیث سند به سند قوی و ضعیف انجام داد. در کدگذاری محتویات باید دقت لازم داشت؛ زیرا ممکن است کلمات افراد به گونه ای بیان شده باشد که حالت مبهم و دو پهلو داشته باشد و به سادگی نتوان مقصود آن را تشخیص داد، به ویژه سیاستمداران از کلمات دوپهلو بسیار استفاده می کنند. در متون دینی نیز تشابهاتی وجود دارد؛ مانند آیات متشابه قرآن که موجب گمراهی افراد کم خرد شد. بنابراین، نباید مقالات سردبیر مجله خاص را هم به آزادی خواهانه و هم محافظه کارانه توصیف و کدگذاری کرد. باید ویژگی ها به گونه ای تنظیم شوند که مانع الجمع باشد و صفات پنهانی و مستتر آن مورد توجه قرار گیرد. برای توضیح این بحث، به مباحث محتویات قرآنی می پردازیم. از جمله مباحثی که از دیرباز اذهان مفسران قرآن را به خود مشغول ساخته، مفاهیمی همچون «بطن قرآن» است. ظاهر قرآن برای افرادی که به زبان عربی تسلط دارند، قابل فهم است و به آن محتویات آشکار اطلاق می گردد؛ ولی معانی قرآن منحصر به همین ظواهر نیست، بلکه لایه های زیرینی از معانی در قرآن وجود دارد که حاوی محتویات پنهان آن است. بنابراین، برای به دست آوردن لایه های پنهان و زیرین معانی قرآن، دقت و تخصص لازم است. در تحلیل محتوای سایر متون نیز لایه های پنهانی از معانی وجود دارد که نیاز به تأمل بیشتر دارند. به ویژه در زمان کدگذاری محتویات، باید به اهداف پنهانی که مترتب بر این محتویات است، توجه کرد. در این پژوهش، کتاب های دینی دوره متوسطه که بیشترین ارتباط را با موضوع تربیت معنوی فراگیران در این مقطع آموزش خاص دارند، انتخاب گردید. ابزار اندازه گیری در این پژوهش برای جمع آوری اطلاعات، چک لیست تحلیل محتوای کتاب های درسی دینی دوره متوسطه است. چارچوب نظری و مؤلفه ها این چک لیست در مجموع با مراجعه به منابع دینی اصیل و معتبر مانند آیات قرآن کریم، احادیث و روایات معصومین علیهم السلام و تفاسیر، شروح و تأویلاتی که مربوط به این دو تهیه و البته از تحلیل متون تربیتی برگرفته از آرا و نظریات متفکران اسلامی نیز استفاده شده است. با توجه به نتایج بررسی وتحلیل، در این فرم، دو مؤلفه اصلی در ارتباط با مفاهیم مرتبط با مقو له محبت معصوم علیه السلام تعیین شده که عبارت اند از:

الف) موارد کلی، اصول و ویژگی های محبت معصوم علیه السلام؛

ب) آثار، کارکردها و پیامدهای مثبت مربوط به محبت معصوم علیه السلام.

برای هرکدام از این دو مؤلفه، مؤلفه های فرعی دیگری نیز تعیین گردیده که عبارت اند از:

۱-مؤلفه های مربوط به موارد کلی، اصول و ویژگی های محبت معصوم علیه السلام: معنا و مفهوم محبت معصوم علیه السلام، ضرورت کلی محبت معصوم علیه السلام برای انسان، حقوق فراگیر معصومین علیهم السلام بر تمام انسان ها و بر مؤمنان به طور خاص، مسئولیت ها و وظایف مردم نسبت به معصوم علیه السلام، شرایط و زمینه های وصول به محبت، ارتباط توحید با ولایت مبتنی بر محبت، توصیف و تبیین دوستی با معصوم علیه السلام، تفکر و تدبر در شئون و ارزش های معصومین علیهم السلام، ضرورت پیروی از معصوم علیه السلام، احترام به آنان، ایجاد حس کنجکاوی نسبت به زندگی معصومان علیهم السلام، ویژگی های اخلاقی و رفتاری معصومان علیهم السلام، ویژگی های معاندان و دشمنان اهل بیت علیهم السلام، نشانه های دلبستگی و ارتباط عاطفی با معصوم علیه السلام.

۲-مؤلفه های مربوط به آثار، کارکردها و پیامدهای مثبت مربوط به محبت معصوم علیه السلام: اهداف امامت و ولایت مبتنی برمحبت، نقش وجایگاه معصومان در زندگی انسان، تأثیر محبت معصوم علیه السلام بر روابط بین انسان ها، تعریف و تمجید از معصومان علیهم السلام، تأثیر وجود معصوم در عالم تکوین، فواید و نتایج دوستی معصومان علیهم السلام در هنگام مرگ، در عالم برزخ و در آخرت، توسل به معصوم علیه السلام در استجابت دعا، نقش دوستی معصوم علیه السلام در دوری از گناه، رشد احساس تعلق به فرهنگ اهل بیت علیهم السلام، استفاده از مواعظ و نصایح معصومان علیهم السلام در زندگی، تقویت روحیه انتظار و آمادگی برای ظهور حضرت مهدی رحمه الله، حق طلبی و ظلم ستیزی با الگوپذیری از معصوم علیه السلام، ذکر احادیث و روایات معصومان علیهم السلام، امر به معروف و نهی از منکر برگرفته از زندگی آن بزرگواران علیهم السلام، نقش محبت و دوستداری آنان در قبولی عبادات، نفی دشمنی با معصومان علیهم السلام، آسیب ها و پیامدهای منفی ارادت و محبت نداشتن به آنان. ابزارجمع آوری اطلاعات در این پژوهش، همین چک لیست یا فهرست مؤلفه های مربوط به دو مؤلفه اصلی مرتبط با مقو له محبت معصوم علیه السلام است. واحدهای تحلیل در کتاب های درسی، مفهوم، مضمون یا کلمه است که با خواندن محتوای کتاب ها، هر عبارتی که حاوی مفهوم، مضمون و یا کلمه مربوط به هرکدام از مؤلفه هاست، مشخص شده و فراوانی آنها شمارش شده و سپس با گزارش فراوانی و میانگین آنها، مورد پردازش و تحلیل قرار می گیرد.

برای روایی محتوایی و صوری مؤلفه های چک لیست، براساس نظریات متخصصان و صاحب نظران حوزه و دانشگاه، با انجام اصلاحاتی، موارد دیگری نیز به آن افزوده شد. برای دست یابی به ثبات لازم بین دیدگاه های ارزیابان محتوای کتاب ها و پایایی ابزار اندازه گیری، محاسبه ضریب توافق نظرات آنان و به دست آمدن مقدار ۸۲/۰ پس از مطالعه جداگانه نمونه هایی از کتاب ها توسط دو نفر از افراد صاحب نظر، می تواند مورد تأیید قرار گیرد؛ زیرا گویای هماهنگی و ثبات لازم بین نظرات آنهاست.

چارچوب نظری

چارچوب نظری این بحث مبتنی بر یک نگرش منسجم است که بر اساس آن محبت اهل بیت علیهم السلام هم به عنوان یک خط مشی در زندگی و هم به عنوان یک رویکرد تربیتی قابل بررسی است. در آموزه های تربیتی اسلام، غایت نهایی آفرینش انسان، کمال در تربیت آدمی ونزدیکی به خط استاندارد با اخذ یک خط مشی تربیتی و یا «استراتژی حیات انسانی» است که تنها شناخت و گزینش مطلوب این استراتژی و عمل برمبنای آن، می تواند رستگاری و تربیت یافتگی انسان را تضمین کند. این استراتژی برمبنای آیات و روایات، حبّ الهی و محبّت به خداست. در تبیین این موضوع، می توان گفت یکی از غایات تربیت اسلامی تربیت معنوی است و آن زمانی تحقّق می یابد که انسان، خداوند یگانه را مالک و مدبّر خویش می گیرد. تنها سرسپاری واقعی به مالکیّت و تدبیر اوست که می تواند آدمی را به تعالی و فلاح رهنمون سازد. با توجّه به مفهوم ربوّبیت خدا و مالکیت و مدبّریت او، می توان تربیت حقیقی را شناخت خدا به عنوان ربّ یگانه انسان و جهان و برگزیدن او به عنوان ربّ خویش و تن دادن به ربوّبیت او و تن زدن از ربوّبیت غیر دانست (باقری، ۱۳۸۰: ۴۴)؛ بر مبنای تعریف یادشده، انسانی که مشتاق پیمودن طریق تربیت است، باید از مراحل سه گانه آن _ یعنی شناخت ربوبی خداوند (مالکیت و تدبیر)، انتخاب و گزینش او به عنوان ربّ خویش و عمل به این گزینش به صورت تن دادن به ربوّبیت خدا و تن زدن از ربوّبیت غیر _ گذر کند. برای پیمودن این مسیر و وصول به هدف غایی حیات و تربیت، مؤثرترین و کارآمدترین استراتژی و راهبرد، همان محبّت به خداوند سبحان است. مفهوم محبّت _ آن گونه که مرحوم فیض کاشانی توصیف می کند _ عبارت است از میل و گرایش طبیعت و سرشت انسان، نسبت به موجود دارای لذّت و حلاوت. اگراین میل و گرایش، شدّت پیدا کرد و تقویت گردید، عشق نامیده می شود (فیض کاشانی، ۱۴۰۳: ج۸، ۸). خداوند متعال از جهت آن که موجودی کامل و غنیّ مطلق است و غرض و مقصدی خارج از ذات خویش ندارد، مخلوقات را آفرید تا همواره آیه و نشان او باشند و هر موجودی از نظر وابستگی و تعلّق به خالق خویش، محبوب واقعی و تکوینی او خداوند است. اشاره های قرآن به این که هر موجودی به تسبیح، تقدیس و ستایش خداوند مشغول است، دلیل آشکاری است برآن که حبّ خداوند متعال در ذات هر موجودی سرشته است و او با تمام وجود، خدا را می طلبد. امام سجاد علیه السلام نیز در دعای اوّل صحیفه سجّادیه، به این مطلب اشاره دارد که خداوند موجودات را از نیستی به هستی آورد و در راه محبّت خودبرانگیخت. انسان نیز که بالقوه، کامل ترین و جامع ترین آفرید الهی و مظهر تمام صفات جمال و جلال او به شمار می آید، از این امر مستثنی نیست. او برترین و متعالی ترین جلوه های عشق و محبّت الهی را می تواند از خود متجلّی سازد و طریقی به جز احساس دلبستگی حقیقی و محبّت ورزیدن به هستی بخش خود، برای او وجود ندارد و همان گونه که در روایات آمده است، حقیقت دین الهی و ایمان به خدا همانا حبّ به او و محبّت ورزیدن در راه او، معرّفی شده است(مکارم شیرازی و همکاران، ۱۳۷۲: ج۲۲، ۱۶۳). در روایتی دیگر، حقیقت ایمان، حبّ و بغض نامیده شده است؛ حبّ به خدا و در راه او و بغض نسبت به غیرخدا و راه غیر او(کلینی، ۱۴۰۵: ج۲، ۱۲۵). در قرآن کریم، نشان افراد با ایمان، شدّت علاقه، دلبستگی و محبّت آنان نسبت به خداوند، دانسته شده است: والَّذیِنَ آمنوُا اَشَدُ حُبّاً للهِ؛ (بقره: ۱۶۵)افراد با ایمان، محبّتشان به خداوند بیشتر است. نگرش اسلام نسبت به جهان و انسان، نگرشی توحیدی بر پای همگرایی و محبّت است و اگر واگرایی، پراکندگی و انفصال مشاهده می شود، نسبت به عوامل واوامر شیطانی، غیرتوحیدی و آمیخته با شرک وکفر است؛ زیرا حبّ نسبت به یک چیز همراه است با بغض نسبت به ضدّ آن. اگر نظام هستی براساس حبّ نهاده شده است، پس دین خدا نیز هماهنگ با این نظام، چیزی جز دوست داشتن و ملتزم شدن به لوازم آن نیست. از این رو اخلاق، سیاست، فرهنگ، اقتصاد و حقوق آن نیز بر بنیان حبّ گذارده شده است. دین و مکتبی که هستی را عین حبّ می داند و جهان و انسان را نیز محکوم حبّ و دوستی دانسته است و خود نیز جز برمحبّت نازل نشده است، رشد، تربیت و کمال انسانی را نیز لزوماً درپرتو حبّ توجیه می کند. بنابراین ضرورت دارد حیات انسان نیز هماهنگ با نظام هستی، بر محور حبّ بنا گردد، نگاه او به غیر از خود، محبّت آمیز شود و راه او به سوی سعادت نیز همان طریق محبّت درنظر گرفته شود. اگرچه حصول حبّ در مُحبّ، نسبت به محبوب، یک علاق روحی، نفسانی و باطنی نسبت به او تلّقی می گردد و معلول درک، شناخت و آگاهی مُحبّ به ویژگی ها و کمالات محبوب است و با افزایش معرفت، عشق و محبّت نیز افزون می گردد؛ اما با توجّه به یکی از براهین توحید در قرآن کریم، اصل شناخت خداوند و ربوّبیت او نیز متفرّع بر محبّت آدمی و فطرت حبّی او نهاده شده است و در پی آن، انتخاب و گزینش خداوند به عنوان ربّ انسان و تن دادن عملی به ربوّبیت او از طریق دوری جستن از ربوّبیت غیر او نیز برمبنای همین محبّت و فطرت حبّی ارزیابی می گردد. در تبیین مطلب یادشده می توان گفت فطرت انسان، طالب کمال و جمال مطلق، ازلی و ابدی است و از هرچه که زوال و نیستی در او راه یابد، گریزان و بیزار است. آن چه موضوع و محور عشق حقیقی و محبّت راستین به شمار می آید، وجود متعالی و برتری است که هیچ گاه در او نیستی، کاستی و سستی یافت نخواهد شد. بالاترین رنج و عذاب فطرت آدمی از آن است که دراین دنیا به هرچه دل می بندد و محبّ او می گردد، سرانجام زایل و نابود می شود. بنابراین انسان ذاتاً در پی آن کمال و جمالی است که همیشگی بوده و همواره روشن به نور وجود و به دور از ظلمت عدم باشد. دراین صورت است که روح انسانی ندای فطرت سر می دهد که اِنّی وَجَّهْتُ وَجْهیَ لِلَّذیِ فَطَرَ السَّمَواتِ و الْأَرْضَ حَنیفاً وَ مَا أَنَا مِنَ الْمُشرِکیِن(انعام: ۷۹). به هر حال، فطرت انسانی از گرایش به سوی محبوبی که دارای جمال و کمال محدود و زوال پذیر باشد، ارضا و اقناع نمی گردد و ذاتاً روی به محبوبی می آورد که مطلق و نامحدود بوده و خالق هرجمال و کمال است. این گرایش، تعلّق و محبّت به خداوند را می توان به عنوان جهت گیری اساسی در زندگی مطلوب و حیات معنوی انسان به شمار آورد؛ زیرا تمام حرکات، سکنات و رفتارهای او را تحت تأثیر قرار داده و می تواند آدمی را به هدف غایی و قرب الهی نایل گرداند؛ چرا که در مراحل عمد فرایند تکامل یافتن انسان، یعنی شناخت، گزینش و عمل، مهم ترین نقش را برعهده دارد. اما خداوند متعال در عالم امکان، برای بندگان خود، وسایل و وسایطی قرارداده است که تنها از طریق آنان می توان به مقام بندگی، عبودّیت، محبّت و قرب الهی دست یافت. این افراد، همان پیامبران الهی و اولیای حق هستندکه در رأس هم آنان، پیامبراسلام حضرت محمّد صلی الله علیه و آله و سلم و اهل بیت علیهم السلام او قرار دارند و دست یافتن به محبّت حقیقی خداوند، تنها از راه دست یابی به محبّت، موّدت و متابعت آنان امکان پذیر است. از این رو در قرآن کریم از قول پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله و سلم آمده است: اِنْ کُنْتُمُ تُحِبّونَ الله فَاتَّبِعُونی یُحْببِکُمُ الله.(آل عمران: ۳۱)همچنین می خوانیم:

أَساسُ الإِسلام حُبّی و حُبُّ أهل بَیْتی.(امین زاده، ۱۳۷۸: ۹۷)در فرازی از زیارت جامع کبیره نیز آمده است: مَنْ أَحَبَّکُم فَقَدْ أَحَبَّ الله وَ مَنْ أَبْغَضَکُمْ فَقَد أَبْغَضَ الله.(قمی، ۱۳۷۱: ۹۱۱)بنابراین راه محبت اهل بیت علیهم السلام به معرفت می رسد وهرچه بیشتر شود برعمق این معرفت افزوده و این عشق و شناخت همپای هم ارتقا می یابد. دو نکت دیگر در قرآن کریم بر اهمیت محبّت حقیقی ائمه اطهار علیه السلام به عنوان راهبرد تربیتی و استراتژی حیات برای مؤمنان افزوده و التزام نظری و عملی به آن راضروری اعلام می کند. نکت اوّل آیه شریفه ای است که در آن، پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم پاداش انجام رسالت الهی خود را تنها، موّدت و محبّت عترت و اهل بیت خود قرارداده و آن را از مردم طلب کرده است که در آن امر رسالت پیامبر