فایل پاورپوینت کامل تربیت دینی(۱)

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل تربیت دینی(۱) :

مقدّمه

دانشمندان و افراد عادی از لحاظ درک ماهیت دین و شناخت تربیت دینی با هم متفاوتند. ولی با وجود این تفاوت ها، تقریبا همگی بر اهمیت دین اتفاق نظر دارند. سیر تاریخ بشری به طور واضح دلالت دارد بر این که دین وجود داشته و همواره از بزرگ ترین و مؤثرترین نیروهای تأثیرگذار در زندگی بشر بوده است. پژوهشگری که حوادث تاریخی را منصفانه بررسی کرده باشد، به این نتیجه می رسد که نبود دین عاملی قطعی در فروپاشی دولت های قدرتمند بوده است. تربیت دینی به عصر جدید، جامعه ای معیّن و یا دینی خاص محدود نمی شود. در ایالات متحده، آمارها نشان می دهند قریب نود درصد از ساکنان به مدت چهار سال یا بیش تر از تربیت دینی بهره مند شده اند، در حالی که حکومت تفکر سکولار را به عنوان روش و فلسفه زندگی پذیرفته است. در سال ۱۹۶۹ قریب ۱۷۱ میلیون نفر در جای جای جهان در مدارس تحت نظر کلیسا درس می خواندند. از بارزترین ویژگی تحوّل در برنامه های آموزشی، که پس از تشکیل دولت اسرائیل در فلسطین اشغالی پدید آمد، تمرکز بر تربیت دینی در مدارس مذهبی و غیرمذهبی بود؛ چرا که پرورش روح یهودیت در روان دانش آموز هدف اصلی آن به حساب می آمد.

از آنچه گفته شد، روشن می شود که برخی جوامع غیردینی بسیارعلاقه مند هستند که در نظام های تربیتی خود، نقشی به «تربیت دینی» واگذار کنند. با وجود چنین واقعیت های آشکاری، برخی پژوهشگران و مربیّان در جهان عرب در نوشته های خود از نظراتی غیر از این سخن به میان می آورند؛ سخنانی متعارض با آنچه دین را عاملی نیرومند در حیات بشری می داند. لازم است این نظرات با اهمیت بیش تری از سوی پژوهشگران، مربیّان و سیاست مداران در جوامع امروزی مورد توجه قرار گیرند. این گفتار، به دنبال ارائه توضیح بیش تر و کامل تری درباره موضوع بحث و جوانب گوناگون آن است. بارزترین موضوعاتی که در این فصل مورد بحث و بررسی قرار می گیرند، عبارتند از: ماهیت دین و پیدایش آن، مفهوم «تربیت دینی»، ارتباط حکومت با تربیت، و جایگاه تربیت دینی در مدرسه.

بررسی موضوعات مذکور به روش توصیفی تطبیقی خواهد بود. این روش به تحلیل موضوعی مسائل طرح شده، پیش از اجرای کار مقایسه، اعتقاد دارد.

مفهوم دین و پیدایش آن

هزاران سال پیش از میلاد مسیح، بشر خدا یا خدایان متعددی را پرستش می کرد. برای مثال، مصریان اعتقادات خود را بر کاغذهای پاپیروس ثبت می کردند و بعضی از آن ها را بر مقابر و معابد نقش می نمودند. آن ها اجساد مردگان خود را به دلیل اعتقاد به برانگیخته شدن پس از مرگ، مومیایی می کردند. نتیجه آن که دین از زمان های بسیار گذشته همراه بشر بوده است.

پیش از آن که تعریف ادیانی را که بیش ترین گسترش در جهان را داشته اند، آغاز کنیم، لازم است ماهیت دین را مشخص نماییم. شناخت دین از طریق تعریف و مشخص نمودن ارکانی میسّر است که در ساختار دین نقشی اصلی برعهده دارند و بدون تعریف، واژه «دین» به صورت اصطلاح گسترده ای باقی خواهد ماند که فاقد معنای مشخصی است.

محققان دین را به اشکال متعددی تعریف کرده اند؛ از جمله:

الف. پیوندی که انسان را به خدای سبحان ارتباط می دهد؛

ب. درک وظایفی که بر عهده داریم، از این نظر که این وظایف براساس اوامر الهی شکل گرفته اند؛

ج. مجموعه وظایف مخلوق در برابر خالق؛

د. ایمان به موجودات غیرمادی؛

ه . اعتقاد به فقر واطاعات مطلق؛^(۲)

و. نظامی که تمامی زندگی را در برمی گیرد و یا مجموعه کاملی از ارزش ها.^(۳)

دکتر محمد عبدالله دراز «دین» را این گونه تعریف کرده است: «قانونی الهی که در اعتقادات، به حق و در مناسبات و رفتارهای اجتماعی به خیر و رفتار مناسب رهنمون می شود.»^(۴)

علّامه مودودی برای «دین» تعریفی شبیه به این ارائه کرده؛ او گفته است: «دین نظام کاملی برای زندگی است که جوانب اعتقادی، اخلاقی و عملی زندگی را در برمی گیرد. در دین، شخص به قدرت موجود برتر، که همان خداست، گردن می نهند، اطاعت او را می پذیرد و به شریعت او ایمان می آورد، به نیکی پاداشش امیدوار و از بدی عقوبتش ترسان است.»^(۵)

تعاریف گذشته نمونه ای از تعاریف بسیار برای «دین» هستند. فرهنگ های لغت نیز اشاره دارند که این لفظ برای دلالت بر معانی متعددی به کارگرفته شده است؛ از جمله:

الف. قهر، سلطه، حکم و امر؛

ب. خضوع و اطاعت؛

ج. کیش، مذهب و آیین؛

د. جزا، به معنای حساب.

از این معانی به دست می آید که واژه «دین» در زبان عربی، به معنای وجود نوعی ارتباط بین دو طرفی است که یکی طرف دیگر را بزرگ شمرده، در برابرش خضوع و فروتنی می کند. اما از آن جا که بحث کنونی فراتر از بررسی دینی معیّن است، به نظر می رسد برای به دست آوردن معنای این اصطلاح، نمی توان تنها به فرهنگ های لغت اکتفا کرد، بلکه برای تعریف واضح «دین»، لازم است حوزه های مشترک ادیان گوناگون را مورد مطالعه قرار دهیم.

شیوه رایج جامعه شناسان پرهیز از بحث در خصوص دین و تمرکز بر مطالعه کارکرد اجتماعی دین است. آن ها تنها آن چیزی را که مشاهده کرده اند، بررسی می کنند؛ چرا که دین را پدیده ای اجتماعی به حساب می آورند.^(۶) این شیوه دچار خطاهای روش شناختی متعددی است. پیروان این گرایش بین دین به عنوان حقیقتی مستقل، و بین روشی که به واسطه آن دین در زندگی افراد تأثیر می گذارد، تفاوتی قایل نمی شوند. از این رو، لازم است برای بررسی عناصر مشترک، به جای مطالعه آن ها در رفتار پیروان این ادیان، به عقایدی باز گردیم که از سوی این ادیان ارائه شده اند.

از جمله عناصر مشترک بین ادیان گوناگون، ایمان به وجود خدای بزرگ یا خدایان متعدد است که هستی را اداره می کند. این واقعیت بر دین یهود، مسیحیت و اسلام قابل تطبیق است. حتی مذاهب بودا، هندو، و کنفوسیوس، که ایمان به خدا را در مراحل پایانی، جزئی از اعتقادات خود قرار داده اند، نیز جزو این مجموعه قرار می گیرند. از پیامدهای پذیرش این عنصر در تعریف «دین»، خروج فلسفه های ساختگی همچون اگزیستانسیالیسم، سوسیالیسم و کمونیسم از دایره بحث است.^(۷)

رکن دوم از ارکان دین، «خضوع در برابر خدا»ست که موجب پیدایش امید و از بین رفتن یأس و ناامیدی می گردد و انسان را به پرستش خدا وامی دارد. «اخلاق» رکن سومی است که در ساختار دین دخالت دارد.

رکن چهارمی نیز وجود دارد که در واقع خصوصیات شناختی^(۸) و منابعی است که این شناخت ها بر آن ها تکیه دارند. دین منابع شناخت را برای فرد آشکار می سازد و او را بر چگونگی دست یابی به آن ها راه نمایی می کند. اگر بخواهیم دین را به صورتی کامل تعریف کنیم، لازم است این ارکان چهارگانه را در تعریفمان لحاظ کنیم؛ آن ها عبارتند از: ایمان به خدا یا خدایان متعدد، خضوع در برابر او، ارزش های اخلاقی و خصوصیات شناختی. بنابراین، می توان «دین» را به نحو ذیل تعریف کرد: «نظامی از اعتقادات، ارزش های اخلاقی و معارفی که از اعتقاد به وجود خدای یگانه و یا خدایان متعدد از نظر ادیان مشرک که سزاوار اطاعت و پرستش است، نشأت می گیرد.»

پس از تعریف دین و مشخص کردن ارکان اساسی آن، بسیار ساده می توان بحث پیدایش دین را پشت سر گذاشت. برای توضیح درباره پیدایش دین در جوامع بشری، دو دیدگاه متباین مورد توجه قرار گرفته اند:

پیروان رویکرد اول بر این باورند که دین از دستاوردهای اندیشه بشری است. دین با پرستش ارواح و خدایان متعدد آغاز شد. پس از آن رشد کرده و در دوران های بعدی حیات بشری، به مرحله توحید رسید.

اما رویکرد دوم، دین را نعمتی از جانب خدا می داند و نقش بشر را منحصر در فهم و اجرای آن می داند.

در ضمن رویکرد اول، نحله های فکری متعددی یافت می شوند که تمامی آن ها سعی دارند پیدایش پدیده دین داری را از نگاه خود تفسیر کنند. در صدر این مکاتب، «طبیعت گرایی»^(۹) قرار می گیرد؛ چرا که عده ای از دانشمندان غرب بر این باورند که پدیده های طبیعی باعث برانگیخته شدن روح انسان شده و او را به عبادت آن ها تشویق کرده است. دسته ای دیگر از آن ها اعتقاد دارند «پرستش» تمام مظاهر هستی را شامل نمی شود، بلکه منحصر در اموری است که پیدایش آن ها در هر روز اتفاق نمی افتد؛ مانند رعد و برق و طوفان.

دکتر رحمات از حامیان این گرایش فکری انتقاد می کند؛ زیرا معتقد است پدیده های مورد پرستش، خود هیچ گاه به طور حقیقی مورد پرستش نبوده اند، بلکه پرستششان به این دلیل است که آن ها در کنار و یا تابع نیروهای غیبی دیگری هستند و یا این که نمادی برای آن ها محسوب می شوند.^(۱۰)

«حیات گرایان»^(۱۱) اعتقاد دارند که اصل در دین «پرستش ارواح» است. انسان پدیده مرگ را مشاهده می کند و این پدیده او را به اعتقاد به وجود چیزهایی که آن ها را درک نمی کند سوق می دهد؛ چنان که رؤیا که انسان را قادر می سازد در خواب با مردگان گفت وگو کند، اعتقاد به وجود ارواحی را تقویت می کند که نابود نمی شوند.

نگرش سوم در تبیین پدیده تدیّن، رویکرد روان شناسانه است. پیروان این رویکرد اعتقاد دارند که پیدایش دین به شکست و ناکامی فرد در تحقق آرمان ها و اهدافش بازمی گردد. عدم موفقیت در تحقق اهداف منجر به ظهور بحران های درونی می شود که گرایش به دین از نتایج آن است.

اما گرایش چهارمی، که جریان اول را در بردارد، گرایش جامعه شناختی است. یکی از جامعه شناسان فرانسوی، امیل دورکیم، بیان می دارد که بررسی پدیده تدیّن نیازمند بازگشت به جوامع ابتدایی است؛ چرا که در این جوامع، می توان دین را به شکل اصیل و بی شائبه ملاحظه کرد. از نظر این جامعه شناس، «دین» عبارت است از: اعمالی که افراد جوامع ابتدایی (بدوی) در حین جشن ها و مراسم های خود انجام می دهند.^(۱۲) روشن است که این تفسیر از «دین» فاقد کم ترین استناد علمی است.

این مکتب از بارزترین گرایش هایی است که پیدایش پدیده دین داری را توضیح می دهد و آن را از دستاوردهای فهم و اندیشه بشر به حساب می آورد. این گونه مکاتب فکری، که از رویکردهای قراردادی رایج پی روی می کنند، در عاملی که منجر به ظهور پدیده دین داری می شود، از یکدیگر متمایز می شوند. با این حال، در بین خود بر تکامل آن اتفاق نظر دارند. انسان اولیه به خدایان متعددی از ارواح یا نیروهای طبیعت ایمان داشت. پس از آن به خدای واحدی مؤمن گشت. آن ها به این باور گرایش پیدا کردند که انسان در عصر حاضر، فکرش تکامل یافته و مرحله دین را به این اعتبار که تفکر دینی مرحله اول از مراحل تحوّل و تکامل فکری بشر است، پشت سر گذاشته است. اما مرحله پایانی، مرحله فلسفه واقعی است که به حفظ پدیده ها و شناخت روابط موجود بین اجزای گوناگون آن ها اهمیت می دهد.

اما جریانی که در ذات خود از جریان قایل به تکامل پدیده تدیّن متمایز است، دین را امری الهی می داند، نه از ساخته های بشر. خدای سبحان انسان را خلق کرد و به او توانایی درک وجود خویش را بخشید. انسان از دیدگاه اسلام فطرتا دیندار است؛ یعنی قادر است به واسطه آنچه خدا از نیروها، توان و استعداد در او جمع کرده، خدا را بشناسد. او انسان را به حال خود رها نکرده، بلکه سرپرستی او را با راهنمایی اش به راه مستقیم، برعهده گرفته است. هدایت و توحید در جوامع انسانی، از ابتدا ظهور داشته، اما انحراف از توحید در مراحل بعدی اتفاق افتاده است. از این مطلب، روشن می شود که موضع اسلام در مسأله پیدایش دین، با مکاتب ساختگی اختلافی ریشه ای دارد و احتمالاً پیروان مکاتب ساختگی، خود اسیر بعضی ادیان منحرف در برخی جوامع ابتدایی شده و پنداشته اند به حقایق کاملی دست یافته اند. آن ها سعی نکرده اند به پدیده تدیّن نگاهی جامع داشته باشند.

ادیان جهان

شاید بتوان گفت اسلام و مسیحیت در میان ادیان، از بیش ترین گسترش در جهان برخوردار بوده اند و یهودیت کم ترین گسترش را داشته است. آماری که از دائره المعارف بریتانیا به دست آمده، گسترده ترین ادیان در نیمه اول سال ۱۹۸۱ میلادی را مطابق ترتیب ذیل بیان می دارد:^(۱۳) 1. مسیحیت؛ ۲. اسلام؛ ۳. مذهب هندو؛ ۴. آیین بودا؛ ۵. یهودیت.

برای روشن شدن دلیل، ابتدا توضیحی مختصر درباره هریک از این ادیان ارائه می شود:

«هندوئیسم» قدیمی ترین این ادیان است؛ چرا که قریب هزار سال پیش از میلاد به وجود آمد. برای هندوئیسم مؤسس مشخصی شناخته نشده و این دین مجموعه کتب مقدسی دارد که کتاب فیدا از مهم ترین آن هاست. فیدا لفظی است که بر علم و معرفت دلالت دارد و عبارت است از مجموعه وردهایی که علمای دین هندو به وجود آورده اند. آیین هندو به خدایی به نام «برهما» اعتقاد دارد، ولی بسیاری از هندوها خدایان دیگری نیز دارند، همانند «فشنو» و «شیفا». مذهب هندو معتقد به تناسخ ارواح است؛ روح فرد پس از مرگ و از طریق تولدی دوباره، به موجودی دیگر منتقل می شود. وضعیت روح در این مرحله، به کارهای سابقی بستگی دارد که صاحب آن انجام داده است. کسی که گناه کند، در حالتی پست متولد می شود؛ چرا که روح او در سگ و یا قورباغه حلول خواهد کرد.هندوئیسم برای تمام موجودات زنده احترام قایل است. یک هندو خدا را در تمامی آن ها مشاهده می کند. از این رو، از خوردن گوشت حیوانات خودداری می کند. گاو نزد هندوها جایگاه منحصر به فردی دارد. آن ها ذبح را تحریم می کنند و معتقدند چنین عملی موجب ابتلای به آتش خواهد شد. این مذهب بر این باور است که تقسیم جامعه به طبقات گوناگون امری فطری است. «طبقه برهمن» بالاترین رتبه از مراتب طبقاتی را به خود اختصاص می دهد. به همین دلیل، افراد این طبقه از لمس پاریاها (طبقه نجس)، که پایین تری طبقه اجتماع هستند، خودداری می کنند. طبقه برهمن وظایف علمای دین را در انحصار خود قرار می دهد. هندوئیسم برای ترویج مبانی خود، کاملاً به تربیت وابسته است. منابع تاریخی نشان می دهند هندوها در قرون وسطا، در مرکز و جنوب هند، مراکزی برای آموزش های دینی برقرار ساخته بودند.

در قرن ۲۰ م، مراکز تعلیمات عالی با برخی معابد ارتباط یافتند. پیوسته در هند حتی امروزه مدارسی وجود دارد که به طور تمام وقت، عقاید هندو را آموزش می دهند.^(۱۴)

در زمان معاصر، اقداماتی برای اصلاح مذهب هندو آغاز شده است. یکی از مصلحان خواهان عبادت خدایی واحد و دور افکندن نظام طبقاتی شده، ولی او نتوانسته است اصلاحاتی اساسی در این مذهب به وجود آورد. امروزه مذهب هندو به شکل دینی منطقه ای باقی مانده که می توان گفت: محدود به شبه قاره هند است. معابدشان نیز همچنان انباشته از بت ها هستند.

مذهب «بودا» نیز خاستگاهی هندی دارد. مؤسس آن، «بودا»، در شمال هند متولد شد. پس از آن در خارج از موطن اصلی خود، بخصوص در چین، انتشار یافت. این مذهب نیز تناسخ ارواح را می پذیرد. هدف والا در زندگی از نظر بوداییان تحقق «نرفانا» است که می توان آن را به «سعادت ابدی» تعریف کرد. یک بودایی تنها زمانی که شهوت خود را مهار کند، می تواند به این مرحله دست یابد. او پس از رام نمودن شهوات، توجه خود را بر شرایط و حالات روحی خود متمرکز می سازد. او می تواند حرکات عضلاتش را از طریق تمرکز حواس، خیال و ادراک، متوقف کند و زمانی که در این ورزش به کمال رسید، می تواند نرفانا یعنی توقف احساس را محقق سازد.

آیین بودا نظام طبقاتی مورد پذیرش هندوئیسم را نمی پذیرد. بودا بطلان این نظام را اعلام کرد. بودائیسم به جنبه های اخلاقی توجه دارد. بوداییان معتقدند: ارزش علم در مقدار مشارکت آن در رشد روحی انسان نهفته است.^(۱۵) به همین دلیل، این دین آموزش از طریق الگوسازی را با اهمیت بسیار مورد توجه قرار می دهد. توجه این دین به نرفانا از نگاه بدبینانه آن ها به زندگی ناشی می شود؛ زندگی انسان پر از دردها و رنج هاست، و سبب این آلام ازنگاه آن ها، به تعلّق انسان به جسد خود باز می گردد و انسان می تواند از طریق مقهور ساختن جسد خود، از این رنج ها رهایی یابد. نفی ویژگی اخلاقی از ارزش های مرتبط با این حیات دنیوی از سوی بودائیسم، به ایجاد افراد غیرمسؤول نسبت به آنچه در اطرافشان رخ می دهد، کمک می کند.

در میان ادیان عمده جهان، دین یهودیت از کم ترین دامنه گسترش برخوردار است. یک پژوهشگر غربی معتقد است: یهودیت بر دو محور استوار می باشد: ایمان به خدا و اعتقاد به برگزیده بودن ملت یهود از جانب خدا. انسان در دین یهود دارای اراده ای آزاد بوده و در برابر اعمال خود مسؤول است. او موجود محترمی است که خدا او را به صورت خود آفریده است.^(۱۶) عهد عتیق کتاب مقدّس آنان است. تورات، مهم ترین جزء آن، از پنج سفر تشکیل می شود. این اسفار عبارتند از: تکوین، خروج، لاویان (تانبان)، عدد و تثنیه. یهود معتقد است: حضرت موسی علیه السلام همان کسی است که این اسفار پنج گانه را نگاشته، اما منتقدان عهد قدیم در آن تردید دارند؛ چرا که یکی از این سفرها از وفات حضرت موسی علیه السلام سخن می گوید و عقلاً محال است که کسی پس از مرگ، از خود سخن بگوید. تلمود، کتاب مقدّس برخی یهودیان، شرحی لسانی است که پس از عهد عتیق جمع آوری شده و در برگیرنده شرح علمای یهود بر کتاب مقدّس است و از نوشته های آنان به حساب می آید.

از مهم ترین انتقاداتی که متوجه دین یهود است چنان که خود آنان نیز آن را می پذیرند وجود تمایلات سلطه جویانه و افکار نژادپرستانه در این دین است. این انحراف در فکر و عقیده در کانون توجه تعالیم حضرت مسیح علیه السلام قرار داشت. تعالیم او تنها بر محبت به مسیحیان اکتفا نمی کند، بلکه محبت دشمنانشان را نیز واجب می کند. کتاب مقدّس مسیحیان از دو قسمت عمده تشکیل می شود: عهد عتیق، که یهود نیز بدان ایمان دارد؛ و عهد جدید، که پیروان مسیح بعدها نگاشته اند. «اناجیل» مهم ترین قسمت عهد جدید است و شامل انجیل متی، انجیل مرقس، انجیل لوقا و انجیل یوحنّا می شود. این انجیل ها لبّ تعالیم مسیح را در بردارند. البته بین طوایف مسیحی در محتوای عهد جدید اختلاف است.^(۱۷)

مسیحیت معتقد است: خدای سبحان انسان را به شکل خود خلق نموده است. از این رو، می تواند بنابر گفته کشیش انواتی با حیات درونی خدا سهیم شود. انسان از روحی بلند مرتبه برخوردار است و به همین دلیل، در آرزوی اتحاد با خداست. این اتحاد تنها زمانی صورت می گیرد که انسان تمامی زندگی خود را وقف خدا کند. او با عقل خود، قادر خواهد بود جهان نامحدود را بشناسد و به گنجینه های حیات جاودانی دست یابد.^(۱۸) مفهوم «گناه» در تربیت مسیحی، از جایگاه مهمی برخوردار است. مربیان تربیتی مسیحی بر این باورند که کودک به کارهای بد علاقه وافری نشان می دهد و این در اصل به گناهی باز می گردد که حضرت آدم بدان مبتلا شد. بر همین مبنا بود که حرف هجای اول در زبان انگلیسی، یعنی حرف A، به مدت دو قرن در امریکا، به گونه ای آموزش داده می شد که این مفهوم را تثبیت کند.^(۱۹) عبارتی که دانش آموزان باید حفظ می کردند این عبارت بود:

در خطای آدم بود که همه ما گناه کار شدیمA: in Adam¨s fall, we sinned all.

اما امروزه اندیشه گناه بدان صورت که در کتاب مقدّس آمده، رو به نابودی است و گناه بدین معنا تغییر یافته است: سرپیچی از روی عمد از اطاعت پروردگار.^(۲۰) مسیحیت با وضع جهان به هر شکل که باشد، درگیر نمی شود، بلکه آن را پذیرفته و خود را با آن وفق می دهد.

آخرین دین از ادیان آسمانی، دین حنیف اسلام است. اسلام آمد تا حقیقتی اساسی را، که سایر ادیان آسمانی نیز بدان اشاره داشتند، مورد تأکید قرار دهد، و آن این است که «الله» سبحانه و تعالی تنها خدایی است که شایسته پرستش می باشد و عبودیت برای او همان هدف برتر تمامی رسالت های آسمانی است. این عبودیت در شعایر عبادی، همچون: روزه، نماز، زکات و حج منحصر نمی شود، بلکه تمامی جوانب زندگی انسان مسلمان را در برمی گیرد:

«قُل انّ صلاتی و نسکی و محیای و مماتی للّه رب العالمین»؛^(۲۱) بگو نمازم، عباداتم و زندگی و مرگ من برای خدا، پروردگار جهانیان، است.

ایمان به وجود خدا امری فطری است. این حقیقت دارای ادلّه روشنی از قرآن کریم و احادیث شریف است. منظور از «فطرت» قوا و استعدادهایی است که خدا در نفس انسان قرار داده و مادامی که موانع از بین برنده آن ها بروز نکرده باشد، می تواند انسان را به سوی ایمان به خدا هدایت کند. بنابراین، «خیر» اصالتا در طبیعت انسان وجود دارد. اما «شر» از محیطی که انسان در آن زندگی می کند دامنگیر او می شود. پس مفهوم «فطرت» با مفهوم «گناه» که در کتاب مقدّس مسیحیان آمده است، اختلافی ریشه ای دارد. مفهوم «فطرت» نظر مثبتی در مربیان نسبت به کودکان ایجاد می کند. در نتیجه، هدف آنان متوجه دور ساختن عناصر بیگانه ای می شود که صفا و روشنی فطرت را از بین می برند.^(۲۲)

مفهوم «تربیت دینی» و شاخصه های مؤثر در آن از آن جا که پیرامون دو واژه «دین» و «تربیت» تعاریف گوناگونی ارائه شده، درباره اصطلاح ترکیبی «تربیت دینی» هم تعریف واحدی عرضه نگردیده است. با این حال، دائره المعارف جهانی تربیت «تربیت دینی» را این گونه تعریف می کند: «آموزشی منظّم و برنامه ریزی شده که سعی دارد در مسائلی همچون وجود خدا، حقیقت هستی، حیات، رابطه فرد با خالق و با افراد دیگری که در یک جامعه با آن ها زندگی می کند، بلکه با تمامی افراد بشر، انسان را از اعتقاداتی بهره مند سازد.»^(۲۳)

مفهوم «تربیت» و وظایفی که به انج