---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل تسلیم یا مقاومت در برابر دشمن (امریکا)؛ نتایج و پیامدها :

مقدمه

در مواجهه با اقدامات سلطه گرایان امریکا، درمجموع، دو دیدگاه مطرح شده است: یک دیدگاه معتقد به لزوم سازش و پذیرش خواسته های امریکا است. از نظر این دیدگاه، هرگونه چالش و مقاومت در مقابل امریکا پیامدها و هزینه‎هایی همچون تحریم و حمل نظامی را بر کشور تحمیل می‎کند. لذا، برای در امان ماندن از هزینه‎ها و پیامدهای مذکور، باید دست از مقاومت و ایستادگی برداشت و تن به سازش با امریکا داد و خواسته های آن کشور را پذیرفت. اما در مقابل، دیدگاه دیگری وجود دارد که معتقد به لزوم مقاومت و ایستادگی در مقابل زیاده خواهی‎های امریکا و هر کشور سلطه گر است. از منظر این دیدگاه، هزینه های سازش و تسلیم در مقابل امریکا به مراتب بیشتر از هزینه ها و پیامدهای مقاومت و ایستادگی است. طرفداران این دیدگاه معتقدند که با ایستادگی و مقاومت می توان به آثاری دست یافت که با سازش و تسلیم حاصل نمی‎شود. در این میان، امام خامنه ای (مدظله العالی )، به عنوان رهبر انقلاب اسلامی، از جمل اندیشمندان و سیاستمداران مخالف سازش و معتقد به لزوم ایستادگی و مقاومت در مقابل زیاده‎خواهی‎های امریکا است. ایشان در بیانات متعددی به این موضوع اشاره داشته‎ است. به اعتقاد ایشان، «سازش با امریکا مشکلات کشور را حل نمی‎کند، بلکه افزایش خواهد داد؛. .. مشکلات ما را خودمان باید حل کنیم.» (۱۲/۸/۱۳۹۵) از دیدگاه ایشان، چالش و مقاومت عقلایی و بر اساس منطقِ صحیح، از یک سو، آثار و برکاتی را برای کشور به ارمغان می‎آورد که در سازش و تسلیم به دست نمی‎آید و، از سوی دیگر، هزینه‎های آن نیز به مراتب کمتر از سازش و تسلیم است. (/۳/۱۳۹۶) معظم له در مراسم تنفیذ حکم دوازدهمین دور ریاست جمهوری اسلامی ایران می‎فرماید:

چهار دهه تجرب فعّالیّت بین المللی به ما نشان می‎دهد که هزین تسلیم در برابر قدرت‎های زورگو به مراتب بیشتر از هزین ایستادگی در مقابل آنها است؛ تسلیم شدن در مقابل زورگویی های قدرت‎های زورگو ملّت‎ها و کشورها را بیچاره می‎کند، راه های پیشرفت آنها را به معنای واقعی کلمه مسدود می‎کند، آنها را از ارزش‎های انسانی دور می‎کند، هزینه های سنگینی دارد. ما، به توفیق الهی و به حول وقوّ الهی، با استکبار و با نظام سلطه از سر تسلیم وارد نشدیم، تسلیم نشدیم، با آنها بر سر خواسته های آنها سازش نکردیم، و امروز از دیروز تواناتر و قدرتمندتریم؛ امکانات مان امروز از دیروز خیلی بیشتر است. ایستاده ایم در مقابل آنها؛ تسلیم آنها هم نشده ایم. این یک تجرب بسیار مهمّی است. البتّه، در این راه، شهدایی داشته ایم، فداکارانی داشته ایم، شخصیّت های ارزشمند و برجسته ای را از دست داده ایم. لکن نظام جمهوری اسلامی پیشرفت کرده است، حرکت کرده است، شعارهای خود را برجسته تر کرده است. (۱۲ /۵/۱۳۹۶ )

با توجه به مطالب مذکور، این مقاله درصدد بررسی و واکاوی دیدگاه امام خامنه ای (مدظله العالی) دربار سازش و مقاومت در برابر قدرت‎های سلطه‎گر و مستکبر است. به همین منظور، در این مقاله، با بهره‎گیری از روش استنباطی، دیدگاه ایشان تبیین خواهد شد و مبانی قرآنی و مستندات تاریخی دیدگاه ایشان استخراج خواهد شد.

سازش و ایستادگی در مقابل دشمن از منظر قرآن

دو مسئل سازش و ایستادگی در مقابل دشمن از جمله موضوعات مهمی است که در آیات متعددی از قرآن کریم به آنها اشاره شده است. در این آیات، خداوند متعال، از یک سو، مسلمانان را از سازش و تسلیم شدن در برابر خواسته‎های انحرافی دشمنان نهی کرده است و، از سوی دیگر، بر لزوم صبر و استقامت و ایستادگی در برابر دشمنان تأکید نموده است.

نهی از سازش با دشمنان اسلام و پیامدهای آن

نهی از سازش و تسلیم در برابر دشمنان اسلام، به ویژه کفار و منافقین، از جمل مهم ترین نواهی خداوند متعال در قرآن کریم به شمارمی‎رود. در آیات متعددی از کتاب الهی به مسئل نهی از سازش، به ویژه در قالب مفهوم «لزوم عدم تبعیت از کفار و منافقان» اشاره شده است. برخی از این آیات عبارت است از:

«فلا تُطِعِ الْکافِرینَ وَ جاهِدْهُمْ بهِ جِهاداً کبیراً (فرقان: ۵۲)؛ پس، از کافران اطاعت مکن و به وسیل آن با آنان جهاد بزرگی انجام بده.»

«وَ لا تطِعِ الْکافِرینَ وَ الْمُنافِقینَ (احزاب: ۱و۴۸)؛ و از کافران و منافقان پیروی مکن.»

«وَ لا تطِعْ منْ أَغفَلْنا قلْبَهُ عَنْ ذِکرِنا وَ اتبَعَ هواهُ وَ کانَ أَمْرُهُ فُرُطاً (کهف: ۲۸ )؛ و از کسی که دلش را از یاد خود غافل کرده‎ایم و از خواسته‎های نامشروعش پیروی کرده و کارش زیاده روی است، اطاعت مکن.»

«لا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ کفُوراً (انسان: ۲۴)؛ و از هیچ گنهکار یا کافری از این مردم اطاعت مکن.»

«وَ إِنْ تُطِعْ أَکثَرَ مَنْ فِی الْأَرْضِ یُضِلُّوک عَنْ سَبیلِ اللَّهِ (انعام: ۱۱۶): اگر از بیشتر مردم روی زمین پیروی کنی، تو را از راه خدا گمراه می‎کنند. »

«وَ لا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ وَ احذَرْهُمْ أَنْ یَفْتِنُوک عَنْ بَعْضِ ما أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَیْک (مائده: ۴۹)؛ و از هوس‎های آنها پیروی مکن، و برحذرباش که تو را از تعلیماتی که خدا بر تو نازل کرده منحرف نسازند.»

در این دسته از آیات و آیات مشابه دیگر، خداوند متعال از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) می‎خواهد تا در مقابل تهدیدات یا پیشنهادهای کفار از خواسته های آنها اطاعت نکند و در واقع، در این آیات، خداوند پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) را از تسلیم شدن و سازش با آنها منع می‎کند. در تفسیر نمونه ذیل آی ۴۸ سور احزاب در این باره آمده است:

بدون شک، رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) هرگز اطاعتی از کافران و منافقان نداشت، اما اهمیت موضوع به قدری است که به عنوان تأکید برای شخص پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و هشدار و سرمشقی برای دیگران، روی این موضوع مخصوصاً تکیه کند، چه اینکه از خطرات مهمی که بر سر راه رهبران راستین قرار دارد به سازش و تسلیم کشیدن در اثناء مسیر است که گاه از طریق تهدید و گاه از طریق دادن امتیازات، زمینه های آن فراهم می شود، تا آنجا که گاهی انسان به اشتباه می افتد و گمان می کند راه وصول به هدف تن دادن به چنین سازش و تسلیمی است، همان سازش و تسلیمی که نتیجه اش عقیم ماندن هم تلاش‎ها و کوشش‎ها و خنثی شدن هم مجاهدات است. ولی قرآن بارها به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) هشدار داده که هرگز کمترین انعطافی در برابر این پیشنهادهای انحرافی از خود نشان ندهد، و با اهل باطل هرگز مداهنه نکند. » (مکارم شیرازی، ۱۳۷۴، ج ۱۷: ۳۶۶-۳۶۷)

بنابراین، از آیات فوق فهمیده می‎شود که سازش با دشمنان اسلام و مسلمانان و تسلیم در برابر آنان مردود است و در اسلام هیچ جایگاهی ندارد. اما نکته‎ای که در اینجا باید بدان توجه نمود این است که چرا خداوند متعال سازش با دشمن را ممنوع کرده است؟ به عبارت دیگر، فلسف این ممنوعیت چیست؟

در آیات متعددی از کتاب‎الله به پیامدهای سازش و تسلیم در برابر کفار تصریح شده است؛ در برخی از آیات، نتیج سازش با کفار بازگشت به عقب یعنی کفر و فساد و، در نهایت، زیانکار شدن معرفی شده است:

«یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تُطِیعُوا الَّذِینَ کفَرُوا یرُدُّوکمْ عَلی أَعْقابِکمْ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِینَ (آل‎عمران: ۱۴۹)؛ ای کسانی که ایمان آورده اید، اگر از کسانی که کافر شده اند اطاعت کنید، شما را به عقب بازمی گردانند و، سرانجام، زیانکار خواهید شد.»

«یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تُطِیعُوا فَرِیقاً مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکتابَ یَرُدُّوکمْ بَعْدَ إِیمانِکمْ کافِرِینَ (آل‎عمران: ۱۰۰)؛ ای کسانی که ایمان آورده اید، اگر از جمعی از اهل کتاب [که کارشان نفاق افکنی و شعله ور ساختن آتش کینه و عداوت در میان شماست] اطاعت کنید، شما را پس از ایمان به کفر بازمی گردانند.»

برخی از آیات نیز نتیج سازش را تبعیت کامل مسلمانان از کفار و سلط آنان بر جوامع اسلامی معرفی می‎کنند:

«وَ لَنْ ترْضی عنْک الْیَهُودُ وَ لا النَّصاری حَتَّی تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ قُلْ إِنَّ هُدَی اللَّهِ هُوَ الْهُدی وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بَعْدَ الَّذِی جاءَک مِنَ الْعِلْمِ ما لَک مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لا نَصِیرٍ (بقره: ۱۲۰)؛ هرگز یهود و نصارا از تو راضی نخواهند شد تا [به طور کامل، تسلیم خواسته های آنها شوی و] از آیین [تحریف یافت] آنان پیروی کنی. بگو: هدایتْ تنها هدایت الهی است، و اگر از هوی و هوس‎های آنها پیروی کنی، بعد از آنکه آگاه شده ای، هیچ سرپرست و یاوری از ناحی خدا برای تو نخواهد بود.»

بنابراین، از دیدگاه قرآن کریم، نتیج سازش با کفار و دشمنان چیزی جز خسران [: فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِینَ] نخواهد بود. و این خسران با توجه به اطلاق آن، علاوه بر آخرت، خسران در دنیا را نیز شامل می‎شود، زیرا بازگشت به کفر: [یَرُدُّوکمْ بَعْدَ إِیمانِکمْ کافِرِینَ]، درواقع، به معنای فروپاشی فرهنگی و هویتی جامعه اسلامی است، که زمینه ساز تبعیت کامل از کفار و دشمنان [: حَتَّی تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ] در دیگر عرصه‎های سیاسی، اقتصادی و نظامی می شود و، درنهایت، منجر به سلط همه جانب کفار بر جوامع اسلامی می‎شود.

لزوم ایستادگی و مقاومت در برابر دشمنان و آثار آن

از جمله راهبردهای دین اسلام در مواجهه با دشمنان امر به ایستادگی و مقاومت مسلمانان در برابر آنان است. آیات متعددی از قرآن کریم، ضمن نهی از سازش با دشمنان، مسلمانان را به ایستادگی در مقابل دشمنان دعوت می‎کنند:

«وَ لا تطِعِ الْکافرِینَ وَ الْمُنافِقِینَ وَ دَعْ أَذاهُمْ وَ تَوَکلْ عَلَی اللَّهِ وَ کفی بِاللَّهِ وَکیلاً (احزاب: ۴۸ )؛ و از کافران و منافقان اطاعت مکن و به آزارهای آنها اعتنا منما، بر خدا توکل کن، و همین بس که خدا حامی و مدافع (تو) باشد.»

از این آیه فهمیده می‎شود که کفار و منافقان، برای تسلیم ساختن پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم ) و یارانش، ایشان را با انواع آزارها اعم از زخم زبان و بدگویی و جسارت، و آزار بدنی، و محاصره اقتصادی سخت تحت فشار قرار داده بودند. لذا، در چنین شرایطی، خداوند متعال فرمان می‎دهد که تحت تأثیر آن آزارها قرار نگیرند و بر خدا توکل کنند. به عبارت دیگر، در این آیه بر ایستادگی و مقاومت و نه سازش با کفار و منافقین تأکید می‎شود. تاریخ گواهی می‎دهد که پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و مؤمنانِ نخستین بسان کوه در مقابل تهدیدات ایستادگی کردند و هرگز تسلیم و شکست را قبول نکردند و، درنتیجه، در اهداف خود به پیروزی رسیدند. (مکارم شیرازی، ۱۳۷۴، ج ۱۷: ۳۶۷-۳۶۸)

«فَاصْبِرْ لِحُکمِ رَبک وَ لا تطِعْ منْهُمْ آثِماً أَوْ کفُوراً (انسان: ۲۴)؛ اکنون که چنین است در طریق تبلیغ و اجرای احکام پروردگارت صابر و شکیبا باش و از هیچ گنهکار و کافری از آنها اطاعت مکن.»

از این آیه نیز، لزوم ایستادگی و مقاومت در برابر تهدیدات کفار فهمیده می‎شود. در این آیه، خداوند متعال دستور به صبر و استقامت را در کنار دستور به عدم سازش با کفار قرار می‎دهد و از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) می‎خواهد که در مسیر تبلیغ و اجرای احکام الهی صبوری و مقاومت کند. در تفسیر نمونه، ذیل این آیه آمده است:

در حقیقت این حکم دوم [: وَلَاتُطِع. ..] تأکیدی است بر حکم اول [: فَاصبِر. ..]، چراکه جمعیتِ دشمنان تلاش می کردند که از طرق مختلف، پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم ) را در مسیر باطل به سازش بکشانند، چنان که نقل شده که«عتبه بن ربیعه» و «ولید بن مغیره» به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) می گفتند: از دعوت خود بازگرد، ما آنقدر ثروت در اختیار تو می گذاریم که راضی شوی و زیباترین دختران عرب را به همسری تو درمی آوریم. و پیشنهادهای دیگری از این قبیل. و پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم)، به عنوان یک رهبر بزرگ راستین، باید در برابر این وسوسه های شیطانی یا تهدیداتی که بعد از بی اثر ماندن این تطمیعات عنوان می شود، صبر و استقامت به خرج دهد: نه تسلیم تطمیع گردد و نه تهدید.درست است که پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) هرگز تسلیم نشد، ولی این تأکیدی است بر اهمیت این موضوع در مورد آن حضرت (صلی الله علیه و آله و سلم ) و سرمشقی است جاودانی برای سایر رهبران راه خدا. (همان، ج۲۵، ۳۷۶-۳۷۷)

اگرچه در این آیه، خطاب خداوند متعال به پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) است، ولی به قرنی آی «إِن هذِهِ تَذْکرَهٌ فَمَنْ شاءَ اتخَذَ إِلی رَبِّهِ سَبِیلاً» (انسان: ۲۹) در همین سوره، فهیمده می‎شود که حکم به صبر و عدم اطاعت از کفار و فاسقان، اختصاص به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) ندارد و حکمی عمومی برای هم مسلمانان و امت اسلامی است. (طباطبایی، ۱۳۷۴، ج۲۰: ۲۲۵)

«وَ لا تهِنُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ کنْتُمْ مُؤْمِنِینَ (آل عمران: ۱۳۹)؛ و سست نشوید و غمگین مگردید، و شما برترید، اگر ایمان داشته باشید.»

این آیه نیز بر لزوم ایستادگی در مقابل دشمنان دلالت دارد و، همچنین، برتری بر دشمن را نتیج مقاومت و ایستادگی معرفی می‎کند.

بنابراین، از آیات فوق فهمیده می‎شود که مقاومت و ایستادگی در برابر دشمنان و کفار حکمی راهبردی در عرصه‎های مختلف، به ویژه در عرص روابط خارجی، در اسلام شمرده می‎شود.

توجه به آثار و پیامدهای ایستادگی و استقامت، که در قرآن کریم نیز بدانها اشاره شده است، در فهم حکمت این حکم راهبردی بسیار مؤثر است:

«وَ إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا لا یَضُرُّکمْ کیْدُهُمْ شَیْئاً إِنَّ اللَّهَ بِما یعْمَلُونَ مُحِیطٌ (آل عمران: ۱۲۰)؛ اما اگر در برابر کینه توزی‎های آنها استقامت کنید، و پرهیزگار و خویشتندار باشید، آنان نمی توانند به وسیل نقشه های خائنان خود به شما لطمه ای وارد کنند، زیرا خداوند به آنچه می کنید کاملاً احاطه دارد.»

از این آیه فهمیده می شود که در امنیت بودن مسلمانان در مقابل نقشه های شوم دشمنان مشروط به ایستادگی و هوشیاری و داشتن تقوا است و فقط در این حالت است که امنیت آنان تضمین می شود. (مکارم شیرازی، ۱۳۷۴، ج ۳: ۶۶ ) به عبارت دیگر، خنثی شدن کید دشمنان و تأمین امنیت از جمل مهم ترین آثار و برکات کاربست راهبرد مقاومت و ایستادگی در برابر دشمنان است.

«وَ أَنْ لَوِ اسْتَقامُوا عَلَی الطَّرِیقَهِ لَأَسقَیْناهُمْ ماءً غَدَقاً (جن: ۱۶)؛ هرگاه افراد باایمان بر طریق حق پایداری کنند، آبِ فراوان به آنها می نوشانیم.»

از این آیه نیز فهمیده می‎شود که ایستادگی و مقاومت سبب نزول برکت و نعمت در دنیا می‎شود.

«إِن الَّذِینَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثمَ استَقامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمُ الْمَلائِکهُ أَلاَّ تَخافُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ أَبْشِرُوا بِالْجَنَّهِ الَّتِی کنْتُمْ تُوعَدُونَ نَحْنُ أَوْلِیاؤُکمْ فِی الْحَیاهِ الدُّنْیا وَ فِی الْآخِرَهِ وَ لَکمْ فِیها ما تَشْتَهِی أَنْفُسُکمْ وَ لَکمْ فِیها ما تَدَّعُونَ نُزُلاً مِنْ غَفُورٍ رَحیمٍ (فصّلت: ۳۰-۳۲)؛ کسانی که گفتند: پروردگار ما خداوند یگانه است، سپس، استقامت کردند، فرشتگان بر آنها نازل می شوند که نترسید و غمگین مباشید، و بشارت باد بر شما به آن بهشتی که به شما وعده داده شده است؛ ما یاران و مددکاران شما در زندگی دنیا و در آخرت هستیم و برای شما، هرچه بخواهید در بهشت فراهم است و هرچه طلب کنید به شما داده می شود. اینها به عنوان پذیرایی از سوی خداوند غفور و رحیم است.»

از این آیات نیز فهمیده می‎شود که ایستادگی و مقاومت نصرت الهی در دنیا و آخرت را به همراه خواهد داشت.

و فهمیده می‎شود که ایستادگی و مقاومت مسلمانان و جوامع اسلامی در مقابل دشمنان، علاوه بر در پی داشتن پاداش‎های اخروی، آثار و نتایج دنیوی برجسته‎ و فراوانی را برای جوامع اسلامی در پی دارد [: نَحْنُ أَوْلِیاؤُکمْ فِی الْحَیاهِ الدُّنْیا وَ فِی الْآخِرَهِ]؛ ایستادگی و مقاومت، از یک سو، با خنثی کردن نقشه‎های دشمنان، امنیت [: لایَضُرُّکمْ کیْدُهُمْ شَیْئاً] را برای مسلمانان به ارمغان می‎آورد [أَلاَّ تَخافُوا وَ لا تَحْزَنُوا] و از سوی دیگر، زمینه‎ساز نزول برکاتی همچون عمران و آبادانی جامع اسلامی [: لَأَسْقَیْناهُمْ ماءً غَدَقاً] می‎شود.

درمجموع، بررسی آیات قرآن کریم نشان می‎دهد: اولاً، اصل اولی در مواجه مسلمانان با دشمنی کفار در عرصه‎های مختلف سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و نظامی و. .. این است که تسلیم و سازش در مقابل دشمنان ممنوع است و، در مقابل، ایستادگی و مقاومت در برابر آنان لازم است. ثانیاً، به لحاظ آثار و پیامدها، هزینه‎ها و پیامدهای سازش و تسلیم در برابر دشمنان به مراتب بیشتر از ایستادگی و مقاومت در برابر آنان است، بلکه بر اساس قرآن کریم، نتیج سازش و تسلیم شکست و سلط کفار بر مسلمانان است و، برعکس، نتیج مقاومت و ایستادگی رفاه و امنیت است.

همچنین، بررسی سرگذشت امت‎های استقامت کننده در طول تاریخ نیز تأیید کنند این نتیجه است. (ر.ک. زمانی محجوب و دیگران، ۱۳۹۵ ).

با وجود این، از جمله وقایع مهم تاریخ اسلام صلح‎هایی همچون صلح پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) با مشرکان مکه در حدیبیه (ر.ک. مکارم شیرازی، ۱۳۷۴، ج ۲۲: ۱۲-۱۴ ) و صلح و سازش امام حسن مجتبی (علیه السلام) با معاویه است، که به ظاهر با آیات مذکور در تعارض است. بنابراین، سؤالی که در اینجا مطرح می‎شود این است: این اقدام پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و امام حسن (علیه السلام ) چگونه با اصل ایستادگی و مقاومت و ممنوعیت سازش قابل جمع است؟

توجه به مفاد صلح حدیبیه نشان می‎دهد که در این قرارداد، هیچ گونه سازش و عقب نشینی از اصول اساسی اسلام یعنی توحید و نفی شرک صورت نگرفته است بلکه حضرت رسول (صلی الله علیه و آله و سلم) در این قرارداد، به صورت هوشمندانه و به طور موقت، برخی امور را که جنب فرعی داشته‎اند برای رسیدن به اهداف و مصالح مهمی همچون گسترش اسلام و توحید در سراسر جزیرهالعرب و ریشه کنیِ شرک و کفر پذیرفت. به عبارت دیگر، صلح حدیبیه، به گواهی تاریخ و بر اساس پیش بینی‎های پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و وعده های الهی، برکات بسیاری برای مسلمانان به دنبال داشت؛ در پرتو آن صلح، اولاً، با فرونشستن آتش جنگ، دعوت به اسلام رواج پیدا کرد و اسلام در تمامی جزیرهالعرب گسترش یافت و در طول مدت ۲۲ ماه قرارداد، تعداد مسلمانان به دوبرابر قبل از صلح رسید، به طوری که سپاه پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) در هنگام فتح مکه به ده هزار تن رسید. حتی بسیاری از بزرگان قریش، همچون ابوسفیان و عمروعاص و خالدبن ولید، در این دوران به اسلام پیوستند. ثانیاً، امنیت حاصل از صلح حدیبیه موجب گردید که پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) فعالیت‎های تبلیغی خود را به خارج از مرزهای شبه جزیره گسترش دهد و پادشاهان کشورهای اطراف را نیز به اسلام دعوت کند. ثالثاً، مهم ترین فاید این صلح این بود که زمین فتح مکه را فراهم کرد و شهر مکه و کعبه و خان خداوند را از لوث وجود بت‎پرستی و شرک پاک کرد. (مکارم شیرازی، ۱۳۷۴، ج ۲۲: ۱۴-۱۵؛ خبرگزاری تسنیم: ۱۲/۵/۱۳۹۴)

صلح حدیبیه و برخی تعهدات پذیرفته شده در این قرارداد، درواقع، در راستای توحید و نفی شرک بوده است (طباطبایی، ۱۳۷۴، ج ۲۰: ۶۵۱ )، با این توضیح که عدم اطاعت از کفار و مشرکان از احکام اولی در اسلام به شمار می رود که در شرایط عادی حاکم است، به گونه‎ای که اطلاق این حکم هم احکام اسلام اعم از اصلی و فرعی را شامل می‎شود. اما گاهی حاکم اسلامی می‎تواند برای رسیدن به مصلحتی بالاتر و مهم تر، به طور موقت، در برخی موارد، آنهم در خصوص احکام فرعی، تصمیماتی اتخاذ کند.

اما دربار صلح امام حسن مجتبی (علیه السلام) گفته می‎شود که هدف اصلی و، به تعبیر دقیق‎تر، مرجع امنیت در دین اسلام حفظ خود دین است و این امر هم عادتاً، بر اساس آیات قرآن کریم، از طریق مقاومت و عدم سازش حاصل می‎شود. با این وجود، گاهی شرایط به گونه‎ای رقم می‎خورد که عدم سازش با دشمن نه تنها حفظ دین اسلام را به دنبال ندارد بلکه ممکن است سبب از بین رفتن اصل دین نیز گردد. در چنین شرایطی، سازش با هدف حفظ اصل دین ناگزیر می‎شود. چنین شرایطی در دوران امام حسن (علیه السلام) به وجود آمده بود، زیرا با توجه به قدرت نظامی و تبلیغاتی قدرتمند معاویه، به هر حال، معاویه غلبه پیدا می‎کرد و حکومت را غصب می‎کرد. خصوصاً، اگر با قدرت نظامی به پیروزی می‎رسید، این امر به شهادت امام حسن (علیه السلام ) و امام حسین (علیه السلام) و بسیاری