فایل پاورپوینت کامل تصویر سیر? علمی امام زین العابدین(ع) بر پایه منابع اهل سنت

تحولی در ارائه‌ها با فایل پاورپوینت کامل تصویر سیر? علمی امام زین العابدین(ع) بر پایه منابع اهل سنت!

اگر به دنبال یک روش ساده اما حرفه‌ای برای ارائه‌ی مطالب خود هستید، فایل پاورپوینت کامل تصویر سیر? علمی امام زین العابدین(ع) بر پایه منابع اهل سنت بهترین انتخاب شما خواهد بود. فایل پاورپوینت کامل تصویر سیر? علمی امام زین العابدین(ع) بر پایه منابع اهل سنت از پایه بر اساس اصول طراحی مدرن ساخته شده و تضمین می‌کند که اسلایدهای شما جذاب، منظم و آماده‌ی استفاده باشند.

فایل پاورپوینت کامل تصویر سیر? علمی امام زین العابدین(ع) بر پایه منابع اهل سنت شامل 120 اسلاید است که با ترکیب بصری زیبا و چیدمانی حرفه‌ای، ارائه‌ی شما را به سطحی بالاتر می‌برد.

چرا باید از فایل پاورپوینت کامل تصویر سیر? علمی امام زین العابدین(ع) بر پایه منابع اهل سنت استفاده کنید؟

✔ طراحی حرفه‌ای: هر اسلاید فایل پاورپوینت کامل تصویر سیر? علمی امام زین العابدین(ع) بر پایه منابع اهل سنت با دقت بالا تنظیم شده تا بیشترین تأثیر را روی مخاطبان بگذارد.

✔ صرفه‌جویی در زمان: نیازی نیست ساعت‌ها وقت خود را برای طراحی پاورپوینت بگذارید، همه چیز آماده است.

✔ استفاده‌ی آسان: بدون نیاز به ویرایش‌های پیچیده، کافی است فایل را باز کنید و ارائه دهید.

✔ فایل پاورپوینت کامل تصویر سیر? علمی امام زین العابدین(ع) بر پایه منابع اهل سنت قابل استفاده در هر محیطی: چه در دانشگاه، چه در جلسات کاری، فایل پاورپوینت کامل تصویر سیر? علمی امام زین العابدین(ع) بر پایه منابع اهل سنت حرفه‌ای نیاز شما را کاملاً برآورده خواهد کرد.

متمایز باشید!

دیگر نگران بهم‌ریختگی یا طراحی‌های غیرحرفه‌ای نباشید. فایل پاورپوینت کامل تصویر سیر? علمی امام زین العابدین(ع) بر پایه منابع اهل سنت به شما این امکان را می‌دهد که بدون دغدغه روی محتوای خود تمرکز کنید و ارائه‌ای تأثیرگذار داشته باشید.

همین حالا دریافت کنید و تجربه‌ای متفاوت از ارائه‌های حرفه‌ای را داشته باشید!

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل تصویر سیر? علمی امام زین العابدین(ع) بر پایه منابع اهل سنت :

طرح مسئله

عقل گرایی، خردورزی و داشتن دغدغه های علمی از امتیازات بشر نسبت به سایر موجودات است. اسلام نیز به دلیل رویکردهای عقلانی و داشتن ابعاد فکری غنی به عنوان دینی پیشرو به شدت بر پاسداشت علم و مقام عالمان تأکید ورزیده ورزیده است. از همین روی، اسلام را می توان دین و آیین دانش خواند. این خصلت به درستی در سیره رسول خدا(ص)و جانشینانش متجلی است. در میان ائمه، چهارمین امام منصوص، حضرت علی بن حسین، موسوم به زین العابدین در زمره رِجال برجسته جهان اسلام بوده است که در کتب تاریخ و سیره به ویژه متون کهن بیشتر به عبادت، دعا و راز و نیاز مشهور است و با لقب زیبنده زین العابدین و یا سجاد بر تارک عابدان عصرش نشسته است. علی رغم این ویژگی آنچه در کتب کهن نیز بدو اختصاص یافته است، بهره مندی وی از دانش فقهی سرشاری است که در کنار همان امتیاز برجسته به سرآمدی علم عصر خود نیز نائل آمده و با حل معضلات پیچیده و رفع مسائل فقهی، به مرجعیتی علمی دست یافته است. به دلیل مغفول ماندن همین بُعد ازحیات امام زین العابدین به عنوان دغدغه پژوهش حاضر، می خواهیم به این سؤال اساسی پاسخ دهیم که: سیره علمی امام زین العابدین در منابع اهل سنت چگونه منعکس شده است؟ و امام زین العابدین در علوم گوناگون دینی؛ یعنی فقه، حدیث، فتوا و تفسیر از دید اهل سنت چه جایگاهی داشته است؟ بازنمایی سیره علمی امام سجاد در پس گردآوری اطلاعات اساسی از خلال منابع متقدم اهل سنت و توصیف دقیق سیره علمی ایشان نهفته است، پس اصلی ترین شیوه پژوهش روش توصیفی – تحلیلی – استنتاجی است که تلاش خواهد شد با پایبندی به اصول تحقیقات تاریخی به یافت پاسخ پرسش های مطرح نائل آییم.

امام علی بن حسین(ع): زمانه و جایگاه علمی

وی چهارمین امام(ع) شیعه است که در منابع متقدم برخاسته از سجایای اخلاقی به زین العابدین یا سجاد (متوفی سال ۹۴ قمری معروف به «سنه الفقهاء») موسوم شده است. وی در منابع متقدم به ویژه کتب رجالی اهل سنت در شمار محدّثین جامع وثقات روات قرار دارد و به عنوان فقیهی کامل شناخته شده است. حیات اجتماعی حضرت زین العابدین پس از حادثه کربلا در مدینه شهر رسول خدا(ص) ادامه یافته است. حضور بسیاری از صحابه و تابعان در مدینه، سرآمدی فقه و حدیث را برای این شهر به ارمغان آورده است. هیچ حادثه ای در تاریخ اسلام حتّی پس از انتقال پایتخت از مدینه به کوفه و یا شام موجب نشد تا این شهر میراث علمی اش را از دست بدهد و یا ازجایگاه حدیثی اش فروکاهد. این اهمیت زمانی مشخص می شود که بتوان چرایی عزیمت شیفتگان علم و فقه از دورترین شهرهای جهان اسلام در آن روزگار را به مدینه دریافت. یکی از مهم ترین این انگیزه ها درک محضر فقیهان، محدّثان و مفسّران و تلمّذ در حضور ایشان و سیراب شدن از سرچشمه های علم و معارف اسلامی در ادوار مختلف بوده است. دانسته است که حضرت امام زین العابدین(ع) نیز در این شهر بالید و با مشارکت در مباحث علمی بر رشد تکاپوهای دانشی در مدینه افزود.

استاد فوزیه از اندیشمندان اهل سنت معتقد است مدینه در زمره مراکز مهم اسلامی بوده و حضرت علی بن حسین(ع) هم در شمار تابعان قرار داشته است. همو می افزاید: «وی [امام زین العابدین] از پدرش، عمویش حضرت حسن، عایشه و ابن عبّاس روایت نموده است و شخصی فقیه، با ورع و باتقواست.»[۱] البته کوفه نیز در این زمان از مراکز مهم علوم دینی بوده است و آن را «قبّه الاسلام» می نامیدند. مطابق گزارش منابع به دلیل اهمیت کاریزماتیک شهری مدینه، مسجد آن از یاران و تابعان رسول خدا(ص) پُر بود. این حضور معنوی به تلاوت قرآن، علم آموزی، نمازگزاری، عبادت و روزه داری می گذشت. علی(ع) پیش از ده سالگی با برادران و پسرعموهایش به مسجد رسول خدا(ص) می رفت و به استماع قرآن و به کسب علم از مجلس پدر بزرگوارش، حضرت حسین(ع) مشغول بود.گاهی نیز در مجالس تابعان حاضر می شد و به نقل حدیث و و انتقال اخبار می پرداخت.[۲] صغر سن هرگز مانع از شور و اشتیاق فراوان وی برای فراگیری و یا فرادهی دانش نبود.

بی تردید نخستین مدرسه و محضر علمی که در آن دانش آموخت، خانه و محضر پدری اش امام حسین بن علی(ع) بوده است. دومین مرکز مجالست های وی، مسجد رسول خدا(ص) بود. مرکزی با کارکردهای علمی و حدیثی فراوان و البته مأمن بازماندگانی از صحابی رسول خدا(ص) و تابعان بزرگ در قرن اول هجری؛ جایگاهی فاخر در بسط علوم و معارف اسلامی به ویژه علم حدیث و دانش فقهی که می توان سهمی بسزا برای آن در نشر علوم حدیثی دانست. در این مسجد صحابه کبار و تابعین که بزرگان و دانشمندانی آراسته به عمل و هدایتگرانی راه یافته، حضوری چشمگیر داشتند، ضمن بازخوانی سیره رسول الله(ص) به بازنمایی احادیث و نیز تشریح سیرت و سبک زندگانی پیامبر(ص) و جهادهای نخستین مسلمانان می پرداختند و سخن خود را با شعر و ادبیات عرب و ارائه های هنری می آراستند.[۳] در چنین شرایطی حضور بی بدیل امام سجاد به عنوان نماینده علمی خاندان رسول خدا(ص) نیز در تبیین معارف فقهی منتسب به اهل بیت بسیار تعیین کننده بود.

مطابق اسناد موجود اهل سنت، علی بن حسین(ع) شیفت علم بود. وی برای درک معنویات و تشریح حقایق هستی همواره آماده بود و هرگز در مباحث علمی، کسی را از دیگری ممتاز نمی دانست. او فضل، دانش و بزرگواری اش را از نیای خود نبی اکرم(ص) به ارث برده، اما خود نیز از کاردانی و هوش و بصیرتی فراوان، برخوردار بود. سقف دانش او به بلندایی رسید که بر گوشه و کنار اخبار و احادیث سایه افکند. او روایات را به خاطر می سپرد و در درک معنویات می کوشید تا ضمن احراز جایگاه علمی عصر خویش به عنوان مرجع همه دانشمندان زمانش مطرح گردد.[۴] همین سرآمدی علمی با حضور و مشارکت در مباحث روز، وی را علاوه بر دارا بودن شرافت نسبی در انتساب به رسول خدا(ص) و برخورداری از سجایای اخلاقی به دلیل شایستگی های علمی، پیشوای مردم مدینه کرد. بدین ترتیب مرجعیت علمی وی در عرصه پاسخ دهی به نیازهای فکری و فقهی عصرش نزد همگان تأیید شده است. این در حالی است که پسرش امام محمدباقر(ع) نیز به عنوان وارث علم پدر، سکان هدایت جامعه را برعهده گرفت و پیشوای علمی و شرافت و هدایت را به خود اختصاص داد.[۵] بخاری به نقل از یحیی بن سعید درباره بزرگی حضرت زین العابدین(ع) گفته است: «او بهترین هاشمی بود که در شهر مدینه دیده بودم».[۶]

امام زین العابدین و علم آموزی

زین العابدین(ع) دانش اهل بیت را از پدر بزرگوارش فرا گرفت و دانش زمانه اش را هم به عنوان علوم مستحدث به آنها افزود. هنگامی که وی به مسجد رسول خدا(ص) می رفت، در جلسات علمی آنجا حاضر می شد؛ چنان که گفته اند: زین العابدین به مسجد در آمد و حلقه ها را یکی پس از دیگری سپری کرد تا به حلق درس زید بن اسلم رسید. نافع بن جبیر به ایشان گفت: «خداوند تو را بیامرزد! تو سرور و آقای مردمی. از میان مردم عبور می کنی و خود را به عالم قریش می رسانی و در کنار این بند سیاه می نشینی؟!» علی بن حسین فرمود: «مرد هر جا که سودی به آن رساند، می نشیند، دانش نیز هر جا که باشد، طلب می شود.»[۷] این حکایت نشان از اهتمام امام سجاد برای شرکت در مجالس علمی دارد. ایشان با این عمل به گونه ای به معاصرانش و حتی پیروانش آموخت که شیفتگی دریافت علم و یا مشارکت در مباحث دانشی برمی تابد تا در مجالس علمی متعدد حضور یابد و صرف نظر از رویکرد طبقاتی و حتی بی توجه به مشارکت کنندگان از طبقات پایین چون بردگان و غلامان به مشارکت علمی و کسب دانش و البته ارائه منش اخلاق محورانه بپردازد. البته در تفسیر دیگری از این حرکت امام می توان دریافت ایشان در تقابل با امتیازات قبیله ای و رویکردهای مفاخره آمیز عصر اموی که متکی بر امتیازدهی به قبایل و تمیز میان بزرگان و آزادان از غلامان و بردگان داشت، به منظور ترویج فرهنگ صحیح اسلامی در حلقه درسی حاضر می شد که میان غلامان آزاد شده و بزرگان علم و دانش تفاوتی نمی نهاد و این طرز نگاه از سخنانان نافع بن جبیر به درستی پیداست. وقتی برای امام منزلت و جایگاه فاخری در نظر می گیرد اما امام سجاد منش اخلاقی والای خود را آن گونه بیان می کند. وی با مشارکت در مجالس فقیهان و دانشمندان از طبق پایین جامعه نشان داد علم طبقه بردار نیست و کسب علم عمومیت دارد و منزلت خاندانی و نسبی در علم و علم اندوزی جایگاهی ندارد. منش آموزشی امام نشان داده است که برای رفع اشکالات علمی و دست یافتن به حقایق، از پرسیدن ابا نکند؛ زیرا رسول خدا(ص) فرموده است: «إِنَّمَا شِفَاءُ الْعی السُّؤَالَ» یا «هر کسی قبل از تو علم آموخته است، او در آن [علم]، مقتدای توست.»[۸] رفتار ایشان، نمونه سخن با ارزش جدّش علی مرتضی(ع) بود که فرموده است: «هر کس مرا حرفی بیاموزد، مرا بند خویش نموده است.» ایشان در مسجد نبوی در حلقه علم صحابه و تابعان بزرگ حاضر می شد و در زمزه راویان حدیث قرار داشت. در این جمع به زودی به سرآمدی علم حدیث رسید و در شمار بهترین جوانان عالم و پارسا (وَرِع) قرار گرفت.[۹]

مطابق روایت های موجود حلقه درس امام زین العابدین(ع) در مسجد پیامبر(ص) میان قبر و منبر بود. مطابق گزارش منابع حلقه درسَش مانند حلقه درس پدرش، به بوستانی از بوستان های بهشت می مانست. کسی که به مسجد رسول خدا می رفت، شاگردان او را می دید که سراپا گوشند و امام درحالی که ازاری تا نیم ساق های پایش به تن می کرد، به کلاس درس می نشست[۱۰] و دانشجویانش و آنان که طالب علم بودند گرداگردش حلقه زده، غرق تدریس امام می شدند. همین منش علمی موجب تحسین معاصران و مورخان شده است چنان که تا این عساکر به نقل از زید بن اسلم می نویسد: «من در میان اهل قبله با هیچ شخصیتی همانند علی بن حسین هم نشین نشدم و در بین آنان هرگز مانند او ندیدم».[۱۱]

علاوه بر این امام سجاد را باید در عرصه آموزش و نشر فرهنگ و معارف اسلامی نیز رصد کرد و عملکردش را ارزیابی نمود. مطابق اطلاع منابع امام زین العابدین(ع) به شدت قائل به آموزش بود. او با علاقه ای وافر ذخیر علمی و میراث دانشی خویش را نشر می داد و براساس ضرورتْ هیچ پرسنده ای را بی پاسخ نمی گذاشت، بلکه می فرمود: «کسی که علمش را از دیگران پنهان کند یا برای آموزش آن از مردم مزدی بخواهد، هیچ زمان از دانش خود بهره ای نخواهد برد.»[۱۲] بر پایه روایتی از رسول گرامی اسلام(ص) فرموده است: «اگر از کسی دربار دانشی بپرسند و او علمش را از سائل پنهان کند، روز قیامت با افساری از آتش لجام خواهد شد.»[۱۳] در جایی دیگر فرموده است: «اگر کسی علمی از علوم را که برای کسب خشنودی خداوند فراگرفته می شود، برای رسیدن به دنیا فرا گیرد، روز قیامت بوی بهشت به مشامش نمی رسد».[۱۴]

انعکاس جایگاه محدثانه امام سجاد در منابع روایی اهل سنت

کتب روایی اهل سنت احادیث پرشماری را به نقل از امام زین العابدین مطرح و درج کرده اند. برای دانشمندان و فقهای اهل سنت، امام سجاد و فرزندش امام باقر و نواده اش امام صادق منزلت ویژه دارند. با نگاهی کلی به این منابع روایی می توان دریافت محدثان بسیاری از بزرگان و هم روزگاران علی بن حسین(ع) چه از تابعین و چه از غیر تابعین از ایشان روایت کرده اند. او نیز از افراد برجسته ای از صحابه (هم سران پیامبر و بسیاری از تابعان) روایت نقل کرده است. از منظر منابع اهل سنت وی در نقل روایات از «ثقات»؛ یعنی از راویان عادل بوده است. در کتاب تاریخ ثقات درباره ایشان چنین آمده است: «تَابِعِی، ثِقَهٌ وَ کَانَ رَجُلاً صَالِحاً»[۱۵] ابن حجر هم منصفانه درباره وی چنین نوشته است: «ایشان ثقه، عابد، فقیه، فاضل و شهیر بودند.»[۱۶] مناوی هم در فضیلت وی چنین آورده است: «هُوَ ثِقَهٌ ثَابِتٌ فَاضِلٌ.»[۱۷] این در حالی است که برخی از رجال شناسان و محدثان، ایشان را «قلیل الحدیث» خوانده اند.»[۱۸] مانند ابوزُرعه که درباره اش گفته است: «کَانَ قَلِیلَ الحدِیثِ» و ناصرالدّین دمشقی که نوشته است: «وَ کَانَ فَقِیهاً قَلِیلَ الحَدِیث عَابِداً».[۱۹]

البته با نگاهی آماری به منابع اهل سنت می توان دریافت که بسیاری هم ضمن رد قلیل الحدیث بودن ایشان وی را در زمره «کثیر الحدیث”ها توصیف کرده اند؛ چنان که ابونعیم نوشته است: «اسنَد عَلِی بنُ الحُسَینَ الکَثِیر…»[۲۰] و ابن سعد هم در اثر برجسته اش طبقات الکبری گفته است: «وَ کانَ عَلِی بنُ الحُسَینِ ثِقَهً، مَأْمُوْناً، کثِیرَ الحَدِیثِ، عالِیاً، رَفیعاً، وَرِعاً.»[۲۱] به هرجهت با توجّه به روایات منقول از ایشان در کتب حدیث، می توان وی را «کثیر الحدیث» خواند. بسامد آماری روایات منقول از ایشان در کتاب های روایی بدین شرح گزارش شده است:

بدین ترتیب بالاترین آمار روایی در کتاب مسند احمد، سنن الکبری و معجم الکبیر می باشد. هرچند دیگر کتاب های روایی اهل سنت هم هرگز بی بهره از احادیث او نبوده است. نقل های فراوان وی و روایات منسوب به ایشان نشان از مقبولیت روایی نزد علمای اهل سنت دارد. البته از ابوداود روایت شده است که علی بن حسین از عایشه حدیثی نشنیده است و شنیدم که احمد بن صالح می گفت: «سنهُ وَ سن الزُّهرِی وَاحِدٌ».

البته در منابع اهل سنت توجه خاصی نیز به سیره امام زین العابدین(ع) شده است. در سنن ترمذی آمده است که او پدربزرگش، حضرت علی(ع) را درک نکرده؛ یعنی در آن زمان دو ساله بوده است؛ وی می افزاید: «علِی بْنِ الْحُسَینِ لَمْ یدْرِک عَلِی بْنَ ابی طَالِبٍ.»[۲۲] امام ابوزرعه نیز همین خبر را تأیید کرده است.[۲۳] در صحاح ستّه و برخی از منابع روایی اهل سنت، روایات و احادیثی از پیامبر اکرم(ص) به نقل از ایشان درج شده است. برای نمونه، از ایشان از پدرش در کتاب صلاه و اشربه؛ از عایشه در صوم؛ از ذکوان در حجّ؛ از عمرو بن عثمان بن عفان در حجّ و فرائض؛ از سعید بن مرجانه در فتن؛ از صفیه بنت حیی در کتاب ادب؛ از ابن عبّاس در کتاب جنّ و از مِسوَر بن مَخرَمه در فضایل روایاتی نقل شده است.[۲۴] مطابق اطلاعات موجود مندرج در منابع روایی ایشان از کسانی چون ابی رافع، ابوهریره، اُمّ سَلَمَه، اُم کلثوم بنت عبدالله بن جعفر، حسن بن علی بن ابی طالب، حسین بن علی بن ابی طالب، ذکوان ابی عمرو، زینب بنت ابی سلمه، سعید بن مرجانه، سعید بن مسیب، صفیه بنت حُیی، عایشه بنت ابوبکر، عبدالله بن عبّاس، عبیدالله بن ابی رافع، علی بن ابی طالب، عمرو بن عثمان بن عفان، مروان بن حکم و مسور بن مخرمه روایت نقل کرده است.

هرچند روایات امام از برخی از این افراد، «مرسَل» است. مانند عایشه و علی(ع) براساس منطق کتب روایی، حدیث مرسل را تنها کسی از تابعان روایت می کند؛ یعنی حدیثی که کسی جز صحابه به پیامبر(ص) نسبت می دهد. فقیهان درباره حجیت چنین حدیثی اختلاف کرده اند. به دلیل زیادتی اخبار روایی و نیز کسان متعدد که ازامام علی بن حسین روایت و حدیث نقل کرده اند[۲۵] تنها به مهم ترین آنها مطابق جدولی که درپی می آید، اشاره می شود.

برخی از این جماعت در شمار صحابه محدث و عده ای نیز در اعداد تابعان بوده اند که از جانب او روایت و یا حدیثی نقل کرده اند. البتّه گروه دیگری از تابعان و تابعانِ تابعان و برخی از اُمّهات المؤمنین (صفیه، اُمّ سلمه و…) نیز از ایشان حدیث نقل کرده اند که درج آنها به درازا می انجامد و از حوصله این مقاله خارج است، اما آنچه حائز اهمیت است اینکه ایشان با صحابه و تابعان بسیار مهربان بودند، چنان که درباره شان فرموده است:

بار خدایا! به آمرزش و خشنودی خود، اصحاب محمد(ص) را یاد کن؛ به ویژه آنان که حقّ صحبتش را نیکو ادا کردند و در نصرتش دلیری ها نمودند و به یاری او برخاستند و به دیدار او شتافتند و در اجابت دعوتش بر یکدیگر پیشی گرفتند و از زن و فرزند خویش برای اظهار دعوت او بریدند و در تثبیت نبوّتش با فرزندان و پدران خود پیکار کردند تا به وجود او پیروز شدند.[۲۶]

بار خدایا! تابعین اصحاب محمد(ص) را بهترین پاداش ارزانی دار؛ آنان که در پی اصحاب رفتند و گفتند: «رَبنَا اغفِرْ لَنَا وَ لإِخْوَانِنَا الَّذِینَ سَبَقُوْنَا بِاْلإیمَانِ»[۲۷] پروردگارا! ما را و برادران ما را که در ایمان بر ما پیشی گرفتند، بیامرز.[۲۸]

استناد به احادیث امام در منابع اهل سنت

در منابع اهل سنت ویژگی های بارز و برجسته ای برای امام سجاد(ع) نقل شده است که هر یک به تنهایی بیانگر بعدی از ابعاد شخصیت ایشان است. چنان که عمده این منابع در نقل حدیث او را معتمَد و امین دانسته اند. ابوبکر بن ابی شیبه درباره آن حضرت گفته است: «أَصحُّ الأَسَانِیدِ کلِّهَا: الزُّهْرِی عَنْ عَلِی بنِ الحُسَینِ عَنْ أَبِیهِ عنْ علِی؛ از صحیح ترین اسناد حدیث، روایت زُهری از علی بن حسین از پدرش، از جدّش علی بن ابی طالب است».[۲۹] ابن حجر درباره حدیثی که علی بن حسین آن را از حسین بن علی و او آن را از علی بن ابی طالب(ع) نقل کرده، چنین گفته است: «وَ هَذَا من أَصحُّ الأَسَانِیدِ وَ مِنْ أشْرَفَ الترَاجِمَ الْوَارِدَه فیمَن رُوِی عَنْ أبِیهِ عَنْ جَدِّهِ؛ این صحیح ترین سند از شریف ترین خاندان دربار کسی است که از پدرش و پدرش از جدّش روایت کرده است.»[۳۰] از دید رجال شناختی و جرح و تعدیل حدیث، روایات او هیچ عیب و نقصی ندارد؛ چنان که برقانی با تأکید بر ثقه بودن او وجدش گفته است: به دارَقُطنی گفتم: «سلسله روایت علی بن حسین بن زید، از طریق عبدالله بن محمد بن عمر بن علی، از جدّش، همه از ثِقاتَند.»[۳۱] ابونُعَیم اصفهانی نیز در تاریخ اصفهان روایت زیر را دراین باره از احمد بن علی انصاری از اباصَلْت این چنین نگاشته است:

هنگامی که علی بن موسی الرّضا بر قاطر سوار بود به نیشابور در آمد، همراهَش بودم. گروهی از علمای شهر همچون یاسین بن نضر، احمد بن حرب، یحیی بن یحیی و برخی از دیگر اهل علم، افسار مرکبش را گرفتند و به او گفتند: «به حقّ پدران پاکت، حدیثی برای ما نقل کن!» علی بن موسی الرّضا فرمود: «پدر صالح و عادلم، موسی بن جعفر برایم از پدرش نقل کرد و فرمود: پدر صادق و راست گویم، جعفر بن محمد برایم گفت: پدرش شکافند علم انبیا؛ یعنی ابوجعفر برایم نقل کرد: علی بن حسین، سیدالعابدین برایش گفته است: از پدرم، سید جوانان اهل بهشت؛ یعنی حسین بن علی برایش از پدرش، سید العرب علی بن ابی طالب نقل کرده است که فرمود: من از رسول خدا(ص) پرسیدم: «ایمان چیست؟» رسول خدا(ص) فرمودند: «ایمان شناخت به قلب و اقرار به زبان و عمل به ارکان است.»[۳۲] ابوعلی انصاری می گوید: احمد بن حنبل به من گفت: اگر این سلسله سند را بر دیوانه بخوانند، جنونش شفا می یابد؛ این روایت بهترین اسناد را دارد و در حقیقت، هیچ عیبی ندارد.[۳۳]

برخی از احادیث ایشان به صورت مرسل نقل شده اند؛ یعنی حدیثی که یک صحابی یا یک تابعی آن را از پیامبر(ص) نقل می کند، اما خودش آن را مستقیم از ایشان نشنیده است. به تعبیر دیگر، حدیثی که یک یا چند راوی از پایان سلسله سندَش پس از تابعی، حذف شده است. راوی یا راویان محذوف همان کس یا کسانی اند که حدیث را از پیامبر(ص) شنیده اند. او یا آنان صحابی یا از تابعان صحابه اند. نیز شاید کس یا کسانی از هر دو طبقه حذف شده باشند.[۳۴] کتب حدیث چندین نمونه از احادیث مرسل از علی بن حسین دربردارند که نمونه ای از آنها بدین شیوه گزارش می شود: «عَنْ عَلِی بْنُ الْحَسَینِ عن… نَهَی رَسُولُ الله(ص) عَنْ حَصَادِ اللَّیلِ وَ جَدَادِ اللَّیل؛ علی بن حسین از پیامبر(ص) روایت کرده اند که ایشان از درو کردن محصول در شب و بریدن خرما در شب نهی فرمودند».[۳۵]

پاسداشت آداب علم در سیره امام زین العابدین(ع)

امام به علوم گوناگون بسیار توجه می کرد و معتقد بود علومی که در جامعه منتشر می شوند و بر سر زبان ها می افتند، باید گویا، شفاف و از هر ابهامی، تُهی باشند. زُهری می گوید: من برای علی بن حسین(ع) حدیثی روایت کردم. هنگامی که سخنم پایان یافت، ایشان فرمود: «أَحْسَنْتَ! بارَکَ اللهُ فِیکَ! ما هم این حدیث را چنین روایت کرده ایم.» گفتم: «من به کار گزافی دست نزدم؛ جز بر خواندن حدیثی که شما درباره اش [از من] داناترید.» ایشان فرمود: «چنین مگو! زیرا آنچه شناخته نباشد، علم نیست.

دانش و علم چیزی است که شناخته شود و بر سر زبان ها باشد».[۳۶]

حدیث معروفی به این مضمون از امام زین العابدین(ع) در بسیاری از کتب حدیثی اهل سنت روایت شده که پیامبر(ص) فرمودند: «یکی از محاسن و خوبی های اسلام، ترک لا یعنی؛ یعنی چیزهای بیهوده است.»[۳۷] خود آن حضرت از کارهای بیهوده سخت می پرهیخت و حتی بر زدودن چیزهای بیهوده از دانش نیز تأکید می کرد تا فراگیری و فهمَش ژرف تر شود. رعایت آداب فراگیری علم، به افزایش گستره آن می انجامد و کسانی که از این موهبت برخوردارند، به آن توجّه می کنند؛ زیرا خداوند می فرماید: «اِںَّما یَحْشَی اللّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ»؛[۳۸] جز این نیست که بندگانِ عالم خداوند از او بیمناکَند. فضل بن غزوان روایت کرده است که علی بن حسین فرمود: «مَنْ ضَحِک ضَحْکهً مَجَّ مَجَّهً مِنَ الْعِلْمِ؛ هر کس بلند بخندد، اندکی از علمَش، کاسته می شود».[۳۹]

از امام روایت کرده اند: «سروران و مهتران مردم در دنیا، سخاوت مندان و پرهیزگارانند و در آخرت، اهل علم و دین؛ زیرا عالمان، وارثان پیامبرانند.»[۴۰] ایشان بر این نکته هم تأکید می کرد که اگر عالمی درباره موضوعی آگاه نیست یا در حل آن شک دارد، نباید شتاب زده به سائل پاسخ بگوید: «إذَا أَغْفَلَ الْعَالِمُ لَا أَدْرِی أُصِیبَتْ مَقَالَتُهُ؛[۴۱] اگر عالمی جمل «نمی دانم» را فروبگذارد، سخنش بی ارزش و ناقص خواهد شد.» از جدّ ایشان حضرت علی(ع) نیز نقل کرده اند: «اگر از شما چیزی پرسیدند که پاسخش را نمی دانستید، بدون ترس بگویید: نمی دانم»!

یکی دیگر از مظاهر پاسداشت مقام علم در محضر امامان شیعه توجه به موضوع مناظرات علمی است. حضور تابعان و یاران رسول خدا(ص) در مجالس ایشان و گرامیداشت شیوه های علمی و روش انجام مباحثه و استماع حدیث، فقه و دانش[۴۲] نشان از اهتمام امام به پاسداشت مقام علم و دانش دارد. یزید بن حازم گفته است: علی بن حسین و سلیمان بن یسار را می دیدم که تا هنگام برآمدن روز میان منبر و مرقد مطهر پیامبر(ص) می نشستند و گفت وگو می کردند و هنگام برخاستن از آنجا، عبدالله بن ابی سَلَمه سوره ای از قرآن می خواند؛ سپس دعا می کردند و می رفتند. به گفته حماد، «آن که قرآن می خواند، ماجشون بود».[۴۳]

جایگاه فقهی امام زین العابدین(ع) نزد علمای اهل سنت

بزرگان اهل سنت بارها به فقاهت ائمه شیعه به ویژه امام زین العابدین اعتراف کرده و او را در بلندترین جایگاه فقهی نشانده اند. کتب رجال، حدیث، تاریخ و فقه اهل سنت از چنین داوری هایی مشحون است. برای نمونه، ابن تیمیه می گوید: «وَ کانَ منْ خِیارِ أهْلَ الْعِلم وَالدِّینِ مِنَ التَّابِعِین؛ علی بن حسین(ع) از بزرگان و سروران تابعان در دین و دانش بود.» امام شافعی گفته است: «عَلِی بْنِ الحُسَینِ وَ هُوَ أَفْقَهَ أهْلَ المَدِینَهِ.» شافعی همچنین هنگام داوری درباره ابن شهاب زهری (اگر زهری نبود، سنت ها از مدینه رخت برمی بست)، امام زین العابدین را در برجسته ترین مقام جای داده و او را داناترین مردم مدینه دانسته است.[۴۴] شمس الدین ذهبی درباره ایشان می گوید:

وَکانَ لَهُ جَلاَلَهٌ عَجِیبَهٌ وَ حُقَّ لَهُ وَالله ذَلِک، فقَدْ کانَ أَهْلاً لِلإِمَامَهِ العُظْمَی لِشَرَفِهِ وَ سُؤ