فایل پاورپوینت کامل تلاش در فرهنگ اسلامی با نگاهی به اندیشه های شهید مطهری

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل تلاش در فرهنگ اسلامی با نگاهی به اندیشه های شهید مطهری :

ارزش عمل در موازین اعتقادی

عمل در زبان عربی به معنای تلاش، فعالیت و انجام کار و اقدام و فعلی است که با قصد و انگیزه صورت می گیرد و لذا مرد عمل کسی است که پر کسب و کار باشد.[۱] کلمه عمل ۹ بار، کلمه عملاً ۸ بار و کل مشتقات آنها مجموعاً ۳۵۹ بار در قرآن کریم به معنای کار، کردار، فعل و کنش و آنچه از آدمی سر می زند به کار رفته است.[۲]

عمل در فرهنگ اسلامی سه قسم است:

۱ عمل پسندیده و صالح که از فضایل اخلاقی انسان به شمار می رود، مورد تأئید و تشویق خداوند و شارع مقدس است و پاداش به دنبال دارد.

۲ عمل زشت و ناروا که از طینت و انگیزه ناپاک بشر نشأت می گیرد، مورد نهی و نفرت شرع و مستوجب کیفر است.

۳ افعالی که بسته به نتایج آنها نیک یا بد یا خنثی هستند.

قرآن کریم بارها با صراحت به اعمال صالح و افعال قبیح اشاره کرده است، از جمله: «إِلَیهِ یصعَدُ الکلِمُ الطَّیبُ وَالعَمَلُ الصّالِحُ یرفَعُهُ وَالَّذینَ یمکرونَ السَّیئَاتِ لَهُم عَذابٌ شَدیدٌ؛[۳] سخن خوش و پاک به سوی او (خداوند) بالا می رود و کردار نیک است که باعث صعود و رفعت آن می گردد و برای آنان که از روی مکر به تبهکاری دست می زنند، عذابی است سخت و شدید.» و: «مَن یعمَل سُوءاً یجْزَ بِهِ؛[۴] هر کسب مرتکب کاری بد شود، جزایش را خواهد دید.»

در مورد مداومت بر عمل و انجام کرداری سنجیده و توأم با فکر و برنامه ریزی نیز روایات متعددی وجود دارند. رسول اکرم«ص» فرموده اند: «إِنّ اللَّهَ تَعَالی یحِبّ إِذَا عَمِلَ أَحَدُکم عَمَلاً أَنْ یتْقِنَهُ؛[۵] خداوند متعال دوست دارد کار بی عیب و نقص انجام شود.» و نیز: «إذا عملتَ عمَلاً فاعملْ بعلمٍ وعقلٍ، وإیاک وأنْ تعملَ عملاً بغیرِ تدبّرٍ وعلمٍ[۶] کار را از روی آگاهی و خردمندی انجام بده و از اینکه عملی را بدون اندیشه و دانش انجام دهی بپرهیز.» حضرت علی«ع» نیز تأکید نموده اند: «لا خیرُ فِی العَمَلِ اِلاّ مَعَ العِلم».[۷]

شهید مطهری می گوید: «در آثار دینی مکرر به این نکته اشاره شده است که علم به عمل ارزش می دهد و اثر و ارزش کاری که با نیروی علم و معرفت صورت گیرد، صدها برابر کاری است که جاهلانه صورت گیرد. علم افزایش دهنده ارزش کار است. کار و دانش اگر از هم جدا افتند، اهمیتی ندارند. این دو اصل هنگامی برای بشر به صورت دو بال درمی آیند که معاون و کمک یکدیگر باشند، یعنی کار در روشنایی علم صورت گیرد و اگر یکی عالم باشد و گوشه نشین و دیگری کارگر باشد و جاهل، مثل این است که در یک شب تاریک، یکی چراغ به دست گیرد و گوشه ای بنشیند و دیگری راه پیمایی کند، ولی چراغ نداشته باشد. همگی باید به نوبه خود و سهم خویش در زندگی حرکت و فعالیت کنند و همگی چراغ در دست داشته باشند.»[۸]

و نیز: «هر کسی از هر قشری باید کاری مشروع داشته باشد و نسبت به کار خود دانا و بصیر باشد. در میان همکاری ها و تفاهم ها هیچ کدام مانند دانش و کار نیست که علم و عمل به کمک یکدیگر برخیزند و دست هم را بفشارند. ثمره این همکاری، افزایش محصول و بالا رفتن ارزش آن است.»

و: «اسلام با شعار علم برای عموم و کار برای همه این تفکر را که کار وظیفه طبقات پایین و علم حق طبقات بالاست منسوخ کرد، اما طولی نکشید که مسلمانان دستور اسلام را فراموش کردند و بین دانش و کار جدایی افکندند.»[۹]

به باور شهید مطهری: «اسلام کار، شغل، علم و معرفت را محترم می شمارد و این منطق واضح در بیان و عمل پیشوایان معصوم دیده می شود. همچنین علم و عمل اختصاص به دنیا و آخرت ندارند. منطق دین می گوید مردم موظفند هر کاری را که وظیفه است و عمومیت دارد و هر علمی که حقایق را در بردارد، فراگیرند. تمام مغزها باید با فکر و تعقل آشنا باشند و تمام بازوها باید به کار و عمل بپردازند و نباید بین کار و علم تفکیکی ایجاد گردد. «توانا بود هر که دانا بود.» کار توأم با دانش و آگاهی همان صنعت و هنر است که آموختن آنها ضرورتی اجتناب ناپذیر است. اسلام می گوید علما بر تلاش های عملی خود بیفزایند و کارگران بکوشند دانش خود را تقویت کنند. علت اینکه برخی از اهل علم به دنبال دانش های غیرمفید، جدال های بی معنا و بیهوده و علوم تفاخری و تشخصی می روند، این است که بین کار و علم فاصله افتاده است.»[۱۰]

لزوم هماهنگی گفتار با عمل

در معارف دینی تأکید بر هماهنگی و توازن بین قول و عمل است. در مقایسه بین گفتار و کردار، معصومین به فعل افراد بیشتر از گفته ها و وعده های آنان توجه دارند. حضرت علی«ع» می فرمایند: «اِنّکُمْ اِلی إِعْرابِ الاَعْمالِ اَحْوَجُ مِنْکُمْ اِلی إِعرابِ الاَقوال؛[۱۱] شما به انجام درست و صحیح کارها نیازمندترید تا فصیح ادا کردن سخنان» و نیز: «الشرفَ عندَالله سُبحانه بِحُسنِ الاَعمال لا بِحُسنِ الاَقوال؛[۱۲] شرافت نزد خداوند سبحان به نیکویی کردارهاست نه به نیکویی سخن ها.» و:«بحُسْنِ الْعَمَلِ تَجْنِی ثَمَرَهُ الْعِلْمِ لابِحُسنِ القول؛[۱۳] با نیکویی کردار است که میوه دانش چیده می شود نه با زیبایی گفتار.»

شهید مطهری می گوید: «هرگز گفتن به قدر پیشقدم شدن اثر ندارد. بزرگان گفته اند: «دو صد گفته چون نیم کردار نیست.» سخن از زبان بیرون می آید و از گوش می گذرد، ولی عمل موج و انعکاسی عمیق در روح دیگری پدید می آورد، اثر سخن هم وقتی هست که توأم با ایمان و عقیده و دائمی روح باشد. اگر روح باایمان بود، قهراً عمل را هم به دنبال دارد و بی اثر نمی ماند. اولیای خدا مردم را با عمل خود تحت تأثیر قرار داده اند و نه تنها با سخن. این سخن فرموده حضرت علی «ع» است: «فَالْحَقُّ أَوْسَعُ الْأَشیاءِ فی التَّوَاصُفِ وَ أَضْیقُهَا فِی التَّنَاصُف؛[۱۴] میدان حق برای سخن وسیع ترین و بارزترین عرصه هاست، ولی وقتی به مرحله عمل می رسد، دچار تنگنایی و نارسایی می گردد.

«اگر انسان بخواهد برای حقیقت، راستی، درستی و امانت سخنرانی کند، از هر موضوعی بهتر می شود داد سخن داد، استدلال و خطابه سرایی کرد، ولی اگر بخواهد عمل کند، چون مستلزم این است که خود را مقید سازد و از حدود تجاوز نکند و متعرض حقوق دیگران نشود، آن وقت می بیند که مثل این است که می خواهد از جای تنگی عبور کند و برایش زحمت است.»[۱۵]

«علی رغم تأکید قرآن بر اینکه ایمان و عمل دو رکن اساسی سعادت بشرند، حرکت هایی را می بینیم که آگاهانه یا ناآگاهانه چیز دیگری جانشین عمل شد و این یکی از ریشه هایی است که سبب شد در دوره های بعد جامعه اسلامی و تمدن مسلمانان به سوی انحطاط برود… ایمان و عمل در قرآن کریم حکم دو همزاد را دارند. بیشترین انحرافی که در جهان اسلام پیدا شد، انحراف گریز از عمل بود. این انحراف یعنی جانشین سازی چیز دیگری به جای عمل که جامعه اسلامی را راکد و متوقف کرد.»[۱۶]

«گروهی به نام مرجئه آمدند و گفتند ارزش فقط از آن ایمان است و عمل هیچ اثری ندارد. ایمان ات را اصلاح کن، عمل مهم نیست. جباران، ستمکاران و اهل عیاشی از جمله بنی امیه از این عقیده استقبال کردند و حتی مرجئه را تحت حمایت خود قرار دادند، اگرچه این فرقه در جهان اسلام از بین رفت، اما هنوز فکر ارجاء نرفته است و با اینکه ائمه هدی«ع» با چنین تفکری مبارزه کردند، عناصری از اندیشه های ارجاء در جامعه اسلامی وجود دارد.»

جریان دیگر جبرگرایی بود؛ یعنی انسان در کردار خودش نقشی ندارد. بنی امیه این فکر را مطرح کردند و رواج دادند. فکر جبرگرایی نیز در واقع نقشه ای برای گریز از عمل بود و می خواست از مسلمانان در برابر اتفاق هایی که در جامعه روی می دهند سلب مسئولیت کند. ائمه معصومین«ع» موضوع جبر را نفی کردند، ولی چون عده ای به نام معتزله به تفویض گرایش پیدا کردند، امامان شیعه تأکید کردند که: «لاجبر ولا تفویض بل أمرٌ بین أمرین»[۱۷]

شهید مطهری می گویند: «اختیار و آزادی مورد اعتقاد شیعه به این معناست که بندگان، مختار و آزاد آفریده شده اند، اما مانند هر مخلوق دیگری در هستی و شئون آن از جمله شأن فاعلیت، قائم به ذات حق و مستمر از مشیت و عنایت او هستند. اختیار در مذهب شیعه حد وسطی است میان جبر اشعری و تفویض معتزلی که از فروع اصل عدل است.»[۱۸]

انحراف دیگر، برداشت غلط از تقیه است. این اصل مهم به تاکتیک در عمل، کیفیت عمل و روش انسان در عمل اختصاص دارد؛ یعنی انتخاب بهترین روش ها در عمل به گونه ای که انسان مسلمان حداکثر بهره را از تلاش های خودش ببرد، اما این ارزش، به مرور از محتوای اصلی خود فاصله گرفت و بر اساس آن هرگونه حرکت و جنبشی برای اصلاح امور جامعه، رشد فکری و سیاسی اقشار مسلمان نفی گردید و به جامعه تشیع ضربات زیادی وارد کرد.

ارادت نسبت به خاندان عصمت و طهارت در واقع مصداق محبت ورزیدن در حق اولیای الهی و انسان های کامل است؛ یعنی افرادی که در ایمان و عمل، بینش و تحرک به حد کمال رسیده اند، وجودشان جاذبه ای معنوی دارد که انسان را به سوی ایمان خالصانه و عمل صادقانه می کشاند، اما محبت جاذبه ای برای حرکت و عمل می باشد. انسانی که مدعی است به معصومین علاقه دارد و در واقع اصل تولی و تبری را مراعات می کند، باید در موضع گیری های سیاسی و اجتماعی و اعمال و رفتارش، آن فروغ های فروزان را مقتدای خود قرار دهد. حضرت علی «ع» خطاب به کارگزار خود در بصره، عثمان بن حنیف می گویند: «آگاه باش هر مأمومی پیشوایی دارد که باید به او اقتدا کند و از نور دانشش بهره گیرد.»[۱۹]

اگر چه محبت و ارادت به اهل بیت«ع» ارزش فوق العاد ه ای دارد، اما حب به آن وجودهای مقدس که باید انگیزه ای قوی و جاذبه ای نیرومند برای اعمال صالح و خصال شایسته به وجود آورد، گاه گریزگاه عمل می شود که به قول شهید مطهری انحرافی آشکار و خسارت بار است.[۲۰]

مشاهد ملکوت کردار و رفتار

مرحوم ملا محمد محمدی نراقی، از علمای ربانی می نویسد: «حالات و کیفیات نفسانی چون شدت و قوت یابد و به صورت ملکه درآید، در عالم باطن و ملکوت به صورت مناسب و همانند خود متصور و پدیدار می شود…اعمال آدمی در عالم برزخ و نیز در سرای جاوید تجسم می یابند و در صورت پسندیده بودن مأنوس و آرام بخش بوده و در غیر این صورت رنج آور و هراس آفرین اند. رسول اکرم«ص» فرموده اند: «ناگزیر با تو قرینی است که همراهت دفن خواهد شد، پس اگر آن گرامی باشد، تو را بزرگوار می سازد و اگر پست باشد، تو را ذلیل می سازد، سپس با تو محشور نمی گردد و تو نیز جز با او نخواهی بود و جز درباره او از تو نخواهند پرسید. پس بکوش تا قرین تو شایسته باشد که اگر صالح باشد، مونس تو خواهد بود و اگر فاسد و ناروا باشد، جز هراس و خوف از او به تو چیزی نمی رسد و او همان عمل توست.»[۲۱]

قرآن کریم می فرماید: «وَلَا تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا کنتُمْ تَعْمَلُونَ؛[۲۲] جز آنچه عمل کرده اید جزایی نمی بینید» و نیز: «إِنَّما تجْزَوْنَ ما کنتُمْ تَعْمَلُون؛[۲۳] فقط سزای آنچه را که کرده اید، خواهید دید».

کلام وحی هشدار می دهد که: «یوْم تجِدُ کلُّ نفْسٍ مَّا عَمِلَتْ مِنْ خَیرٍ مُّحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِن سُوءٍ تَ