فایل پاورپوینت کامل توسعه حرم حضرت معصومه و افزایش زائران قم در دوره ناصرالدین شاه

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل توسعه حرم حضرت معصومه و افزایش زائران قم در دوره ناصرالدین شاه :

شهر قم به علت وجود حرم مطهر حضرت معصومه(ع) در آن، در طول تاریخ ایران از منظر مذهبی دارای اهمیتی خاص بوده است. پس از رسمی شدن مذهب تشیع در ایران در دوره صفویه، شاهان صفوی به قم اهمیت بیشتری دادند و حتی مقبره چند تن از شاهان صفوی در قم قرار گرفت. در دوره قاجار این شهر به علت قرار گرفتن در نزدیکی پایتخت سیاسی کشور، دارای اهمیت سیاسی نیز شد. فتحعلی شاه قاجار با توجه به نذری که در ایام جوانی کرده بود، بعد از رسیدن به تاج سلطنت، به توسعه و عمران شهر قم دست زد(تاریخ نو: ۲۱۸؛ میر خواند، ج۱۰: ۹۱) و با تخریب بافت قدیمی ابنیه حرم حضرت معصومه (ع)، به ساخت ابنیه جدید دست زد که صحن عتیق از مهمترین آنها است.

در دوره سلطنت ناصرالدین شاه، توسعه فیزیکی حرم حضرت معصومه(ع) بیش از پیش ضروری به نظر می رسید. ساخت و تعمیر راه تهران به قم و تبلیغات دولت قاجار، تعداد زائرین قم را افزایش داد. از آنجایی که مقبره پدر ناصرالدین شاه نیز در حرم حضرت معصومه(ع) قرار داشت، این شاه قاجار به قم اهمیت خاصی داد و سیاست عمرانی فتحعلی شاه را در توسعه قم ادامه داد. اقدامات عمرانی ناصرالدین شاه را به دو دوره می توان تقسیم کرد: دوره اول اقدامات عمرانی او در ابنیه هایی صورت گرفت که فتحعلیشاه بنا کرده بود. دوره دوم اقدامات ناصرالدین شاه در ایجاد صحن جدید و ابنیه جدید در حرم مطهر حضرت معصومه بود.

اقدامات عمرانی ناصرالدین شاه در صحن عتیق

ناصرالدین شاه هفت بار به قم سفر کرد. او در این سفرها به زیارت آستانه حضرت مشرف می شد و در آنجا به زیارت مقابر جدش فتحعلی شاه و پدرش محمد شاه و مادرش مهدعلیا می رفت و در هر سفر بودجه ای را برای عمران و توسعه حرم اختصاص می داد.

ناصرالدین شاه در آغاز سلطنت دراز مدت خود، بیشتر وقت خود را در قم، صرف توسعه و آبادانی صحن عتیق کرد. وی برای اولین بار در سال ۱۲۶۶هجری به همراه صدراعظم خود میرزا تقی خان فراهانی به قم سفر کرد. در این سفر علاوه بر رسیدگی به وضع فقرا، دستور داد مبلغ سه هزار تومان زر نقد بابت تذهیب رواق حرم و طلا کردن ایوان گنبد هزینه شود و استادان ماهری را برای این کار انتخاب کرد(جهانگیر میرزا، تاریخ نو، ص۳۴۴). در به انجام رساندن این کار ذوالفقار خان حاکم قم و ساوه نقش فعالی ایفا کرد و اجرا و نظارت بر توسعه حرم به او محول شد. در همین سفر بود که شاه قاجار بودجه ای را نیز برای ساختن سدی برای رودخانه قم منظور داشت تا طغیان آب به شهر آسیبی وارد نکند (ناسخ التواریخ، ج۴، ص۳۶۹ و ۳۷۰).

در سال ۱۲۷۶قمری، حاج میرزا سید حسین متولی باشی آستانه حرم حضرت معصومه، از ناصرالدین شاه اجازه خواست تا ضریح قدیمی حرم را که در زمان فتحعلیشاه زراندود شده بود تعمیر نماید. ناصرالدین شاه این پیشنهاد را قبول کرد و به ذوالفقار خان حاکم قم دستور این تعمیرات را صادر کرد. ضریح قبلی را که از نقره خالص بود ذوب کردند و از آن ۵۰ هزار مثقال نقره خالص استخراج کردند. از موقوفات نقره هم که در خزانه آستانه بود، ۴۳ هزار مثقال دیگر ذوب کردند و ضریح جدیدی برای حرم ساختند. یک هزار تومان نیز اجرت کارکنان تعویض ضریح شد که ناصرالدین شاه به ذوالفقار خان دستور داد از وجوه دیوانی قم پرداخت شود. دور ضریح را هم قصیده شیخ محمد رضا (شیخ استاد) حک کردند(تحفه الفاطمیین، ص ۷۸). کار ساخت ضریح جدید تا سال ۱۲۸۰قمری به طول انجامید.

خیّرین نیز در دوره ناصرالدین شاه در وقف اشیای قیمتی و ساخت ابنیه حرم حضرت معصومه (ع) کماکان نقش خود را پر رنگ ایفا کردند. در سال ۱۲۷۴هجری کتابه ضریح سیمین به معاضدت محمد خان حاجب الدوله تمام شد (سفرنامه سدیدالسلطنه، ص۱۱۵) و در محل خود نصب گردید. در سال ۱۲۷۶هجری میرزا نصرالله فراهانی درهای خاتمی به آستانه حضرت معصومه(ع) اهدا کرد که یکی را در ضلع جنوب غربی متصل به مسجد بالای سر نصب نمودند و دیگری را در ضلع جنوب غربی جائیکه به مقبره شاه عباس دوم باز می شود نصب کردند(تاریخچه بنای آستانه مبارکه قم، ابوالقاسم مشیری، معارف اسلامی، بی تا، بی نا، ص۱۰۱). در سال ۱۲۷۸هجری مشکوه الملک ساعتی بزرگ به آستانه وقف کرد که در صحن عتیق نصب گردید و امروزه نیز بر جای خود می باشد(تربت پاکان، مدرسی طباطبایی، ج۱، ص۳۳.).

در سفر چهارم ناصرالدین شاه به قم در سال ۱۲۸۴هجری، علاوه بر بازدید از کارهای انجام شده، دستور تعمیرات جدید صادر شد(سفرهای ناصرالدین شاه به قم، ص۵۰.). در این سفر شاه علاوه بر دادن انعام به خدام حرم و رسیدگی به وضع فقرا، بودجه ای را نیز برای ترمیم صحن عتیق اختصاص داد و به وضع قبور دفن شده در حرم رسیدگی کرد (روزنامه دولت علیه ایران، نمره ۶۱۴ و ۶۱۵،(تهران، کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، ج۲، ص۱۰۵۵ و۱۰۵۹).

ناصرالدین شاه در این سفر رسیدگی به پیشرفت کارهای عمرانی حرم را به شهاب الملک شاهسون حکمران قم واگذار کرد. شهاب الملک که از شخصیتهای بانفوذ دوره قاجار به شما می رود، دستور داد در سال ۱۲۸۵هجری، دو گلدسته بر روی ایوان طلا ساخته شود (قم دارالمومنین، ص۳۰.). بعدها در سال ۱۳۰۱هجری این گلدسته ها به وسیله کامران میرزای نایب السلطنه زر اندود شد(تربت پاکان، مدرسی طباطبایی، ج۱، ص۶۸/ سفرنامه اوژن اوبن، ص۲۷۳/ گنجینه آثار قم، ج۱، ص۶۸۵.).

قحطی بزرگ سال ۱۲۸۷هجری، کار عمران و توسعه قم را برای مدت چند سال متوقف کرد. ناصرالدین شاه که در این سال به قم سفر کرده بود، با عزل میرزا سید یوسف نایب الحکومه قم و انتصاب عباس قلی خان قاجار و همچنین اختصاص بودجه ای برای رساندن آذوقه به قم(سفرهای ناصرالدین شاه به قم، ص۷۰.), قصد کنترل اوضاع بحرانی شهر را داشت. به همین دلیل ناچاراً از طرح های خود و اختصاص بودجه ای برای توسعه حرم دست نگاهداشت. حتی در روزنامه خاطرات وی در این سفر، حرفی از عمران قم نمی زند و بیشتر حواس او معطوف به رسیدگی به اوضاع نابسامان قم به دلیل قحطی است.

در سال ۱۲۹۰ هجری محمد مهدی خان اعتضادالدوله همسر فخرالملوک دختر بزرگ ناصرالدین شاه، به حکومت قم منصوب شد. او یکی از دیرپاترین حاکمان قم و داماد ناصرالدین شاه بود که چند بار تا زمان مرگش در سال ۱۳۰۷هجری به حکومت قم رسید. در این دوره به علت کشیده شدن خط تلگراف به قم، دستورات بیشماری در مورد توسعه حرم و آبادانی قم و چگونگی پیشرفت کار بین شاه قاجار و حاکم قم رد و بدل شده است. این تلگرافها منابع بسیار مفیدی در مورد چگونگی کار، اقدامات انجام شده و هزینه های کار در اختیار ما قرار می دهند. دور از واقعیت نیست اگر ادعا کنیم تلگراف می توانست سرعت اقدامات عمرانی را افزایش دهد؛ زیرا در این دوره به علت خوی حکومتی ایران، شاه همه کاره مملکت بود و دستورات مستقیم او باعث انجام کارها می شد. از آنجایی که وسایل حمل و نقل امروزی در دسترس نبود و شاه به علت مشغله فراوان نمی توانست مستقیماً با سفر به قم بر کار توسعه نظارت داشته باشد، تلگراف نقشی اساسی در انتقال مستقیم و سریع دستورات مورد استفاده قرار گرفت.

مثلاً در سال ۱۲۹۰ هجری اعتضادالدوله با تلگرافی به شاه چنین می نویسد: «در باب تعمیرات عمارات دیوانی و صحن مبارک و مدرسه و غیره مقرر شده بود که وقت گلکاری و بنائی گذشته، از سال نو شروع در این کار خواهد شد. مقصود این خانه زاد اطلاع و استحضار خاطر مبارک بوده، معلوم است که هر طور رای مبارک علاقه پذیرد تکلیف این غلام اطاعت است». ناصرالدین شاه در جواب می نویسد: «این تعمیرات جزوی را از پول دیوان بکنید، اگر دیوان پول نقد نداشته باشد، از جیب خودتان بکنید. نقلی نیست»(سازمان اسناد ملی ایران، اسناد بیوتات، سند گزارش اعتضادالدوله حاکم قم).

در سال ۱۲۹۳ هجری، عزت الدوله خواهر ناصرالدین شاه به حرم حضرت معصومه در قم دری را اهدا کرد. این در ۵/۲ متر ارتفاع و ۵/۱ متر عرض داشت و بعد از این که کتابه اش تمام شد، در ضلع شمال غربی رواق متصل به مسجد زنانه نصب گردید(تاریخچه بنای آستانه مبارکه قم، ص۱۰۱؛ تربت پاکان، مدرسی طباطبایی، ج۱، ص۳۳).

اقدامات عمرانی ناصرالدین شاه در صحن جدید

تا سال ۱۲۹۹ هجری تمام هزینه های اختصاص یافته برای توسعه حرم حضرت معصومه(ع) صرف مرمت و احیای صحن عتیق و ابنیه داخل آن شد. در این سال دولتمردان قاجار به این نکته واقف شدند که صحن کوچک عتیق حرم حضرت معصومه، برای زائران بسیاری که از نقاط مختلف کشور و حتی خارج از ایران برای زیارت حضرت معصومه به قم می آیند کافی نیست. پس دولت قاجار تصمیم بر این گرفت تا با توسعه فیزیکی حرم حضرت معصومه، هم فضا را برای سیل عظیم زوار فراهم کند و هم با این اقدام مذهبی خود در نزد مردم مشروعیت مذهبی بیشتری کسب کند.

در سال ۱۲۹۹هجری ساخت صحنی جدید در کنار حرم حضرت معصومه به وسیله محمد ابراهیم خان امین السلطان آغاز شد(مختار البلاد، ص ۱۱۱) که ساخت آن تا سال ۱۳۰۶ هجری به طول انجامید. به درستی نمی دانیم که آیا ساخت این صحن به دستور مستقیم ناصرالدین شاه صورت گرفته است یا که امین السلطان خود به دلایل مذهبی و سیاسی به چنین اقدامی دست زده است. و آیا هزینه این طرح به وسیله خود ابراهیم خان تامین شده است و یا اینکه شاه قاجار و رجال ثروتمند این دوره نیز در پرداخت هزینه این طرح سهیم بوده اند. سایکس می نویسد که آقا ابراهیم امین السلطان برای ساخت این صحن مبالغ زیادی را خرج کرده است (ده هزار میل در ایران، سایکس، ص۱۸۹)؛ ولی به محل تامین این بودجه اشاره ای نمی کند. این احتمال وجود دارد که آقا ابراهیم خان از طرف دولت مجری این طرح بود و بودجه اصلی از پول دیوان قم تامین می شد. البته در منابع از کمکهای مالی ناصرالدین شاه در این طرح اخباری وجود دارد، اما مسئله مورد بحث در اینجا این است که آیا تمام هزینه را دولت متقبل شده است و یا خاندان امین السلطان در آن سهم داشته اند.

آنچه از منابع این دوره استخراج می شود، نشان از طرحی ع