بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل جامعه شناسی دینی :

آفتاب، ش ۱۱

چکیده: افول سکولاریزاسیون (عرفی شدن) به عنوان نظریه غالب در جامعه شناسی قرن بیستم و چرخش به سوی نظریاتی که بتواند از نقش روزافزون دین در جوامع بشری تبیین درستی ارائه کند، یکی از مهم ترین پدیده های علمی در دهه های اخیر است . این مقاله به یکی از این نظریه ها که به «انتخاب عقلایی » معروف شده است، می پردازد . این نظریه اخیرا از حوزه اقتصاد به جامعه شناسی دین راه یافته است .

کمتر کسی است که به اوج گیری نقش مذهب در تحولات سیاسی و اجتماعی جهان طی دو سه دهه اخیر اذعان نداشته باشد . این پدیده که آخرین تجلی آن، انفجار در ساختمان های مرکز تجارت جهانی و پنتاگون در ایالات متحده بود، پیش از این نیز در درگیری های قومی میان طرف های درگیر در یوگسلاوی سابق، تعارضات خونین میان جمهوری های استقلال یافته اتحاد جماهیر شوروی سابق، تعارض میان مسیحیان جزیره تیمور شرقی و اکثریت مسلمان در اندونزی، قدرت گیری جناح های ارتدوکس یهودی در اسرائیل، پیدایش الهیات رهایی بخش در آمریکای لاتین، و از همه مهم تر، ظهور بنیادگرایی اسلامی و وقوع انقلاب اسلامی در ایران رخ نموده بود . اما بازخیزی مذهب، تنها محدود به این جلوه های خشونت بار و خونین، آن هم عمدتا در کشورهای پیرامونی نبود . گزارش های ژورنالیستی و مقالات آکادمیک بسیاری به رشد نوعی بنیادگرایی مذهبی در میان پروتستان های آمریکایی اشاره دارند . در سرتاسر جهان، نشانه های بسیاری، حکایت از آن دارند که مذهب در حال بازگشت به صحنه سیاسی اجتماعی است .

به موازات این تحولات و تا حدودی متاثر از آنها، مطالعات مربوط به دین و به طور خاص، مطالعات جامعه شناختی دین نیز در حال تجربه یک دوره رشد چشم گیر و نیز تغییرات تئوریک هیجان انگیز هستند . جلوه های این تحول تئوریک بسیارند: مؤسسات و مراکزی که به امر مطالعه دین اشتغال دارند، شاهد افزایش بی سابقه تعداد اعضای خود هستند; نشست های مربوط به دین، شرکت کنندگان بسیاری دارد; کنفرانس های بین المللی جامعه شناسی نیز به تدریج، جلسات مستقلی را به «جامعه شناسی دین » اختصاص می دهند; انجمن های معتبر جامعه شناسی در جهان نیز یکی پس از دیگری، شاخه های مستقل «جامعه شناسی دین » را برای خود ایجاد کرده اند (که مهم ترین آنها «انجمن جامعه شناسی آمریکا» بود) . همچنین برای نخستین بار از دهه ۱۹۶۰ به این سو، پژوهش گرانی که در زمینه های دیگر به تحقیق و مطالعه اشتغال دارند، در حال گشودن جایی برای عنصر دین در بررسی های علمی خود هستند .

تحولات اخیر در محافل جامعه شناسی دین، تنها محدود به افزایش کمی مطالعات، محققین، نشست ها و کنفرانس های مربوطه نیست . از همه اینها مهم تر، کل این حوزه تحقیقی در آستانه تجربه چیزی است که برخی آن را نوعی «چرخش پارادایمی » نام نهاده اند . مهم ترین ویژگی این چرخش پارادایمی، از نظر دو محقق فعال آمریکایی، رویگردانی از تز سکولاریزاسیون است که بیش از یک قرن سایه سنگینی بر مطالعات جامعه شناختی دین انداخته بود . در مقابل، طی دهه ۹۰، نشانه های شکل گیری یک نگرش جدید به تدریج شروع به ظاهر شدن کردند; نگرشی که با نام پارادایم یا تئوری «انتخاب عقلایی » از آن یاد می شود . نوشته حاضر بر آن است که خطوط کلی این تحول پارادایمی را به تصویر کشد .

تز سکولاریزاسیون: از زمان شکل گیری جامعه شناسی در اواخر قرن ۱۹ تا ربع آخر قرن ۲۰، تقریبا تمام متفکران اجتماعی، آنها که به تحلیل نقش مذهب در جامعه پرداخته اند، به نوعی از ایده سکولاریزاسیون تاثیر گرفته بودند . هر چند هر یک از این متفکران در مطالعات خود، بر جنبه خاصی از پروسه سکولاریزاسیون تاکید کرده اند; اما وجه مشترک تمامی این مطالعات را این نظریه تشکیل می داد که در جامعه مدرن، دین نقش اجتماعی چندان مهمی نخواهد داشت و اگر هم بتوان نقش مختصری برای آن قائل بود، چیزی جز یک نقش بازدارنده و منفی نخواهد بود . قدرت و گستردگی این نظریه از آن جا آشکار می شود که طی دو قرن اخیر تقریبا هیچ موضوع دیگری را نمی توان یافت که درباره آن چنین اشتراک نظر آشکاری در میان متفکرین اجتماعی متنوعی همچون آدام اسمیت، دیوید هیوم، اگوست کنت، کارل مارکس، فردریش انگلس، هربرت اسپنسر، ادوارد تایلر، ماکس وبر، ارنست ترولتچ، امیل دورکهیم، ویلیام جیمز، لوسین لوی برون، کارل یونگ و زیگموند فروید وجود داشته باشد . به طور خلاصه، مدافعین این تز بر آن بودند که «نهادها، اعمال و تفکرات دینی به تدریج اهمیت اجتماعی خود را از دست می دهند .

در تاریخ اروپا مهم ترین نشانه های این فرایند، رهایی دولت از سلطه کلیسا، آزاد شدن زمین های وقفی از سیطره مالکیت کلیسا و بالاخره جدایی نظام آموزشی جدید از نظام آموزشی حوزه ای بود . برگر این سه تحول را نشانه های نوعی «سکولاریزاسیون اجتماعی ساختاری » می داند و معتقد است که به موازات این تحولات، یک «سکولاریزاسیون ذهنی » نیز صورت گرفته که مضمون اصلی آن، این است که غرب جدید، شاهد افزایش شمار افرادی است که در نگاه به دنیا و زندگی خود، از تفسیرهای مذهبی سود نمی جویند . هر دوی این تحولات، به نظر برگر، ریشه در تحول بنیادین دیگری دارد که همان فرایند «عقلایی شدن » ^(۱) است که پیش شرط پیدایش هرگونه جامعه صنعتی مدرن است .

از اواسط دهه ۶۰، نشانه های دیگری در صحنه پدیدار شدند; نشانه هایی که نمی شد آنها را با استفاده از «تز سکولاریزاسیون » توضیح داد . اولین نشانه ها آن بود که بر خلاف انتظار، با افزایش درجه مدرنیزاسیون، درجه مذهبی بودن کاهش نیافت . مدافعین تز سکولاریزاسیون تا مدتی سعی داشتند تا این پدیده های غیر معمول را همچنان در چارچوب تئوری های قبلی خود و یا حداکثر نسخه تعدیل شده ای از آن، تحلیل و توجیه کنند . بدین ترتیب با انباشته شدن تدریجی پدیده هایی که با پارادایم سکولاریزاسیون قابل توضیح نبودند، زمینه های نضج و اوج گیری یک پارادایم جدید فراهم شد .

«تئوری انتخاب عقلایی »: تئوری انتخاب عقلایی، ^(۲) نخستین بار توسط گری بکر در کتاب پرنفوذش به نام رویکرد اقتصادی به رفتار انسانی (۱۹۷۶) معرفی شد; اما مدت کوتاهی بعد راه خود را از اقتصاد به حیطه جامعه شناسی دین گشود . این تحول شاید در زمره مهم ترین تحولات به وقوع پیوسته در تاریخ اندیشه انسانی باقی بماند که نظریه ای که برای توضیح دنیوی ترین رفتار انسانی (رفتار اقتصادی) وضع شده بود، نهایتا در توضیح اخروی ترین پدیده انسانی (رفتار دینی) به کار گرفته شد . مبنای اساسی این تئوری را می توان بدین شکل بیان کرد: انسان، در هر مورد این گرایش را دارد که عقلایی ترین تصمیم ممکن را در چارچوب محدودیت های اطلاعاتی و استدراکی خویش و در محدوده انتخاب های موجود و متاثر از ترجیحات و علائقش بگیرد .

بر اساس این تئوری، این قاعده کلی، شامل تمامی رفتارهای انسانی و حوزه های حیات اجتماعی، از جمله مذهب یا به عبارت دقیق تر، تصمیمات مرتبط با مذهب نیز می شود; چه این تصمیمات توسط افراد گرفته شوند و چه توسط مؤسسات دینی . در واقع، با به کار بستن این تئوری در تحلیل رفتار دینی، مطالعات جامعه شناختی دین به استفاده وسیع از تعابیر و استعاره های اقتصادی در توضیح رفتار دینی پرداخته اند . در نظر معتقدین این تئوری، تعامل میان مذهبیون و نهادهای مذهبی، چیزی شبیه به تعامل میان خریداران (متقاضیان) یک محصول و فروشندگان (عرضه کنندگان) آن است و این تعامل، تحت تاثیر قانون عرضه و تقاضا به پیش می رود .

استفاده از چنین استعاره ای توسط معتقدین به «تئوری انتخاب عقلایی » ، مدلولات خاص خود را نیز به همراه دارد . برای مثال، اگر عرضه کننده محصول به سلیقه خریدار توجه نکند و محصولی مطابق پسند وی فراهم نسازد، به تدریج بازار خود را (و یا خریداران محصول خود را) از دست می دهد . همچنین در شرایطی که در آن بیش از یک عرضه کننده محصول وجود دارد، فروشندگان ناچارند تا بر کیفیت محصول خود بیفزایند; در غیر این صورت ناچار به واگذاری میدان به حریف