فایل پاورپوینت کامل خلق نیکو: بسترها، کارکردها و مهارت ها

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل خلق نیکو: بسترها، کارکردها و مهارت ها :

مقدّمه

در منابع اسلامی، حسن خلق به عنوان عاملی بسیار مؤثر در سازگاری و تحکیم بنیاد خانواده معرفی شده است. در روایتی، شخصی به نام حسین بن بشار واسطی می گوید: نامه ای به امام رضا علیه السلام نوشتم و در آن نامه به حضرت عرضه داشتم: یکی از بستگانم برای خواستگاری به نزد من آمده، ولی بد اخلاق است. چه کنم؟ حضرت در پاسخ فرمودند: اگر بد اخلاق است، به او زن ندهید (حرّعاملی، ۱۴۰۹ق، ج ۲۰، ص ۸۱). این فرمایش امام علیه السلامجایگاه حسن خلق در زندگی زناشویی را نشان می دهد.

در این زمینه، کتاب های اخلاقی بسیاری وجود دارد؛ ازجمله: محجه البیضاء فیض کاشانی، جامع السعادات ملّامهدی نراقی و معراج السعاده ملّااحمد نراقی و نیز کتاب هایی با عنوان اخلاق اسلامی که پدیدآورندگان آنها، ضمن اشاره به نمونه هایی از اخلاق نیکو، از مباحث پیرامون آن نتیجه گرفته اند: یکی از عوامل مهم برای هم زیستی مسالمت آمیزوآرامش درزندگی، خوش اخلاقی است.

سؤالات پژوهش حاضر عبارتند از: چه شاخص هایی برای شناسایی اخلاق نیکو وجود دارد؟ بسترهای اصلی برای خوش اخلاقی کدام است؟ چه مهارت هایی برای تحقق و تقویت آن لازم است و چه آثاری در پی دارد؟

مفهوم خلق

خلق در لغت به معنای کیفیتی نفسانی است که افعال به آسانی از آن صادر می شود (طریحی، ۱۹۸۵م، ج ۵، ص ۱۵۷) و بعضی حسن را ضد قبح دانسته اند (ابن منظور، ۱۳۰۰م، ج ۱۳، ص ۱۱۴ ). بنابراین، حسن خلق به معنای کیفیت نیکوی نفسانی است که رفتارهای پسندیده بر اساس آن به سهولت صورت می گیرد.

امام خمینی قدس سره در کتاب چهل حدیث ضمن تعریف خُلق، به بیان تأثیر حسن خلق در انجام آسان رفتار نیکو می پردازند و می گویند: بدان که خلق عبارت از حالتی است در نفس که انسان را دعوت به عمل می کند بدون رویه و فکر. مثلاً، کسی که دارای خلق سخاوت است، آن خلق او را وادار به جود و انفاق می کند، بدون آنکه مقدّماتی تشکیل دهد و مرجحاتی فکر کند، گویی یکی از افعال طبیعیه از مثل دیدن و شنیدن است و همین طور است نفس عفیف که این صفت خلق آن شده است، به طوری حفظ نفس می کند که گویی یکی ازافعال طبیعیه اوست(خمینی، ۱۳۷۳، ص۴۳۴).

بنابراین، آن قسم خلق و خویی که در شرع مقدس، ممدوح شناخته شده و با غرایز حیوانی و تمایلات نفسانی هماهنگ است، یا دست کم با آنها تضادی ندارد، حسن خلق است (خمینی، ۱۳۷۳ ب، ج ۱، ص ۱۹۸ ).

حد و مرز حسن خلق

هرچند حسن خلق مفهومی کلی است و مصادیق متعددی را دربر می گیرد، ولی در منابع اسلامی به نمونه هایی از حسن خلق اشاره شده است. در زیر به سه مورد از روایاتی که به بیان مصادیق حسن خلق می پردازد، اشاره می کنیم:

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله پس از آنکه محبوب ترین مردم در پیشگاه خداوند متعال را خوش اخلاق ترین آنان معرفی می کنند، به بیان ویژگی آنان می پردازند و می فرمایند: کسانی از شما که بهترین اخلاق را دارند، متواضعند، با دیگران الفت می گیرند و مردم نیز با آنها الفت می گیرند، محبوب ترین شما نزد خدایند (طبرسی، ۱۴۱۲ق، ج ۱۰، ص ۳۳۳).

نیز امام رضا علیه السلام در پاسخ مردی که از ایشان درباره محدوده حسن خلق پرسیده بود، فرمودند: حسن خلق این است که آنچه دوست داری دیگران به تو دهند، تو نیز مثل آن رابه دیگران بدهی (دیلمی، ۱۴۱۲ق، ج ۱، ص ۱۳۵).

از امام صادق علیه السلام درباره حسن خلق سؤال شد، حضرت فرمودند: با مردم به نرمی برخورد کنی و به آنها جا بدهی، پاک و منزه و در کمال ادب سخن بگویی و در مواجهه با برادرانت متبسم و گشاده رو باشی (صدوق، ۱۴۱۳ق، ج ۴، ص ۴۱۲).

هرچند روایات فوق تنها به ذکر برخی از مصادیق حسن خلق پرداخته است، ولی ارائه این مصادیق نشانگر آن است که معصومان علیهم السلامحسن خلق را بیشتر در قالب روابط اجتماعی مورد توجه قرار داده اند.

حسن خلق در برقراری ارتباط با همسر از آثار متعددی در سازگاری خانواده برخوردار است که در این بخش به بررسی این نتایج می پردازیم.

شرافت خانوادگی، بستری برای خلق نیکو

یکی از زمینه های حسن خلق، نسب پاک و طهارت باطنی خانواده است که آثار آن را می توان در فرزندان و رفتار آنان مشاهده کرد. قرآن کریم می فرماید: وَالْبلَدُ الطَّیِّبُ یَخْرُجُ نَبَاتُهُ بِإِذْنِ رَبهِ وَالَّذِی خَبُثَ لاَیَخْرُجُ إِلاَّنَکِدا(اعراف: ۵۸)؛ سرزمین پاکیزه گیاهش به فرمان پروردگارمی روید، اماسرزمین بد طینت وشوره زارجزگیاه ناچیز و بی ارزش از آن نمی روید.

اساسا فرزند نمادی از خانواده خود است. در روایت آمده است: فرزند وجود محض و خالص پدر است (اربلی، ۱۳۸۱ق، ج ۲، ص ۶۵). فرزند آینه ای است که می تواند پدر را در خود نشان دهد. نه تنها پدر و مادر در روحیات فرزند نقش دارند، بلکه دایی نیز نقش اساسی دارد. در روایتی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می فرماید: برای نطفه های خود گزینش کنید؛ چراکه دایی در حکم یکی از دو نفری است که همبستر می شوند (راوندی، بی تا، ص ۱۲). شخصیت و ویژگی های دایی در فرزند بسیار تأثیرگذار است. پس باید دقت کرد و به صورت گزینشی با فردی مثبت در بعد خانوادگی ازدواج کرد. چنانچه انسان نسبت به این بسترها بی مبالات باشد، در زندگی با مشکلاتی روبه رو می شود. در همین زمینه، در روایتی که از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده، چنین آمده است: از گیاه سبزی که بر زباله ها روییده است، بپرهیزید. سؤال شد: ای رسول خدا، مقصود از گیاه سبزی که بر زباله روییده است، چیست؟ حضرت فرمودند: زن زیبایی که در خانواده ای ناشایسته رشد کرده باشد (مفید، ۱۴۱۳ق، ص ۵۱۲).

البته این یک قاعده عمومی است که برای انتخاب آسان تر فرد مطلوب، خانواده راهنمای خوبی است، ولی گاهی افرادی پیدا می شوند که هرچند شرافت کمی از ناحیه خانواده دارند، اما خود انسان شریف و پاکی هستند. اولاً، چنین کسانی در اقلیت هستند و ثانیا، شناسایی آنها کار ساده ای نیست. پس برای اطمینان بیشتر، باید به قاعده عمومی توسل جست تا از آرامش بیشتری برخوردار بود.

انسان های شریف به طور کلی از رأفت و آرامش خاصی برخوردارند و برخلاف انسان های خبیث که تندخو و عصبی هستند، آنها متین برخورد می کنند. امام صادق علیه السلام می فرماید: کسی که کریم الاصل است و از شرافت خانوادگی برخوردار است، قلبی لیّن و آرام دارد و کسی که اصل پسندیده ای ندارد، از قساوت قلب برخوردار است (کلینی، ۱۳۶۵ق، ج ۱، ص ۲۷).

رفتارهای انسان برخاسته از حالت های درونی اوست. چنانچه انسان از نرمش و عطوفت بهره داشته باشد، در مواجهه با دیگران پرجاذبه و کم تنش ظاهر می شود، ولی اگر از درون، انسانی خشن و عصبی باشد، در برابر دیگران دافعه ای قوی دارد و از جاذبه ضعیف برخوردار است. از همین روست که امیرمؤمنان علی علیه السلام می فرماید: کسی که عنصر وجودی او خبیث باشد، نشستن با او رضایتمندی نمی آورد و چنین کسی باعث نارضایتی دیگران می شود (تمیمی آمدی، ۱۳۶۶، ص۴۰۹). خمیرمایه عنصر وجودی هر کس همان چیزی است که از خانواده گرفته است.

ازآنجاکه رفتار انسان نماد بیرونی شخصیت اوست و شخصیت او عمدتا برخاسته از ویژگی هایی است که از خانواده به دست آورده است، طهارت و شرافت خانوادگی او نقش چشمگیری در رفتار نیک او دارد. معروف است که از کوزه همان برون تراود که در اوست و این نکته در متون دینی ما ریشه دارد. امیرمؤمنان علی علیه السلام می فرماید: کسی که کریم الاصل است و از شرافت خانوادگی برخوردار است، رفتارش نیکوست (مجلسی، ۱۴۰۴ق، ج ۷۵، ص ۹۱).

ازدواج با فرد خوش اخلاق، بستر خلق نیکو

ازآنجاکه اخلاق حسنه گاهی به صورت طبیعی و فطری و گاه با عادت دادن خود به انجام کارهای زیبا و در مواردی با مشاهده، مصاحبت و هم نشینی با افرادی که دارای رفتارهای زیبا هستند، به دست می آید (فیض کاشانی، ۱۳۸۳، ج ۵، ص ۱۰۸)، تغییر دادن این اخلاق گرچه محال نیست، ولی آسان هم نمی باشد. بر این اساس، فردی که مایل است زندگی گوارا، آسیب ناپذیر، سرشار از لطف و محبت و. . . داشته باشد، در همان ابتدای تشکیل خانواده باید در جست وجوی همسری باشد که از اخلاق خوش و خوی پسندیده برخوردار باشد. با توجه به این اصل، سفارش اکید اسلام در میان همه ویژگی هایی که درباره انتخاب همسر مطرح است، بر موضوع صفات اخلاقی وی متمرکز شده است. در روایتی، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می فرمایند: هرگاه کسی به خواستگاری نزد شما آمد که اخلاق و دین او را پسندیدید، شرایط ازدواج او را فراهم آورید. راوی می پرسد: ای رسول خدا، هرچند از نظر نسب پست باشد؟ حضرت می فرمایند: هنگامی که کسی به نزد شما آمد و اخلاق و دین او را پسندیدید، برای ازدواج زمینه سازی کنید که اگر چنین نکنید فتنه و فساد بزرگی در زمین رخ خواهد داد (حرّعاملی، ۱۴۰۹ق، ج ۲۰، ص ۷۸). روایات متعددی به این مضمون وارد شده است که نشان می دهد خوش اخلاقی بسیاری از کاستی های فرد را جبران می کند و پرهیز از ازدواج با چنین فردی آسیب های اجتماعی فراوانی را به دنبال می آورد. از سوی دیگر، فرد بداخلاق هرچند امتیازات دیگری داشته باشد، صلاحیت لازم برای ازدواج را ندارد. معصومان علیهم السلام نیز اصحاب خود را از ازدواج و وصلت با چنین افرادی بر حذر داشته اند.

از مهم ترین بسترهای سازگاری میان همسران آن است که در هنگام ازدواج، خوش اخلاقی را به عنوان یکی از اصلی ترین ملاک های گزینش قرار دهیم و با فرد خوش اخلاق ازدواج کنیم. حال چنان که دقت لازم به هنگام ازدواج مراعات نشد و با فرد بداخلاق ازدواج صورت گرفت چه باید کرد؟

از تعالیم قرآن کریم استفاده می شود در چنین وضعیتی باید تلاش کرد که پیوند ازدواج از هم نپاشد و وحدت خانواده از بین نرود، هرچند لازم باشد که یک طرف، برای حفظ خانواده و بقای زندگی زناشویی، در برابر طرف دیگر، انعطاف بیشتری از خود نشان دهد و حتی از حق مسلم خود بگذرد. خداوند متعال در قرآن به مردان مؤمن دستور می دهد که با همسران خود به شیوه های پسندیده معاشرت کنند و سپس خطاب به آنان می فرماید: . . . فَإِن کَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسَی أَن تَکْرَهُواْ شیْئًا وَیجْعَلَ اللّهُ فِیهِ خَیْرا کَثِیرا(نساء: ۱۹ )؛ اگر از آنها دل خوش نبودید (فورا تصمیم به جدایی نگیرید) چه بسا چیزی خوشایند شما نباشد و خداوند برای شما خیر فراوانی در آن قرار داده باشد.

معاشرت نیکو با همسر بداخلاق نوعی تحمیل بر نفس برای ما محسوب می شود که در عین سختی، نتایج بسیار ارزشمند معنوی را به دنبال می آورد. نقل شده است که ابن سینا آوازه شیخ ابوالحسن خرقانی را شنیده بود و به قصد دیدار با او عازم خرقان شد. چون به منزل شیخ رسید، شیخ برای جمع آوری هیزم به صحرا رفته بود. او پرسید:

شیخ کجاست؟ زنش گفت: با آن زندیق کذّاب چه کار داری؟ و زبان به بدگویی او گشود! ابن سینا عزم صحرا کرد و شیخ را دید که هیزم بر شیری نهاده است و می برد. ابن سینا پرسید: این چه حالت است؟ شیخ گفت: آری تا ما بار چنان گرگی (همسر) نکشیم، چنین شیری بار ما را نکشد! (عطار نیشابوری، ۱۳۷۴، ص ۵۷۸). پس در ره گذر صبر بر سوء اخلاق همسر و معاشرت پسندیده با وی، علاوه بر آسیب ناپذیری بنیاد خانواده، برکات معنوی متعددی نیز نصیب همسر می شود. درمان رذایل اخلاقی بسیاری (از قبیل کبر، غرور، عجب و. . . ) از راه تعامل صحیح با همسر کج خلق حاصل می شود. به همین دلیل است که رسول خدا صلی الله علیه و آله صبر مرد بر سوءخلق همسر را بسیار باارزش دانستند و فرمودند: کسی که بر بداخلاقی همسرش صبر پیشه سازد و آن را به حساب خداوند بگذارد، خداوند (هر بار) صبر کردن او را با اجری همچون اجر ایوب در مقابل بلاهایش جبران می کند(حرّعاملی، ۱۴۰۹ق، ج۲۰، ص۱۶۴).

آثار حسن خلق در سازگاری همسران

حسن خلق در ابعاد مختلف زندگی تأثیراتی دارد که زمینه های آرامش را فراهم می سازد. در ذیل، به مهم ترین آنها اشاره می شود:

۱- ایجاد و تثبیت محبت

از مهم ترین نتایج خوش خلقی ایجاد محبت در میان همسران و تثبیت و تقویت آن است. امیرالمؤمنین علی علیه السلام در روایتی، کسب محبت را پیامد حسن خلق برشمرده اند (تمیمی آمدی، ۱۳۶۶، ص ۲۵۴). آن حضرت در روایت دیگری حسن خلق را باعث محبت و تأکیدکننده مودت دانسته و فرموده اند: حسن خلق باعث محبت و تأکیدکننده مودت است (همان).

در بیان تفاوت میان محبت و مودت، لغویان نظرات مختلفی دارند: صاحب کتاب معجم مقائیس اللغه ودّ را کلمه ای می داند که بر محبت دلالت می کند. بر این اساس، مودت محبتی است که اظهار می شود. الفروق اللغویه محبت را ناشی از میل طبیعی و حکمت، اما مودت را تنها ناشی از میل طبیعی دانسته است (مصطفوی، ۱۳۶۰، ص ۶۳و۶۴). بر اساس معنای اول، حسن خلق زمینه اظهار محبت را فراهم می سازد و از آنجاکه دوستی وقتی ابراز شود، تأثیر شگرفی بر تداوم زندگی زناشویی دارد (حرّعاملی، ۱۴۰۹ق، ج ۲۰، ص ۲۳) و موجبات سازگاری هرچه بیشتر آنان را فراهم می کند، آرامش خاصی در زندگی پدید می آید. بر اساس معنای دوم، روایت پیشین روشنگر آن است که حسن خلق زمینه ساز میل طبیعی همسران به یکدیگر می شود و بدیهی است که این میل و گرایش طبیعی، بر استقرار فضای صلح و سازش میان آنها بسیار مؤثر خواهد بود.

۲- افزایش روزی

بسیاری از مشکلاتی که در خانواده، میان همسران بروز می کند، ناشی از مشکلات و تنگناهای اقتصادی است. آن گاه که نیازهای ضروری خانواده در بعد مادی بی پاسخ بماند و همسران نیز از بینش توحیدی کم بهره و یا بی بهره باشند، به مرور زمینه ابراز نارضایتی از وضع موجود و به تبع آن، ناسازگاری آنان فراهم می شود. در منابع اسلامی، علاوه بر کار و فعالیت، حسن خلق نیز به عنوان عاملی تأثیرگذار در رشد اقتصادی معرفی شده است. امیرالمؤمنین علی علیه السلام جایگاه گنج های روزی را در اخلاق نیکو دانسته اند (محمدی ری شهری، ۱۳۷۹، ذیل ماده رزق). همچنان که امام صادق علیه السلام حسن خلق را عامل افزایش رزق برشمرده اند (همان ).

روشن است که اقبال عمومی به افراد متواضعی که خوش اخلاق هستند و به مردم الفت می گیرند، قابل مقایسه با دیگران نیست. مردم ترجیح می دهند انسان های خوش اخلاق را به کار گیرند، به استخدام آنان درآیند، با آنان معامله کنند و میان خود و آنها پیوند برقرار کنند و این شاید خود یکی از عوامل جلب روزی به شمار رود. بر همین اساس، امیرالمؤمنین علی علیه السلام حسن خلق را موجب رفعت و ارتقای سطح زندگی دانسته اند (تمیمی آمدی، ۱۳۶۶، ص ۲۵۴). علاوه بر حسن خلق در معاشرت اجتماعی که زمینه ساز افزایش روزی است، نیکوکاری و خوش اخلاقی با خانواده نیز تأثیر ویژه ای در این زمینه دارد، چنان که امام صادق علیه السلام فرموده اند: هر که با خانواده خود نیکوکار باشد، روزی اش زیاد شود (محمدی ری شهری، ۱۳۷۹، ذیل ماده رزق).

۳- گوارا ساختن زندگی

آثاری که برشمرده شد، زمینه ساز زندگی طیب و گوارا برای همسران خواهدشدکه این همه درپرتوحسن خلق حاصل می شود.

امیرالمؤمنین علیه السلام خوش خویی را موجب طهارت و پاکیزگی زندگی دانسته اند (تمیمی آمدی، ۱۳۶۶، ص ۲۵۴) و امام صادق علیه السلام نیز فرموده اند: هیچ شیوه زندگانی گواراتر از زندگانی آمیخته با حسن خلق نیست (کلینی، ۱۳۶۵ق، ج ۸، ص ۲۴۴).

مسلما زندگانی همراه با مسرت، شادابی و طهارت جایی برای ناسازگاری باقی نخواهد گذاشت. حال آنکه بد اخلاقی نتیجه همه اعمال نیک را بر باد می دهد و موحب می گردد تا فرد چشم خود را بر تمام خوبی های همسرش ببندد و تنها نگاه خود را به سوءخلق او معطوف سازد. همسر بداخلاق اگر وجودش به مثابه عسل باشد، باید بداند که بدخلقی آن گونه وجود او را به فساد می کشاند، که سرکه عسل را (حرّعاملی، ۱۴۰۹ق، ج ۱۲، ص ۱۵۲).

از روایتی که گذشت، روشن می شود که خوش خویی از عواملی است که زندگی همسران را آسیب ناپذیر می سازد.