---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل درس ها و پیامدهای مقاومت مردمی در جنگ ۲۲ روزه غزه :

مقدمه

متأسفانه جهان اسلام در سده های اخـیر همواره به نوعی با پدید شوم اشغالگری دست و پنجه نرم کرده، که آخـرین نمون آنها اشغال عـراق و افـغانستان توسط آمریکاست. اما مهم ترین و جدّی ترین مسئله در جهان اسلام، مسئل اشغال فلسطین توسط رژیم صهیونیستی است.

تجزی امپراتوری عثمانی و تقسیم آن بین کشورهای ذی نفوذ غربی، ضربه ای بزرگ بر پیکر امت اسلامی بود. بـر اساس قرارداد «سایکس پیکو» و «سازونوف»، سه قدرت اصلی اروپا (روسیه، فرانسه، بریتانیا) سرزمینهای تجزیه شد عثمانی را میان خود تقسیم کردند؛ اما انگلیس چندی بعد آن را مغایر سلط خود بر کانال سوئز دید و در سـال ۱۹۱۷ مـیلادی با استفاده از ضعف روسیه پس از وقوع انقلاب اکتبر، از قرارداد سر باز زد و فلسطین را تحت قیمومت خود درآورد. همزمان ادّعای موهوم وحدت نژادی یهودیان عالم در انگلیس مطرح و به آن دامن زده شد و عده ای از یهودیان با حـمایت انـگلیس، اندیش ملت واحد یهود را مطرح و جهت تشکیل کشوری مستقل برای آن ملت، اقداماتی را آغاز کردند که در نهایت، به اشغال سرزمین فلسطین و تأسیس رژیم غلصب صهیونیستی انجامید.

از زمان اشغال فلسطین تـا کـنون، همواره جنگ و تنش و درگیری در این سرزمین وجود داشته است. پس از شکست دولتهای عربی در مقابل رژیم صهیونیستی، گروههای مختلفی برای بازپس گیری این قطعه از جهان اسلام تشکیل شد که مهم ترین آنها کـه پشـتوان دولتـهای عربی را هم به همراه داشـت و بـه نـوعی مسئل فلسطین را تحت نظر و کنترل آنها پیش می برد، سازمان آزادی بخش فلسطین(ساف) بود. اما این گروه نیز در نهایت تن به سـازش داد. از آنـجا کـه اشغالگری و کشتار فلسطینیان توسط رژیم صهیونیستی ادامه داشـت، مـردم ناامید از حمایت دولتهای عربی، خود تصمیم به مقابله با اشغالگران گرفتند و در حرکتی ستودنی، انتفاضه را آغاز کردند که جنبش حـماس نـیز زایـید این نوع مقاومت است.

از نظر راهبرد مبارزه، جنبش حماس مـعتقد است که بهترین شیوه و راهکار برای مقابله با دشمن صهیونیستی، بسیج توانمندی های ملت فلسطین برای برافراشتن پرچم جـهاد و مـبارزه عـلیه حضور نامشروع صهیونیستها در فلسطین اشغالی به هر وسیل ممکن است. حـماس در ایـن راه می کوشد تا زمان تکمیل شدن شرایط تعیین سرنوشت نبرد با دشمن صهیونیستی، شعل مبارزه روشـن بـماند. فـعالیت نظامی همچنین به مثاب ابزاری بازدارنده در مقابل صهیونیستها کارایی خود را به خـوبی بـه اثـبات رسانده است. شاخ نظامی جنبش حماس به نام گردانهای شهید عزّالدین قسّام در همین راسـتا شـکل گـرفته است.

هدف نهایی حماس، آزادسازی هم سرزمین فلسطین است و بر اساس این راهبرد، حـرکت خـود را دنبال می کند؛ اما بنا به مقتضیات و شرایط، توافقنامه هایی را نیز با دشمن صهیونیستی امـضا کـرده اسـت. بر اساس توافقنامه ای که در ژوئن میلادی بین رژیم صهیونیستی، حماس و گروه شبه نظامی با مـیانجی گری کـشور مصر به امضا رسیده بود، حماس و رژیم صهیونیستی متعهد شده بودند تا از دسـت زدن بـه عـملیات مسلّحانه علیه یکدیگر خودداری کنند. پس از این قرارداد، حماس و رژیم صهیونیستی بارها یکدیگر را به نقض تـعهدات مـتّهم کردند. صهیونیستها پرتاب راکت به سمت فلسطین اشغالی و حماس نیز ادام مـحاصر اقـتصادی و سـوختی غزّه را نقض آتش بس عنوان کردند. سرانجام جنگ غزّه با حمل همه جانب رژیم صهیونیستی به نـوار غـزّه آغـاز شد و پس از ۲۲ روز مقاومت با اعلام آتش بس یکجانبه از سوی اشغالگران، پایان یافت. این جـنگ پیـامدهای مختلفی را در سطوح گوناگون به دنبال داشت که این مقاله درصدد است مهم ترین آنها را مورد بررسی قـرار دهـد.

نوار غزّه

طبق آمارهای ۱۹۹۶، رژیم اشالگر قدس پنج میلیون و ۸۰۰ هزار نفر جـمعیت دارد کـه ۸۰% آن یهودی، ۱۵% عرب، ۳% مسیحی، ۲% دروزی و حدود ۳۰۰۰ نفر چرکسی هـستند. حـدود ۱۴۰ هـزار صهیونیست در نوار غزّه و کران باختری و ۲۰۰ هزار نـفر در بـیت المقدس شرقی و ۱۳۰ هزار نفر در بلندی های جولان زندگی می کنند. شمار فلسطینیان ساکن کران باختری و نـوار غـزّه نیز ۲ میلیون نفر است.(کـرمی، ۱۳۸۶، ص ۳۱)

نـوار غزّه[۱] نـاحیه ای در کـنار دریـای مدیترانه است که از جنوب غربی بـا مـصر و از شمال و شرق با فلسطین اشغالی هم مرز است. مساحت این منطقه در مجموع ۳۶۵ کـیلومتر مـربع است که از ۲% کل مساحت فلسطین (۲۷۰۰۹ کـیلومتر مربع ) تجاوز نمی کند. طـول ایـن ناحیه ۴۵ و عرض آن ۶ تا ۱۱ کـیلومتر اسـت. در این منطقه حدود ۱۴۰۰۰۰۰ نفر ساکن هستند که قریب ۹۰۰۰۰۰ نفر از آنان را پناهندگان سایر مـناطق فـلسطین تشکیل می دهند. نیمی از این پنـاهندگان در هـشت اردوگـاه ساکن هستند. در بـاریک غـزّه سه شهر بزرگ و یـک شـهر متوسط قرار دارد که هر کدام از این شهرها تعدادی روستا و اردوگاه تابعه دارد. این شهرها بـر حـسب اهمیت عبارتند از: غزّه، خان یونس، رفـح و دیـرالبلح. (ولیدمحمد، ۱۳۸۴، ص ۱۰)

مـنطق غـزّه پرتـراکم ترین منطق جمعیتی دنیا بـه حساب می آید که در هر کیلومتر مربع آن حدود ۴۵۰۰ نفر زندگی می کنند. این منطقه قبل از جنگ، بـه طـور کامل در محاصره بود و تنها از طریق چـند گـذرگاه بـه بـیرون راه داشـت و مردم آن، تمام نـیازهای خـود را از بیرون تأمین می کردند. گذرگاه رفح تنها معبر ساکنان به کشور مصر و جهان خارج به حساب مـی آید و پس از خـروج صـهیونیستها در سال ۲۰۰۵، توسط مأموران صهیونیست و هیئت ناظران اروپایـی و فـلسطینی کـنترل مـی شود(سـنایی راد، ۱۳۸۷، ص ۸). نـوار غزّه از سال ۱۹۴۸ تا ۱۹۶۷ تحت سرپرستی مصر بود و در جریان جنگ دوم اعراب و رژیم صهیونیستی (۱۹۶۷)، به اشغال ارتش این رژیم درآمد. (ولیدمحمد، ۱۳۸۴، ص ۵)

روستاهای غزّه

بسیاری از روستاها و آبادی های غزّه در جریان تـجاوزهای سال ۱۹۴۸ رژیم صهیونیستی تخریب شده اند. روستاهای باقیمانده عبارتند از: النزله (در حدود یک کیلومتری شمال شهر غزّه)؛ جبالیا (بزرگ ترین روستای غزّه، واقع در دو کیلومتری شمال شرقی آن)؛ بیت لاهیا (در هفت کیلومتری شمال شرقی غزّه)؛ بـیت حانون (در شـمال شرق شهر غزّه).(همان، ص ۱۵-۱۴)

اردوگاههای غزّه

اردوگاههای منطقه غزّه عبارتند از: الشاطی (در شمال غربی شهر غزّه)؛ جبالیا (بزرگ ترین اردوگاه، واقع در شمال روستای جبالیا)؛ النصیرات (در جنوب شهر غزّه و شمال غربی شـهر دیـرالبلح)؛ البریج (در کنار اردوگاه النصیرات )؛ المغازی (در جنوب شهر غزّه و شمال شرقی شهر دیرالبلح)؛ دیرالبلح (کوچک ترین اردوگاه، در غرب نوار غزّه).(همان، ۱۶ – ۱۵ )

شهرک سازی در نوار غزّه

بـه دلیـل تراکم بالا و روزافزون جمعیت اعـراب در نـوار غزّه، سرسختی مقاومت در برابر اشغالگری در این منطقه و محدود بودن منابع آبی، شهرک سازی صهیونیستها در نوار غزّه نسبت به سایر سرزمینهای اشغالی اعراب با تأخیر آغـاز شـد و از نظر تعداد شهرکها و شـهرک نشینان یـهودی نیز در مقایسه با کران غربی و بلندی های جولان محدود ماند.

سال ۱۹۷۰ شهرک سازی در نوار غزّه آغاز شد. با توجه به وسعت تقریباً ۳۶۰ کیلومتر مربعی نوار غزّه، به طور متوسط در هر ۲۰ کیلومتر مـربع یـک شهرک یا محل اسکان یافت می شود. پراکندگی جغرافیایی شهرک نشینان نشان می دهد که ساخت شهرکهای صهیونیستی به طور عمده در بخش جنوبی نوار غزّه و نزدیک به دریای مدیترانه و مرزهای مصر صورت گـرفته و ایـن منطقه ای اسـت که منابع صهیونیستی آن را «گوش قطیف» می نامند. این پراکندگی نشان می دهد که راهبرد «اتصال/جداسازی» مبتنی بر ایجاد هـمبستگی جغرافیایی بین شهرکهای یهودی نشین و همزمان جداسازی مجتمع های مسکونی فلسطینی ها (رفح، خـان یونس، دیـرالبلح) در نـوار غزّه نیز رعایت شده است. اشغالگران، زمینهایی را به وسعت ۱۱۷۰۰ هکتار که در مجموع ۵/۳۲% کل مساحت نوار غزّه اسـت، تـصرّف کرده و بخشی از آن را به شهرک سازی اختصاص داده اند. این شهرکها از نظر تعداد ساکنان متفاوتند و شـمار آنـها از ۵ نـفر (مانند مرکز اسکان کفاریام) تا حدود ۲۰۰۰ نفر (مانند شهرک نوی دکالیم، بزرگ ترین شهرک نوار غـزّه ) در نوسان است. در مجموع، تعداد شهرک نشینان در نوار غزّه بیش از ۵۰۰۰ نفر (کمتر از ساکنان یک روسـتا یا یک اردوگاه در ایـن مـنطقه) است.

گروههای جهادی فلسطین

در بررسی دیدگاهها و مواضع گروهها و جنبشهای فلسطینی که با هدف مقابله با اشغالگری رژیم صهیونیستی تشکیل شده اند، به دو گروه جهادی اصلی حماس و جهاد اسلامی می رسیم. در ادامه برای آشـنایی بیشتر، مروری اجمالی بر دیدگاههای آنها خواهیم داشت.

۱. جنبش جهاد اسلامی فلسطین

سازمان جهاد اسلامی فلسطین(حرکه الجهاد الإسلامی فی فلسطین) که دکتر «فتحی شقاقی»[۲] آن را پایه گذاری کرد، سازمان سیاسی و نظامی فـلسطینی اسـت که اواخر ده با هدف از میان بردن رژیم صهیونیست از طریق مبارز مسلّحانه و برپایی کشوری به نام فلسطین با حکومت اسلامی تشکیل شد. هر چند جهاد اسلامی یکی از مشهورترین گروههای نـظامی فـلسطینی است، اما یک سازمان نسبتاً کوچک و حاشیه ای محسوب می شود. مواضع جهاد اسلامی از حماس تندتر است. آنها دولت خودگردان فلسطین را نیز به رسمیت نشناخته اند و خواهان انحلال آن هستند. آمریکا، اتحادی اروپا، بریتانیا، ژاپن، کـانادا و اشـغالگران قدس این جنبش را یک گروه تروریستی می دانند. دبیرکل جنبش جهاد اسلامی، «رمضان عبدالله شلح» و مقر آن سوریه (دمشق) است. اگر چه این جنبش سنّی مذهب است، اما از انقلاب اسلامی ایران کـه بـه بـرپایی حکومت دینی منجر شد، تـأثیر زیـادی گـرفته است.

جهاد اسلامی مبارز مسلّحانه را یک راهبرد برای نابودی کامل رژیـم صـهیونیستی، بـرپایی حکومت اسلامی در فلسطین و اجرای قوانین اسلامی در جامعه مـی داند. شـاخ نظامی این سازمان، گردانهای قدس نامیده می شود. در میان گروههای فلسطینی، جهاد اسلامی بیشترین نزدیکی را با حماس دارد. هر دو اسلام گرا بـوده، مـوجودیت صـهیونیستها را به رسمیت نشناخته و با هدف نابودی آن می جنگند. هر دو در جریان جـنبش اخوان المسلمین در مصر شکل گرفتند و از حمایت معنوی و سیاسی ایران برخوردارند.

۲. جنبش حماس

واژ حماس ناظر به حروف نخست واژه های «حـرکه المـقاومه الاسـلامیه» است. جنبش حماس با صدور نخستین بیانی خویش در ۱۴ دسامبر ۱۹۸۷م، پنج روز پس از آغـاز انـتفاضه، اعلام موجودیت کرد و طی آن، خود را رسماً شاخه ای از اخوان المسلمین و ادام فعالیتها و مبارزات آن خواند.(المسیری، ۱۳۸۵، ص ۲۲)

حماس، جنبش مـقاومت مـردمی در فـلسطین است و رویکردی جهادی دارد. عقاید حماس، دینی بوده و مبانی اسلامی را اصلی ثابت بـرای هـر گـونه مبارزه علیه دشمن صهیونیستی می داند. این جنبش، آزادسازی تمامی سرزمین فلسطینی و رهایی قدس شـریف را هـدف مـبارزه و جهاد خویش اعلام کرد. جنبش حماس در کنار اصل جهاد و مبارزه، خواهان صلح نیز بـوده و صـلحی عادلانه را که در بر گیرند حقوق تمامی فلسطینی ها بوده و حق بازگشت آوارگان، استقلال، تـمامیت ارضـی فـلسطین و برخورداری از حق تعیین سرنوشت را تضمین کند، دنبال می کند. حماس در رقابتهای درون فلسطینی نیز بر شـیو دمـکراتیک برای کسب قدرت تأکید دارد. در چارچوب این راهبرد، در بهمن سال ۱۳۸۴ شمسی (۲۰۰۵ میلادی) اقدام بـه مـشارکت در انـتخابات کرد که نتیج آن، شکل گیری مجلس فلسطین با اکثریت کرسی های حماس و انتخاب اسماعیل هنیه[۳] بـه نـخست وزیری بود. این پیروزی به معنای تأیید مقاومت از سوی رأی دهندگان و طرد جـنبش فتح (که تحت مدیریت آمریکا، مسیر مذاکره با اشغالگران را دنبال می کرد) به حساب می آمد.(سـنایی راد، ۱۳۸۷، ص ۱۱)

حـماس پس از بـه قدرت رسیدن نیز از راهبرد مبارزه برای نجات کشور فلسطین از اشغال صهیونیستها دسـت نـکشید و مسیر مقاومت را کنار نگذاشت. از این رو، صهیونیستها و حامیان غربی و عربی آنان به دنبال ناکارامد کردن دولت حماس و بـراندازی آن بـرآمدند. برای تحقق این هدف، ابتدا قطع کمکهای مالی به دولت حماس و عدم واگـذاری سـهمی مالیاتی این دولت و سپس بستن گذرگاهها و محاصر غـزّه در دسـتور کـار قرار گرفت. فراتر از این، محمود عباس در جـهت تـضعیف دولت اسماعیل هنیه، همکاری های اطلاعاتی و امنیتی را با صهیونیستها در دستور کار قرار داد و به دنبال دسـتگیری و زنـدانی کردن اعضای حماس به بـهان نـقض آتش بس و مـقابله بـا رونـد صلح با اشغالگران برآمد. از این رو، حـماس بـه ناچار مراکز امنیتی وابسته به فتح را برچید و با به دست آوردن اسناد خـیانت و هـمکاری آنان با رژیم صهیونیستی، به فـعالیت آنها در غزّه پایان داد. ایـن مـسئله منجر به صدور حکم بـرکناری اسـماعیل هنیه از سوی محمود عباس و تشکیل کابین غیرقانونی سلام فیاض در کران باختری شد.(هـمان)

خـدمات عمومی حماس

یکی از دلایل حـسن شـهرت حـماس در فلسطین، ارائ گسترد اقـدامات رفـاهی و خدمات اجتماعی است کـه از بـدو تأسیس به آن همت گماشته است. از جمل آنها می توان به ساخت مدارس و بیمارستانها اشاره کـرد. هـمچنین بخشی از بودج سالان حماس صرف گـسترش شـبک خدمات اجـتماعی، اجـرای بـرنامه های آموزشی و رفاهی، تأمین مـدارس و یتیم خانه ها و مساجد، کلینیکهای بهداشتی، مکانهای اطعام فقرا و مکانهای ورزشی می شود. حماس با این اقدامات و فـعالیتها، مـوفق شده وفاداری سیاسی مردم را به دسـت آورد. ایـن جـنبش هـمچنین بـه دانشجویانی که خـواهان ادامـ تحصیل در خارج هستند، کمکهای مالی و بورسیه می دهد. افزون بر این، حماس خدمات بهداشتی و درمانی پزشکی ارزان یـا رایـگان بـه مردم ارائه می دهد. این جنبش همچنین مؤسسه های خـیریه اسـلامی، کـتابخانه ها و مـراکز آمـوزش بـرای زنان می سازد. در ضمن توانسته است در زمین ساخت کودکستانها و شیرخوارگاهها فعالیتهایی انجام داده و مدارسی مذهبی تأسیس کند که غذای رایگان به کودکان می دهند.(شریفی، ۱۳۸۸)

اهداف حماس

با مـطالع ادبیات و پیگیری حرکتهای سیاسی و گفتگو با رهبران حماس، می توان اهداف این جنبش (ر.ک.به: برهومه، ۱۳۸۲، ص ۷۸ -۵۹) را به شرح ذیل دسته بندی کرد:

طبق ماده ۹ منشور حماس، هدف کلی و عمومی این جنبش، برقراری دولت اسـلامی اسـت. در نگاه این جنبش، برقراری دولت، ثمر آزادسازی است؛ لذا بین هدف آزادسازی و هدف برقراری دولت، رابط به هم پیوسته ای وجود دارد.

هدف راهبردی حماس، آزادسازی تمام سرزمین فلسطین است. این خط مشی در مـاده ۳۲ مـنشور جنبش حماس مورد تأکید قرار گرفته است.

مهم ترین اهداف مرحله ای جنبش حماس در موارد ذیل خلاصه می شوند:

الف) آزادسازی کران باختری و نوار غزّه: حماس حـتی پس از امـضای قرارداد اسلو، آزادسازی کران بـاختری و نـوار غزّه را در صدر اهداف مرحله ای خود قرار داده است. از آنجا که قرارداد اسلو از بخشی از سرزمین فلسطین چشم پوشی می کند، جنبش حماس این مسئله را نادیده گرفتن جنبه هایی از بـاورهای دیـنی می داند.

ب) اسلامی کردن جـامع فـلسطین: در سال ۱۹۲۸ «حسن البنا» در شهر اسماعیلیه مصر جمعیت اخوان المسلمین را تأسیس کرد. این جمعیت در سال ۱۹۳۲ فعالیتهای خود را به قاهره کشانید (خسروشاهی، ۱۳۸۵، ص ۱۱۴) و با توجه به اینکه خود را محدود به کشوری خاص نمی دانست، دامـن فـعالیتهایش را در برخی از کشور های اسلامی گسترش داد(ر.ک: الحسینی، ۱۳۷۷). جنبش اخوان المسلمین فلسطین طی دو ده ۷۰ و ۸۰ میلادی، موضوع اسلامی کردن جامعه را پیگیری و شبکه ای از نهادهای متنوّع از قبیل جمعیتهای خیریه، مراکز آموزش قرآن، مهدهای کودک، مدارس، دانشگاهها، کـمیته های جـمع آوری زکات و بـاشگاههای ورزشی را ایجاد کرد(المسیری، ۱۳۸۵، ص ۲۲). گروه اخوان المسلمین که به خط مشی اسلام و ترویج آن از طریق وعظ و خطابه معتقد بـود و به مسائل اجتماعی و فرهنگی اهمیت بیشتری می داد، در سال ۱۹۴۸ علی رغم سلاح انـدک، مـجاهدان فـلسطینی را در مناطق غزّه، بئرالسبع و یافا سازماندهی کرد و وارد جنگ شد(انیسی، ۱۳۸۶، ص ۱۶۷). حماس که خود را رسماً شاخه ای از اخوان المسلمین و ادامه دهند فـعالیتها و مـبارزات آن می داند نیز با توجه به این الگو، تحوّل اجتماعی از طریق نهادها را پیگیری مـی کند.

ج) تـأکید بـر مشروعیت پیکار مسلّحانه: حفظ مشروعیت مقاومت مسلّحانه علیه صهیونیستها علاوه بر اینکه هدف محوری حـماس به شمار می رود، اصلی ترین راه حفظ مشروعیت و موجودیت این جنبش – به مثاب نیروی مـقاوم و آزادی بخش – تلقّی می شود. از آنـجا کـه تشکیلات خودگردان طبق توافقنام اسلو، وقوع عملیات نظامی علیه اشغالگران قدس را از مبدء مناطق خودگردان رد می کند، این مسئله موجب اختلاف بین حماس و تشکیلات خودگردان شده است؛ زیرا حماس معتقد است هر جـا اشغالگری هست، پیشاپیش مشروعیت مقاومت در برابر آن وجود دارد.

د) ادام انتفاضه: جنبش حماس از آغاز انتفاضه، همواره روی ادامه و فعال کردن آن به عنوان یکی از اهداف خود، پافشاری می کند و انتفاضه را «حلقه ای از زنجیر جهاد علیه موجودیت صـهیونیستی و یـکی از نمادهای نفی اشغالگری و سلط ستم » می داند. (نزال، ۱۹۹۲)

ه‍ ) پاسداری از وحدت ملی: جنبش حماس از آغاز شکل گیری، موضوع وحدت ملی و تحریم جنگ داخلی را سرلوح برنامه هایش قرار داده، در سطوح داخلی به تلاشهای وسیعی بـرای پاسـداری از وحدت ملی و رویارویی با سیاست اختلاف افکنان رژیم صهیونیستی دست زده و بر تعامل مثبت با غیر مسلمانان و تعامل سازنده با دیگر گروههای فلسطینی اصرار ورزیده است. پس از امضای توافقنام اسلو نیز ایـن جـنبش برای حفظ وحدت ملی خویشتنداری زیادی از خود نشان داده؛ زیرا جنگ داخلی را خط قرمزی می داند که نباید از آن عبور کرد.(زهار، ۱۹۹۴ )

و) برچیدن آبادی های یهودی نشین، آزادی زندانیان و عدم تجاوز به غیر نظامیان: جـنبش حـماس در نـخستین بیانیه ها، اهداف فوق را در برنامه های سـیاسی خـود گـنجاند. این جنبش با اسکان یهودیان در شهرهای کران باختری و نوار غزّه مخالفت کرد و ساکنان یهودی این آبادی ها را سربازان مسلّحی به شمار آورد کـه در دایـر عـملیات پیکارجویان مقاومت قرار دارند. جنبش حماس همچنین خـواهان آزادی تـمام زندانیان از زندانهای رژیم اشغالگر قدس و زندانهای فلسطین[۴] شد. پس از قتل عام ۳۴ نمازگزار فلسطینی در حرم ابراهیمی توسط ساکنان آبادی های یهودی نشین و انـجام چـند عـملیات انتقام جویانه توسط جنبش حماس، این جنبش به رژیم صهیونیستی پیـشنهاد کرد که تهاجم به اهداف غیر نظامی به صورت دوجانبه متوقف شود. حماس حمله به آبادی های یهودی نشین را مـشروط بـر جـمع آوری سلاحهای آنها توسط رژیم صهیونیستی، مشمول این توافق اعلام کرد. (بـیانیه دفـتر سیاسی جنبش حماس، ۱۶/۴/۱۹۹۴)

ز) فعّال کردن عمق عربی و اسلامی: از نظر جنبش حماس، مسئولیت در برابر قدس، جنب فـلسطینی یـا عـربی ندارد، بلکه مسئولیتی است که بر دوش اعراب و مسلمانان قرار دارد؛ زیرا قدس، سـمبل جـهان عـرب و اسلام محسوب می شود.(حمامی، ۱۹۹۴، ص ۶۷-۶۶)

مهم ترین اهداف آنی جنبش حماس بشرح ذیل می باشد:

الف) خنثی سازی قـدرت نـظامی رژیـم صهیونیستی: این هدف از ابتدای شروع انتفاضه یک عامل مهم به شمار می رفت. از آنجا کـه جـنبش حماس برای مقابله با نیروی نظامی دشمن به انداز کافی به ابزارهای مـقاومت مـسلّح نـبود و در مقابل، نیروهای دشمن از هم ابزارهای قدرت و عوامل اعمال آن برخوردار بودند، جنبش حماس درصدد بـرآمد تـا به نوعی جنگ افزارهای اشغالگران را از صحن رویارویی خارج کرده و نوعی برابری و موازن نسبی بـرای تـداوم مـقاومت و حفظ امکانات آن برقرار کند. این جنبش در این زمینه تلاش کرد با استفاده از ابزارهایی چون: سـنگ پراکنی، ایـجاد موانع خیابانی و…، نیروی نظامی رژیم صهیونیستی را از صحن رویارویی خارج سازد. پس از این اقـدام حـماس، دشمن نیز از گلوله های پلاستیکی و باتوم استفاده کرد و در نتیجه، نـیروی نـظامی دشـمن به نیروی «شبه پلیس ضد شورش» تبدیل شد.

ب) تحقق مشروعیت سیاسی: مشارکت فـعال و وسـیع جنبش حماس در انتفاضه و پرداخت هزینه هایی چون: بازداشت، تبعید و شکنج اعضا و رهبران، تقدیم شهدا، کمک رسانی به مـردم از طـریق نهادهای امدادی و فرماندهی برنامه مقاومت مسلّحانه در شکل عملیات کیفی، از عواملی بودند کـه جـنبش حماس را به عنوان یکی از نیروهای مهم مـلی فـلسطین مـشروعیت سیاسی بخشیدند(Jarbawi, 1994, P.11-13). با تحقق این هدف، حـماس جـایگاه بلندی در معادلات سیاسی داخلی و بین المللی پیدا کرد.

راهبرد حماس در جنگ ۲۲ روزه

راهبرد حماس در ایـن جـنگ، بهره گیری از نبرد نامتقارن بود. بـین تـوان، ابزارها، راهـبردها، تـاکتیکها، اهـداف، عناصر قدرت، سازماندهی و فرماندهی نیروی مـقاومت حـماس و ارتش رژیم صهیونیستی کمترین تقارن وجود داشت. مهم ترین و بارزترین نمون این عـدم تـقارن، استفاد صهیونیستها از پیشرفته ترین سلاحها از قبیل بـمبهای هوشمند و هواپیماهای مدرن بـود. از طـرف دیگر، حماس با هدف قـرار دادن شـهرکهای اشغالی صهیونیست نشین با موشک و اتخاذ شیوه های جنگ نامنظّم و چریکی، از آسیب پذیری های رژیم صهیونیستی اسـتفاد بـهینه کرد.

تاکتیکهای حماس در جنگ غـزّه

از مـهم ترین نـقاط قوّت حماس، اتـخاذ تـاکتیکهای مناسب در نبرد بود. بـا تـوجه به اهمیت این تاکتیکها، در ادامه مهم ترین آنها بررسی می شود.

استفاده از قدرت اجتماعی؛ حماس در سـالهای اخـیر توانسته است در مقابله با سربازان رژیـم اشـغالگر قدس و انـعطاف و مـیانه روی در داخـل و همکاری با سایر نـیروهای مبارز، رویکرد راهبردی خود را تعیین کند. بنابر این، به گونه ای برنامه ریزی کرده است که مـقاومت از جـانب مردم حمایت شده و حوز افکار عـمومی حـامی آن گـسترش یـافته و از سـوی دیگر، مشروعیت و اولویـت مـبارزه علیه دشمن نیز حفظ شود. این امر پایگاه اجتماعی این جنبش را بسیار قدرتمند کرده است.

اسـتفاده از تـوان مـوشکی؛ حماس با استفاده از موشک، ضرب مهمی بـه صـهیونیستها وارد سـاخت. مـوشکهای ایـن جـنبش قادر بودند بخشهای مهمی از خاک فلسطین اشغالی را هدف قرار دهند. در جنگ ۲۲ روز غزّه نیز این تاکتیک تأثیر قابل توجهی داشت.

اسلامی کردن مبارزه؛ یکی از تاکتیکهای حماس تمسّک به دیـن مبین اسلام و اصول و مظاهر دینی در جنگ بود. این امر علاوه بر تأثیر مناسب در جبه داخل، باعث پشتیبانی افکار عمومی سایر ملل مسلمان از این جریان شد.

استفاده از روشهای تبلیغاتی روانی؛ در بـعد روانـی، جنبش حماس با ارسال پیامهایی به زبان عبری برای شهرک نشینان صهیونیست، هراس جدّی در آنها ایجاد کرد(شبکه دو سیمای جمهوری اسلامی ایران، ۱۲/۱۰ /۱۳۸۷، گفتگوی خبری). همچنین مقاومت حماس از فنّاوری جدید بـه ویـژه در زمین تبلیغاتی ضد رژیم اشغالگر صهیونیستی استفاده کرد. پخش تصاویر زنده ای از عملیاتهای تهاجمی علیه دشمن صهیونیستی یا شهرها و مناطق صهیونیست نشین و افزایش تدریجی بـرد مـوشکهای پرتاب شده به سمت اشغالگران، تـأثیر بـسیار بالایی بر روحی حامیان مقاومت و شکست روحی سربازان دشمن و افکار عمومی در فلسطین اشغالی داشت.

درسها و پیامدهای جنگ

پیامدهای حمله به غزّه، علاوه بر مـنطق خـاورمیانه، سایر نقاط جهان را نـیز تـحت تأثیر قرار داد. در ادامه برای تبیین این مسئله، این پیامدها را در سطوح داخلی، منطقه ای و بین المللی بررسی خواهیم کرد.

الف) در سطح داخلی

شکست رژیم صهیونیستی: مهم ترین پیامد جنگ برای رژیم صهیونیستی شکست مفتضحانه در ایـن جـنگ بود؛ زیرا چهارمین ارتش دنیا به کمک بزرگ ترین قدرتهای غربی و با همراهی برخی کشورهای عربی، به باریکه ای ۳۶۰ کیلومتری حمله و بعد از ۲۲ روز بدون هیچ دستاوردی عقب نشینی کرد و پس از آن نیز به تدریج به شـروط حـماس تن داد. بـه عنوان مثال، کابین رژیم صهیونیستی فهرست حماس را در مقابل آزادسازی اسیر خود پذیرفت (همان، ۳/۱۱/ ۱۳۸۷، اخبار۲۰:۳۰) و نیروهایش را از غزّه خـارج کرد. شکست رژیم صهیونیستی در این جنگ آنچنان هویداست که توصیف روزنـام تـایمز از نـتایج جنگ به خوبی بر آن صحّه می گذارد: «حماس همچنان بر غزّه حاکم است؛ به انداز کافی نـیرو و مـوشک در اختیار دارد؛ موقعیت محمودعباس تضعیف شده؛ فاصل میان اعراب و اشغالگران بیشتر شده؛ نسل دیـگری از جـوانان انـقلابی در غزّه پدید آمده و این جنگ اعتبار جهانی صهیونیستها را زیر سؤال برده است»(شبکه اول سیمای جـمهوری اسلامی ایران، ۳/۱۱/۱۳۸۷، اخبار ساعت ۲۱). اینها نمونه هایی از شکست و ناکامی رژیم صهیونیستی در دستیابی به اهـداف خود از تهاجم به غـزّه بـود که این روزنامه بر آن تأکید کرده بود.

توقف روند سازش و آغاز مرحل جدیدی از مقاومت مسلّحانه: این حمله ثابت می کند که رژیم صهیونیستی به دنبال هیچ راه حل مسالمت آمیزی نیست و آنچه بـین فلسطینی ها و اشغالگران قضاوت می کند، همچنان سلاح است. با تهاجم نابخردانه به غزّه، روند سازش بین دولت خودگردان و رژیم صهیونیستی تضعیف شد و اثرات خود را از دست داد و احتمال دارد که مرحل جدیدی از مقاومت مسلّحانه در سـرزمینهای اشـغالی آغاز و عملیاتهای شهادت طلبانه از سر گرفته می شود. برمبنای همین تحلیل، می توان وقوع انتفاض سوم را نیز انتظار داشت.

افزایش نگرانی های امنیتی اشغالگران: جنگ غزّه و شکست نخوردن مقاومت، به معنای تداوم تهدید اشـغالگران تـوسط موشکهای مقاومت است و این موضوع را که رژیم صهیونیستی همواره در تلاش است برای شهروندان خود امنیت ایجاد کند، به مخاطره می اندازد. این مسئله بر وقایعی مانند مهاجرت یهودیان جدید بـه فـلسطین اشغالی اثر گذاشته و حتی می تواند روند آن را معکوس کند. اکنون اختلاف جمعیت فلسطینی ها با صهیونیستها هزار نفر است و رژیم صهیونیستی به دلیل ناتوانی در تأمین امنیت نه در شمال و نه در جنوب و شـرق سـرزمینهای اشـغالی، قادر نخواهد بود مهاجران جـدیدی را جـذب کـند. موشکهای مبارزان، به جز شمال فلسطین اشغالی که در جنگ سال اشغالگران علیه حزب الله لبنان، امنیت رژیم صهیونیستی و سرزمینهای اشغالی را زیر سـؤال بـرد، اکـنون ممکن است به نقاط دورتری از غزّه نیز بـرسد. در واقـع؛ به جز تل آویو و بخشی از قدس، سایر مناطق فلسطین اشغالی در تیررس موشکهای مقاومت خواهند بود و این برای رژیم صهیونیستی بـسیار نـگران کننده اسـت (رویوران، ۱۳۸۷ )؛ زیرا نمی تواند امنیت خود و ساکنان سرزمینهای اشغالی را تضمین کـند.

افزایش گرایش مبارزان جدید به گروههای مقاومت: جنگ ۲۲ روز غزّه تحوّل بزرگی در میان ملتهای منطقه به وجود آورد و به بـیداری و هـمبستگی گـسترد آنها با جبه جهاد و مقاومت منجر شد. در همین رابطه، ابوعبیده سـخنگوی رسـمی گردان شهید عزّالدین قسّام اعلام کرد که جنگ غزّه باعث گرایش میلیونها مبارز جدید به صـفوف گـروههای مـقاومت شده است.(روزنامه کیهان، ۲۱/۱۱/۱۳۸۷، صفحه آخر)

توافق گروههای فلسطینی برای تشکیل دولت وحـدت مـلی: پس از جـنگ غزّه، ۱۲ گروه فلسطینی و در رأس آنها فتح و حماس، برای دستیابی به آشتی ملی، تشکیل دولت وحـدت مـلی تـا پایان ماه مارس و آزادی زندانیان دو طرف، در قاهره به توافق رسیدند. آنها همچنین توافق کردند کـه مـسائل مورد اختلاف خود را به پنج کمیت کاری پیشنهادی بسپارند تا راهکارهای مناسب بـرای حـل مـشکلات را مورد بررسی قرار دهند. این کمیته ها عبارتند از: کمیت تشکیل دولت وحدت ملی، کمیت بازسازی دسـتگاههای امـنیتی بر اساس اصول حرفه ای و ملی، کمیت اصلاح ساختار سازمان آزادی بخش فلسطین، کمیت انـتخابات و کـمیت آشـتی ملی. (روزنامه جوان، ۱۰/۱۲/۱۳۸۷، ص ۳)

ارتقای جایگاه حماس در فلسطین: اگر چه حماس تا قبل از حمله صهیونیستها بـه نـوار غزّه از پایگاه مردمی بالایی برخوردار بود، اما مقاومت جانان این جنبش در جـنگ ۲۲ روزه، مـوجب شـد تا پایگاههای مردمی آن وسعت بیشتری یافته و نه تنها در فلسطین، بلکه در منطقه و نزد ملل آزاده از قرب و مـنزلت روزافـزونی بـرخوردار شود. با اینکه برخی گروهها مثل فتح با صرف هزینه های هنگفت در پی کـسب مـشروعیت و پایگاه مردمی در داخل فلسطین بودند، اما این حماس بود که با دفاع از مردم در مقابل رژیم صـهیونیستی، بـه عنوان محور مقاومت مورد پذیرش قرار گرفت.

افزایش ناامنی روانی در شهرک نشینان صـهیونیست: شـهرک نشینان صهیونیست سرزمینهای اشغالی فلسطین هنوز خاطره های تـلخ نـگرانی از مـوشکباران حزب الله لبنان را فراموش نکرده بودند که بـار دیـگر با افزایش حملات موشکی حماس مواجه شدند. این مسئله ناامنی روانی را در بین آنـها تـقویت کرد و این عدم احساس آرامـش بـاعث شد کـه مـهاجرت مـعکوس آنها افزایش یابد.

کاهش محبوبیت اولمـرت، بـاراک و ابومازن: به طور طبیعی پس از شکست جنگ افروزان در غزّه، کاهش محبوبیت عوامل اصلی جـنگ، یـکی از پیامدهای جدّی آن بود. روزنام واشنگتن پست در مـقاله ای با عنوان «آخرین شـکست ایـهود اولمرت» به قلم «جکسون دیـل» نـوشت: جنگ رژیم صهیونیستی علیه نوار غزّه به منزل آن است که ایهود اولمرت در طـول کـمتر از سه سال دو جنگ خونبار و جـنگهای مـحدود دیـگر را صورت داد(www.mardomsalari.com). بدون تـردید ایـن مسئله در کنار عدم دسـتیابی بـه نتیج مورد نظر جنگ طلبان صهیونیست، باعث کاهش محبوبیت اولمرت و باراک در داخل رژیم صهیونیستی و در مـیان مـردم ساکن سرزمینهای اشغالی و کاهش محبوبیت ابـومازن در مـیان فلسطینی ها شـد. در هـمین زمـینه، برخی منابع منطقه ای اعـلام کردند که محمودعباس تنها با اجاز رژیم صهیونیستی تحرّک دارد و حتی اگر کمکهای بازسازی غزّه را نـیز بـه او بدهند، چون توان ورود به غزّه را نـدارد، بـاید از حـماس اجـازه بـگیرد و این یعنی پذیـرش مـجدد حاکمیت حماس بر غزّه(رویوران، ۱۳۸۷). بنابر این، نه تنها حماس توانست محبوبیت خود را در میان مردم حـفظ کـند، بـلکه در طرف مقابل، دشمنان صهیونیست و مخالفان فلسطینی وی، پایـگاه اجـتماعی خـود را تـضعیف شده یـافتند.

ب) در سـطح منطقه ای

ارتقای جایگاه حماس و مقاومت در جهان عرب: بدون تردید پس از این جنگ، نیروهای مقاومت در منطقه از حیات جدیدی برخوردار شدند و جایگاه آنها در کشورهایشان تثبیت شد. در همین راستا موضع حـزب الله لبنان در جریان گفتگوهای ملی تحت عنوان «تدوین راهبرد دفاعی» – که می گوید برای دفاع در برابر هر گونه حمله ای از سوی صهیونیستها به لبنان، این کشور باید همچنان به نیروهای مقاومت مجهّز و آمـاده بـاقی بماند – بیش از پیش تثبیت شد. پیروزی راهبردی حماس، جایگاهی اسطوره ای و باورنکردنی برای این جنبش به وجود آورد و این گروه نیز پس از حزب الله، با مقاومت سرسختانه و تحمیل شکست به ارتش رژیم صـهیونیستی، روح امـید و اعتماد به نفس را در جوانان و مبارزان جهان عرب ایجاد کرد و جایگاه خود و مقاومت مردمی را در جهان عرب اعتلا داد.

افزایش شکاف میان رهبران عرب و مردم آنـها: مـوضع گیری نامناسب و سکوت سران برخی کـشورهای عـربی در برابر جنایات رژیم صهیونیستی علیه مردم بی گناه غزّه و همراهی رهبران عرب با واشنگتن و تل آویو، خشم مردم را در سراسر جهان اسلام به ویژه در کشورهای عربی بـرانگیخت و ایـن امر شکاف میان رهـبران عـرب و مردم آنها را افزایش داد. از سوی دیگر نیز رهبران عربی به دو دست طرفداران حماس و طرفداران رژیم صهیونیستی تقسیم شدند، که نمود این مسئله را می توان در اجلاس اقتصادی کویت(۳۰/۱۰/۱۳۸۷ ) مشاهده کرد. سای تحولات غـزّه بـر تجمّع سران عرب در نشست کویت و انتقاد غیر مستقیم بشار اسد از مصر و عربستان و ترک جلسه به هنگام سخنرانی مبارک از سوی اسد و تأکید وی بر حمایت از مقاومت فلسطین و درخواست عدم کاربرد واژ تـروریست بـرای آن، خود گـویای این امر است.

تقویت جایگاه جمهوری اسلامی ایران در منطقه: یکی از دلایل جنگ ۲۲ روز غزّه، تلاش برای مقابله بـا نفوذ ایران بود. سردمداران آمریکا و رژیم صهیونیستی فکر می کردند با حـمله بـه غـزّه، یکی از بازوان ایران را قطع خواهند کرد تا ثمر آن نوعی اعاد حیثیت و بازسازی شخصیت فروریخت صهیونیستها در مـنطقه و جـهان باشد، اما وضعیت پیش آمده در غزّه نشان شکست «طرح مشارکت بین المللی برای مـهار ایـران» بـود (لاریجانی، ۱۳۸۷). مارک لوین مورّخ آمریکایی در مقاله ای با عنوان «رژیم صهیونیستی را از دست خودش نجات دهید» مـی نویسد: هم اکنون مقاومت ایران در برابر رژیم صهیونیستی و حامی آن آمریکا روز به روز طرفداران بیشتری در دنیا پیـدا می کند(http://hadi.basijnews.ir). همان طور کـه جـنگ دوم لبنان باعث شد محور ایران در منطقه بر محور رقیب پیروز شود، نتایج جنگ غزّه نیز بر توازن قوا بین دو محور موجود در منطقه تأثیر زیادی داشت و موجب تقویت محور ایران، سوریه، حـزب الله و حماس و تضعیف محور غرب و عربستان و مصر و اردن شد.(بومنصف، ۱۳۸۷، ص ۶)

جمهوری اسلامی ایران با اتخاذ مواضع شجاعانه و عادلانه و حمایت بی دریغ از مردم بی پناه غزّه، تحسین ملتها به