فایل پاورپوینت کامل سه رویکرد در آموزش دین

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل سه رویکرد در آموزش دین :

پگاه حوزه، ش ۴۴ – ۴۶

چکیده: قرآن کریم سه روش و روی کرد در آموزش دین مطرح ساخته است: روش عقلی – فلسفی; روش عرفانی و روش هنری . شیوه ی هنری، نخستین اولویت را دارد; شیوه ی عرفانی در رتبه ی دوم و شیوه ی عقلی – فلسفی در رتبه ی سوم قرار دارد . باید از هر سه روش استفاده کرد; ولی آنچه تا کنون تحقق یافته است، روش عقلی – فلسفی است .

در قرآن که معجزه ی جاوید نبی اکرم صلی الله علیه و آله وسلم است، دو گونه می توان نگریست: محتوایی و روشی . به تعبیر دیگر، قرآن دارای دو مقام است: مقام شناختاری و مقام روش شناختی . در مقام نخست، در پی آشنایی با مفاهیم، تعالیم، اندیشه ها و تمییز حق از باطل هستیم; اما در مقام دوم، شیوه ها، اسلوب ها و روش هایی را که قرآن در حوزه های مختلف به کار بسته است، وجهه ی همت خود قرار می دهیم . نوشته ی حاضر مقام دوم را برگزیده است و سعی دارد شیوه هایی را که قرآن، در جهت انتقال مفاهیم دینی، به کار برده است، تشریح و واشکافی کند . به نظر می رسد در آیات قرآن، دست کم سه روش در زمینه ی انتقال اندیشه های دینی به مخاطبان وجود دارد:

۱ . روش عقلی – فلسفی: این دسته از آیات واقعیتی عقلی و به تعبیری «فلسفی » دارند . البته این آیات در قالب اصطلاحات فلسفی رایج مطرح نشده اند; اما محتوا و روش آنها ماهیتا عقلی و فلسفی است; زیرا بحث از هستی با استفاده از شیوه ی استدلالی و عقلی، در هر جا و با هر زبانی که باشد، به قلمرو علوم عقلی، به ویژه فلسفه، تعلق دارد .

البته نباید از این نکته ی مهم بازماند که میان «فلسفه ی قرآن » و «فلسفه ی قرآنی » تفاوتی بس عظیم است . اگر قوانین، اصول و اصطلاحات را از مکتبی خاص در فلسفه، نظیر «حکمت مشاء» یا «حکمت متعالیه » گرفتیم و با این دید به آیات نگریستیم و از دل یک آیه مثلا «صادر اول » یا «حرکت جوهری » را استظهار نمودیم، «فلسفه ی قرآنی » در اختیار داریم; اما اگر تمام اندوخته های فلسفی خود را کناری نهادیم و با ذهنی آماده به آیات توجه کردیم و تمام سعی خود را به کار بستیم تا از «خود آیات » مبانی و شیوه ها را استخراج کنیم، «فلسفه ی قرآن » در اختیار ماست . آنچه تا کنون به وجود آمده است – فلسفه های موجود – عمدتا فلسفه های قرآنی است . اما اگر کسانی فلسفه ی قرآن را تحصیل نموده و با فلسفه های رایج قیاس کنند، معلوم خواهد شد که تفاوت این دو فلسفه در چیست و تا کجاست .

شیوه ای که امروز در زمینه ی انتقال معارف دینی رایج و متداول است، همین شیوه است . مروری گذرا بر کتاب های معارف، بینش دینی، اخلاق اسلامی و حتی کتاب های تخصصی یا نیمه تخصصی در حوزه های مختلف الاهیات، این سخن را تایید می کند .

نکته ی اول: اگر پذیرفتیم اهداف به کارگیری شیوه ی استدلال، تعقل و فلسفه جهت آموزش دین، تنسیق گزاره های دینی، تبیین آنها و پاسخ گویی به شبهات است، در این صورت نباید با اعمال این روش، به دنبال افزایش تقوا و انسان سازی بود . به بیان دیگر، در این زمینه سه هدف می توان تصور کرد: یکی این که فرد کافر مؤمن گردد; دوم، این که ایمان فرد مؤمن فزونی گیرد و سوم، این که ایمان شخص مؤمن کاهش نیافته، سست و متزلزل نگردد . آموزش دین با استفاده از شیوه ی استدلالی و تعقل ورزی محض، حداکثر می تواند هدف سوم را تامین کند .

نکته ی دوم: مخاطبان روش عقلی – فلسفی خواص هستند; نه عامه ی مردم .

نکته ی سوم: یکی از مهم ترین اهداف و پروژه های متفکران دینی، پاسخ دادن به شبهات، سؤال ها و اندیشه های معارض بود . از آن جا که شبهه و سؤال متناسب با هر دوره ای متفاوت است، لذا بخشی از تلاش متفکر دینی باید این باشد که شبهات و سؤال ها را اولا، از منابع اصلی، ثانیا، فعالانه و نه منفعلانه، و ثالثا، متناسب با سطح شبهات شناسایی کند و با استفاده از منابع اصیل دینی و استدلال های استوار عقلی پاسخ دهد .

۲ . روش عرفانی: در قرآن کریم بیش از سیصد آیه می توان یافت که جنبه ی عرفانی دارد . در این آیات رابطه ای بسیار نزدیک، صمیمی و مستقیم میان خدا و بنده، از یک سو، و بنده با خدا، از سوی دیگر، برقرار شده است . انسان با قرائت این آیات و تدبیر در آنها، خود را در محضر او، و او را حاضر در تمام لحظات زندگی خود می بیند . از دیگر آثار این آیات افزایش محبت است . حب حق ریشه در نهاد و وجود آدمی دارد . انسان در عمیق ترین لایه های وجودی خود با خدا آشناست و به او عشق می ورزد . علاوه بر قرآن، در سنت هم مضامین عرفانی و عاشقانه ی فراوانی یافت می شود . عارفان از این اندوخته ی گران بها، نیک بهره جسته اند و سعی بر آن داشته اند تا از این مایه های اولیه توشه برگرفته و آن را، به شکل یک جریان یا نهضت، به سطح جامعه بکشانند و اسلام عرفانی و عرفان اسلامی را تحقق عینی بخشند . آنان در این جهت کوشش ها کرده و مصیبت ها کشیده اند . عرفان، با تصوف وتصوف، با زهدگروی دینی – که آن را اصحاب صفه و امیر مؤمنان علیه السلام و امام صادق علیه السلام و، در مراحل بعد، حسن بصری (۲۲ – ۱۱۰ ه . ق) بنیان نهادند – به صحنه آمد و «مکتب زهد» در قرن دوم به دست اول بانوی صوفی، یعنی رابعه ی عدویه (م ۱۳۵ یا ۱۸۵ ق)، به «مکتب محبت و عشق » بدل شد .

مضامین عرفانی به دو گونه آموزش داده می شدند و به نسل بعدی انتقال می یافتند: غیر رسمی و رسمی . در شیوه ی نخست، عارفان با برنامه هایی از قبیل محفل ذکر، آیین اربعین، ریاضات مشروع، جلسات وعظ و درس به ترویج شیوه ی خود می پرداختند . شیوه ی رسمی به دو صورت انجام می شد: آنان گاه اندیشه های ناب عرفانی، قرآنی و اسلامی را به شکل آثار و کتب عرضه می داشتند و گاه به صورت ادبیات عرفانی ارائه می کردند . مهم ترین بخش ادب پارسی، یعنی ادب عرفانی، یادگار همین تلاش است .

تمام اشکال و قالب هایی که عرفا برای انتقال دین به مخاطبان خود برگزیده اند، بسیار مؤثر و با نفوذ بود . مهم ترین دلیل آن، ارتباط عرفان و محبت و انس با دل و جان آدمی است و آنچه در قلب انسان شکل گیرد، تاثیر بیش تری خواهد داشت . در این جا به چند نکته باید اشاره کرد: یکی این که چون امروزه نحله ها و اندیشه های بسیار متنوع غیر دینی و گاه ضد دینی مانند عرفان بودا، عرفان چینی، عرفان شینتو و عرفان سرخ پوستی رواج یافته، احساس نیاز به عرضه ی عرفان ناب اسلامی فزونی یافته است; لذا باید دست به کار شد و با احتیاط در این وادی قدم گذارد; چرا که ورود در این وادی هم چون راه رفتن بر لبه ی تیغ است .

نکته ی دوم این که اگر به تاریخ عرفان در جهان اسلام مراجعه کنیم، در کنار حرف های بلند و اندیشه های نورانی، سخنان آلوده هم کم نیست . از مرحوم علامه ی طباطبایی نقل است که ایشان فرمود: «ابن عربی بلندترین اندیشه ها را در جهان اسلام مطرح کرده است . مزخرف ترین حرف ها هم مال اوست .» لذا باید با پالایشی درونی سره را از ناسره باز شناخت و عرفان ناب را عرضه داشت .

نکته ی سوم آن است که به فرض این که نمی توان کتابی با محتوای عرفانی به عنوان متن درس عمومی عرضه داشت; اما می توان اثری با «روی کرد عرفانی » عرضه کرد . البته باید اندیشه های عرفانی را با زبانی عقلی مستحکم نمود تا از آسیب پذیری آن کاسته شود .

۳ . روش هنری: قرآن به زبان هنر اهمیت زیادی داده و اصولا یکی از مهم ترین وجوه اعجاز قرآن، اعجاز ادبی است که خود نوعی از اعجاز هنری است . اعتقاد نگارنده بر این است که این روی کرد و این روش، نسبت به دو روی کرد پیش گفته، امتیازات بیش تری دارد و در اولویت است . شواهدی این امر را تایید می کند که در این جا به ذکر چند نمونه از آنها بسنده می کنیم . پیش تر اذعان می کنیم که زبان هنری،