فایل پاورپوینت کامل سیره عملی عالمان شیعی در تعامل با مردم مطالعه موردی: شیخ بهایی

تحولی در ارائه‌ها با فایل پاورپوینت کامل سیره عملی عالمان شیعی در تعامل با مردم مطالعه موردی: شیخ بهایی!

اگر به دنبال یک روش ساده اما حرفه‌ای برای ارائه‌ی مطالب خود هستید، فایل پاورپوینت کامل سیره عملی عالمان شیعی در تعامل با مردم مطالعه موردی: شیخ بهایی بهترین انتخاب شما خواهد بود. فایل پاورپوینت کامل سیره عملی عالمان شیعی در تعامل با مردم مطالعه موردی: شیخ بهایی از پایه بر اساس اصول طراحی مدرن ساخته شده و تضمین می‌کند که اسلایدهای شما جذاب، منظم و آماده‌ی استفاده باشند.

فایل پاورپوینت کامل سیره عملی عالمان شیعی در تعامل با مردم مطالعه موردی: شیخ بهایی شامل 120 اسلاید است که با ترکیب بصری زیبا و چیدمانی حرفه‌ای، ارائه‌ی شما را به سطحی بالاتر می‌برد.

چرا باید از فایل پاورپوینت کامل سیره عملی عالمان شیعی در تعامل با مردم مطالعه موردی: شیخ بهایی استفاده کنید؟

✔ طراحی حرفه‌ای: هر اسلاید فایل پاورپوینت کامل سیره عملی عالمان شیعی در تعامل با مردم مطالعه موردی: شیخ بهایی با دقت بالا تنظیم شده تا بیشترین تأثیر را روی مخاطبان بگذارد.

✔ صرفه‌جویی در زمان: نیازی نیست ساعت‌ها وقت خود را برای طراحی پاورپوینت بگذارید، همه چیز آماده است.

✔ استفاده‌ی آسان: بدون نیاز به ویرایش‌های پیچیده، کافی است فایل را باز کنید و ارائه دهید.

✔ فایل پاورپوینت کامل سیره عملی عالمان شیعی در تعامل با مردم مطالعه موردی: شیخ بهایی قابل استفاده در هر محیطی: چه در دانشگاه، چه در جلسات کاری، فایل پاورپوینت کامل سیره عملی عالمان شیعی در تعامل با مردم مطالعه موردی: شیخ بهایی حرفه‌ای نیاز شما را کاملاً برآورده خواهد کرد.

متمایز باشید!

دیگر نگران بهم‌ریختگی یا طراحی‌های غیرحرفه‌ای نباشید. فایل پاورپوینت کامل سیره عملی عالمان شیعی در تعامل با مردم مطالعه موردی: شیخ بهایی به شما این امکان را می‌دهد که بدون دغدغه روی محتوای خود تمرکز کنید و ارائه‌ای تأثیرگذار داشته باشید.

همین حالا دریافت کنید و تجربه‌ای متفاوت از ارائه‌های حرفه‌ای را داشته باشید!

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل سیره عملی عالمان شیعی در تعامل با مردم مطالعه موردی: شیخ بهایی :

مقدمه

یکی از ویژگی های تاریخی روحانیت شیعه، ارتباط مستحکم با مردم و داشتن پایگاه مردمی است. غالب روحانیان یا همان عالمان دینی از میان طبقات فقیر و محروم جامعه و بیشتر از روستا ها برخاسته و با درد و رنج توده های اجتماعی آشنا و با آن بزرگ شده اند. ازاین رو، هیچ گاه ارتباط فرهنگی و معنوی خود را با مردم از دست نداده اند. از طرفی چون همین توده مردم با توجه به اعتقادات مذهبی، خود را موظف به پرداخت وجوهات شرعی چون خمس، زکات، نذورات دانسته و تأمین کننده نیازهای روحانیون بوده اند و عالمان نیز سعی کرده اند زندگی ساده و به دور از تجملات معمول را برای خویش فراهم نمایند، این امر موجب پیوند آنان با مردم شده است.

از سویی، بسیاری از این عالمان با استقلال اقتصادی از نظام سیاسی و عدم اتکا بر دولت ها و زمامداران وقت به آسانی می توانسته اند از حقوق مردم در برابر حکومت ها دفاع کنند. این پیوند دوجانبه مردم و عالمان دینی در جامعه ایران که براساس آموزه های شیعی شکل گرفته، اقتداری را برای عالمان پدید آورده که در پرتو آن مردم در برابر نظام های سیاسی پناهگاهی برای خود یافتند و عالمان از همین مردم در دفاع از کیان اسلام و ایجاد جنبش های ضد استبدادی و ضد استعماری بهره برده اند. افزون براین، عالمان دینی به لحاظ نفوذ مادی و معنوی در دستگیری از مستمندان و خدمت رسانی به جامعه و گره گشایی از مشکلات توده مردم نقش مؤثری ایفا کرده مورد رجوع مردم قرارگرفتند.

هدف اصلی این پژوهش، افزون بر تبیین مبانی نفوذ عالمان شیعی در جامعه، بررسی جایگاه مردم در اندیشه شیخ بهایی، به عنوان مصداقی از جامعه بزرگ رهبران دینی و تبیین سیره عملی و کنش اجتماعی او در تعامل با مردم است. این پژوهش تاریخی که در گردآوری اطلاعات به روش کتابخانه ای انجام یافته، با واکاوی حیات سیاسی، اجتماعی و مذهبی شیخ بهایی و تحلیل آگاهی های فراهم آمده از منابع تاریخی درباره وی صورت گرفته است.

انتخاب شیخ بهایی از آن رو صورت گرفته که وی مدتی در دربار صفویه با نظام سیاسی همکاری داشته و مورد احترام و مشورت پادشاهی بزرگ چون شاه عباس یکم بوده است. این شائبه ممکن است در اذهان پدید آید که آیا او توانسته تعامل منطقی با مردم داشته باشد؟ آیا حضور در دربار صفوی موجب نشده که از چهره مردمی او کاسته شود؟ شیخ بهایی چگونه میان بُعد مردمی یک عالم شیعی مورد انتظار جامعه و جنبه سیاسی شخصیت خود که همکاری با پادشاه صفویه بود، جمع نموده است؟ فرضیه پژوهش آن است که شیخ از موقعیت حضور در دربار صفوی به عنوان فرصتی برای خدمت رسانی و رسیدگی به امور مردم بهره می برده است.

درباره جنبه های گوناگونی از شخصیت علمی، فقهی، ادبی و سیاسی شیخ بهایی پژوهش هایی انجام گرفته از جمله شناخت نامه شیخ بهاءالدین عاملی، شامل ۴۰ مقاله فارسی به کوشش زمانی نژاد (۱۳۸۷ ش)، مجموعه ای از گفتارها و نوشته های محققین در سیره شیخ بهایی (۳۰ مقاله) به عربی (۱۳۸۷ش)، مدخل «بهاءالدین عاملی» در دانشنامه جهان اسلام به قلم هانی ملازاده (۱۳۷۷ش) و مقاله “ثواقب ” (۱۳۹۲ش) درباره مکتب فقهی شیخ بهایی، اما سیره اجتماعی و تعامل عملی وی با مردم مورد توجه پژوهشگران قرار نگرفته است. این پژوهش که به لحاظ استنباط ها و دریافت هایی از تعامل مردمی شیخ، پژوهشی ابتکاری و نوآورانه است، می تواند با برطرف کردن خلأ موجود، پرتوی بر این جنبه از شخصیت شیخ بیفکند.

مبانی اقتدار عالمان شیعی در جامعه

در عصر صفویه به سبب رسمیت یافتن مذهب شیعه اثنا عشری در ایران، عالمان دینی به اعتبار و جایگاه والایی در دولت و نظام اداری و نیز در سطح جامعه دست یافتند. آنان در این دوره و پس از آن، ازجمله بازیگران عمده صحنه سیاست، فرهنگ و اجتماع بوده اند. در ساختار جامعه صفوی که شاه در رأس هرم اجتماعی قرار داشت و پس از او ارکان دولت یا صاحب منصبان لشکری و کشوری و گروهی از مقامات روحانی جای داشتند.

در قاعده این هرم، مردم عادی شامل دهقانان مناطق روستایی، صنعتگران، دکان داران و تجار کوچک شهرها قرار داشتند. برخی از روحانیان اداره املاک بزرگی را برعهده داشتند که بنا بر وصیت یا از طریق بخشش های افراد برای امور مذهبی فراهم شده بود. سایر روحانیون که متوجه نقش ویژه خود، به عنوان حفاظی میان قدرت مطلقه فرمانروا و رعایایش بودند، نهایت سعی خود را در حفاظت از عامه مردم در برابر مقامات کشوری و لشکری حکومت جور به عمل می آوردند (سیوری، ۱۷۴). از ویژگی های مهم جامعه عصر صفوی اتحاد محکمی بود که بین علما و سایر گروه هایی که جمع بازار را تشکیل می دادند به وجود آمد. این جمع عبارت بودند از بازرگانان، اعضای اصناف (صنف های صنعتگران و کسبه) و اعضای انجمن های اخوت نیمه مذهبی نظیر فتوت.

این اتحاد با ازدواج متقابل بین علما و خانواده های بازرگانان استحکام فزاینده ای یافت. این که در زمان صفویه علما اداره بسیاری از موقوفات را به دست آوردند، به اشتراک منافع آنان با طبقه بازرگانان کمک کرد (همو، ۱۸۲). عالمان دینی از طریق تولیت اوقاف و دراختیارداشتن املاک و رقبات، در کنار قدرت های اجتماعی- اقتصادی و سیاسی محلی به صاحبان قدرت مناطق تبدیل می شدند (بنانی، ۱۹۶). مجتهدان از زمان سلطنت شاه عباس یکم به بعد نفوذ زیادی بر افکار عمومی داشتند. گاهی مجتهدان مرکز افکار عمومی و حتی گاهی کانون اعتراض دینی در مقابل قدرت حکومت بودند (همو، ۱۸۵).

نگاهی به مسؤولیت های علما در مناصب و مقاماتی که در دوره صفویه برعهده داشتند به خوبی گستردگی حیطه عمل آنان را در جامعه نشان می دهد. سرآغاز نوشته های اداری عصر صفویه مانند تذکره الملوک و دستورالملوک در بیان مقامات مذهبی است، سپس به شرح سایر کارگزاران دولت پرداخته اند (میرزا سمیعا، ۴-۱؛ میرزا رفیعا، ۱۸۰ – ۱۷۲). این شیوه از نگارش در کتاب های تراجم و نیز تواریخی که فصلی را به تراجم اختصاص می دادند، رعایت می شد (نک. خواندمیر، ۴/ ۶۱۸- ۶۰۳؛ منشی، ۱/ ۲۵۱- ۲۲۸، ۳/ ۱۸۱۴- ۱۸۱۳؛ واله، خلدبرین، ۳۰۵، ۴۴۳ – ۴۱۲؛ همو، ایران در…، ۳۶۷- ۳۶۴).

منابع این دوره از توقیر و احترام شاهان صفوی نسبت به سادات و علما، سفارش به کارگزاران خود برای رعایت جانب احترام آنان، اختصاص سالانه مبالغی برای سادات شهرهای مختلف ایران، مدینه و عتبات عالیات، همنشینی و مصاحبت با علما، یاد کرده اند. هم ازاین رو برخی از این عالمان و خاندان سادات در این دوره نفوذ و اعتبار چشمگیری به دست آوردند (منشی، ۱/ ۲۲۹- ۲۲۸؛ قمی، احمد، ۱/ ۳۶۶- ۳۶۵، ۵۸۵، ۵۹۷، ۵۹۸).

بسیاری از این سادات، علما و فضلایی که در فهرست های مزبور وصف شان آمده، عالم علوم معقول و منقول بوده و در کسوت مدرّسی مدارس دینی و تربیت شاگرد، قضاوت، صدارت، وزارت، نقابت، قاضی عسکری، شیخ الاسلامی، مجتهدی، محتسبی(احتساب)، تصدی شرعیات و وجوهات، پیش نمازی، خطابت و وعظ، خادمی و تولیت آستانه امام رضا(ع)، تولیت موقوفات، تولیت بقاع و امامزادگان، وکالت مالیات دیوانی، امامت جماعت و جمعه، معلمی شاهزادگان صفوی، کلانتری، مستوفیگری، منشیگری، نظارت بیوتات، حتی داروغگی و مهرداری فعالیت داشتند و در عین حال به نگارش کتاب ها و رسائل گوناگون، رسیدگی به امور مذهبی جامعه و پاسخ گویی به پرسش های عقیدتی مردم، ترویج تشیع، نشر معارف دین و تفسیر قرآن کریم مشغول بوده اند (نک. همانجاها).

بسیاری از این سادات و روحانیون به سبب برخورداری از سیورغالات، انعامات، اوقاف، پاره ای از مناصب دولتی، از پشتوانه مالی و اقتصادی مناسبی برخوردار شده (نک. منشی، ۱/۲۲۸-۲۴۳)، از این طریق با ارائه خدمات اجتماعی و مددرسانی به نیازمندان، پایگاه مردمی خود را افزایش دادند. طیف وسیعی از نیروهای مذهبی به حکم صدر در مناصب خود تعیین می شدند و تحت نظر وی کار می کردند (میرزا سمیعا، ۳- ۲؛ میرزا رفیعا، ۱۷۳-۱۷۵). منصب صدر به لحاظ اهمیت، در دوره صفویه تنها به «سادات عظیم القدر فاضل پرهیزگار» سپرده می شد (منشی، ۱/ ۲۲۹). وظایف شیخ الاسلام، قاضی دارالسلطنه اصفهان، قاضی عسکر نیز دارندگان این مناصب را که از عالمان دین بودند در ارتباط با مردم قرار می داد (نک. میرزا سمیعا، ۴-۳؛ میرزا رفیعا، ۱۸۰-۱۷۹).

وظایف ملاباشی، از مناصب اواخر صفویه، که درواقع در رأس همه روحانیون قرار داشت، نیز زمینه تعامل دارنده این منصب را با مردم نشان می دهد. از جمله وظایف او رسیدگی به حقوق طلاب و نیازمندان، رفع تعدی از مظلومین، شفاعت مقصرین، تحقیق مسائل شرعی و تعلیم ادعیه و امور شرعی و تقسیم وجوه بِرّ و صدقات میان نیازمندان بود (میرزا سمیعا، ۲-۱؛ میرزا رفیعا، ۱۷۳). تولیت بقاع متبرکه شامل مساجد و مقابر امام زادگان، شیوخ، مقدسین صاحب کرامت و علمای مشهور برعهده متولیانی از زمره عالمان دین بوده است.

مؤذنان، قاریان و خادمان مساجد نیز در زمره روحانیون بودند. این عالمان از منبر برای وعظ مردم استفاده می کردند. پیش نمازی مساجد خود موجب جلب توجه و اقبال عمومی مردم می شد. روزهای جمعه نیز نماز جمعه برگزار می شد (کمپفر، ۱۳۲- ۱۲۸). وظایف این متولیان به ویژه تولیت آستان امام رضا(ع) (میرزا رفیعا، ۱۷۶- ۱۷۵)، آستانه حضرت معصومه(ع) همو، ۱۷۷) و آستانه حضرت عبدالعظیم (همو، ۱۷۸) که از عالمان دینی بودند، زمینه تعامل اجتماعی آنان را با مردم میسر می ساخت.

گزارش های سیاحان اروپایی حاکی از آن است که عالمان دین در ایران مورد احترام بسیار طبقات مختلف مردم بودند و نفوذ و موقعیت خاصی در تمام کشور داشتند. این سیاحان از مقامات گوناگونی که عالمان دینی برعهده داشتند به ویژه از ارتباط آنان با مردم، منزلت ایشان در نگاه مردم، وظایف گوناگونی که از آن طریق به مردم خدمت رسانی کرده و کارهایی چون سخنرانی های مذهبی در جمع مردم، ارشاد و وعظ اخلاقی، تدریس علوم معقول و منقول، تفسیر قرآن، تربیت شاگرد، رسیدگی به دعاوی و اختلافات حقوقی و امور شرعی مردم از جمله وصیت، پیوند زناشویی و طلاق، رسیدگی به امور عقود و خرید و فروش و مالکیت، ضبط مال غایب و یتیم، پیشنمازی مساجد شهرها و برگزاری نماز جمعه، قرائت قرآن در مساجد، اداره موقوفات و چگونگی مصرف عواید آن، اداره مدارس دینی و مساجد و اماکن متبرکه، حکم شرعی نظامیان و دیگر امور، سخن گفته اند (کمپفر، ۱۲۹- ۱۲۱، ۱۴۳- ۱۳۹، ۱۶۴؛ سانسون، ۴۳- ۳۷؛ شاردن، ۴/ ۱۳۳۹- ۱۳۳۴، ۱۳۴۲، ۱۳۴۴، ۱۶۵۴؛ تاورنیه، ۵۹۰- ۵۸۸؛ اولئاریوس، ۲/ ۷۶۳).

در مجموع در عصر صفویه سادات و عالمان دینی با حضور در عرصه اجتماع و سیاست به اشتهار بالایی در جامعه نائل شدند. آنان با افزایش نفوذ اجتماعی خود و با بهره گیری از منصب مجتهدی به عنوان نایبان امام و با اتکا بر عقاید و باورهای مذهبی مردم، موقعیت و جایگاه ویژه ای برای خویش ایجاد کردند و حتی در مواقع لزوم با طرح دعوی، قدرت و نفوذ مذهبی شاه را به معارضه می طلبیدند.

در این زمان نفوذ و قدرت علما بر پایه همان عوامل ذهنی و عینی مثل گسترش و همه گیر شدن اعتقادات مذهبی شیعی و توسعه نهاد روحانی و پایگاه های فکری و اقتصادی آن مانند مدارس، مساجد، موقوفات و خمس و زکات و سایر حقوق مالی شرعی در حال رشد و افزایش بود و رقابتی پنهانی میان دو نهاد سیاسی به ریاست شاه و نهاد مذهبی به ریاست عالمان و مجتهدان جریان داشت (نک. آقاجری، ۴۴۸-۴۵۰). به تعبیری در یک نظام شیعی، مردم که دعوی افضلیت و تقدم علما را بر حکام، به حق می شمردند، علما را به عنوان پیشوایان خود پذیرفتند. بسیاری از پیشوایان مهم مذهبی عموما از طریق ارتباط با طبقات پایین تر و به خصوص از طریق اصناف، قدرت خود را اعمال می کردند.

با این تبیین از موقعیت و جایگاه عالمان شیعی در جامعه عصر صفوی که با همه حوادث و جریان های مختلفی که سعی در حذف یا کاهش موقعیت آنان داشته، پس از آن نیز تداوم یافت، می توان مجموعه ای از عوامل نظری و عملی را مطرح کرد که موجب نفوذ عالمان دینی شیعی در جامعه و در میان مردم گردید و مسئولیت آنها را در برابر مردم نیز رقم زد. از جمله: ۱. مبانی اعتقادی برگرفته از مذهب تشیع نظیر مساوات گرایی و عدم تبعیض بین انسان ها (که خود از عنصر توحید در بینش شیعه نشأت می گرفت) که منجر به طرد نظام سیاسی طبقاتی و ظالمانه می شد؛ ۲. عقیده به مسأله امامت و عصمت ائمه در امر رهبری امت پس از پیامبر اسلام (س) که به پذیرش هر زمامداری تن نمی دادند؛ ۳. اعتقاد به غیبت امام زمان ( و اصل نیابت عامه فقها و دارا بودن حق اجتهاد و داشتن حق فتوی؛ ۴. وظایف عملی عالمان در مسأله ارشاد و هدایت، تعلیم و آموزش و اداره اماکن آموزش سنّتی، دریافت وجوهات شرعی مردم، پاسداری از قانون و شریعت اسلام، آموزش، تفسیر و اجرای فقه اسلامی، امر به معروف و نهی از منکر، عهده داری محاکم شرعی و قضاوت، اداره اراضی و تنظیم اسناد ملکی، ازدواج و طلاق، سرپرستی موقوفات و بقاع متبرکه و اماکن زیارتی و مساجد، امامت جماعت مساجد، که آنان را به عنوان دادرس مظلومان، سرپرست اموال صغیران، نگهبان یتیمان و غیره، در جامعه مطرح می کرد (نک. کمپفر، ۱۴۰- ۱۲۱؛ سانسون، ۴۳ – ۳۷؛ شاردن، ۴/ ۱۳۴۴- ۱۳۳۴؛ تاورنیه، ۵۹۰- ۵۸۸).

۵. سنّت بست نشینی و مسأله پناهگاه و ملجأ بودن خانه عالمان برای مردم، ستم دیدگان، فراریان از ستم (برای نمونه ای در عصر صفوی، نک. منشی، ۱/ ۵۶۱)؛ ۶. دراختیارداشتن منبر و وعظ و ارشاد مذهبی (خطابه و سخنرانی) که می توانستند مردم را آگاه ساخته در مواقع لزوم در مخالفت با دولت ها و ستم گران سخن بگویند، و استفاده از حق فتوا و مرجعیت در مواقع حساس و ضروری، و بهره گیری از حربه تکفیر برضد مخالفان و دشمنان (نک. الگار، ۴۷- ۱۸؛ سحابی، ۹۲-۸۴؛ کدی، ۴۷- ۳۹؛ ملکم، ۶۳۴-۶۱۷).

از این رو روحانیت برای شیعیان هم مرجع بوده است و هم ملجأ. برای درک مطالب دینی و علمی به آنها رجوع می کردند و برای فرار از ستمگران و مأموران دولت به آنها پناه می آوردند. خانه روحانیون مانند مزار امام ها و امام زاده ها به عنوان بست و تظلم گاه شناخته می شد و یکی از عوامل محبوبیت و اهمیت آنها نیز همین بود (بازرگان، ۱۱۴). خلاصه این که از وظایف عالمان شیعی، رهبری مذهبی مردم و دفاع از آنها در برابر حکمرانان بود و قدرت آنان به اندازه ای بود که حتی خودکامه ترین سلاطین را وادار به تمکین در برابر آنها می کرد.

عالمان قادر بودند که اقتدار وسیع خود را در بسیج توده ها و رهبری جنبش های اجتماعی در برابر نظام های سیاسی به کار گیرند. تبیین چگونگی نفوذ عالمان دینی در جامعه و کنش اجتماعی آنان و شناخت بسترهای فراهم آورنده این قدرت و نفوذ، مقدمه ای ضروری است تا برپایه آن بتوان سیره عملی شیخ بهایی را به عنوان مصداقی عینی در تعامل با مردم تحلیل کرد.

شیخ بهایی از نمونه عالمان شیعی است که به رغم حضور در دربار صفوی، فریفته مظاهر دنیوی و جذبه های قدرت و ثروت نگردید و در کسوت عالمی زاهد و اهل ریاضت و مکاشفه زندگی کرد و در حفظ پیوند خویش با توده مردم کوشید. شرح زندگانی شیخ، مسافرت ها، چگونگی ورود به دربار صفوی و خدمات و مأموریت های وی در منابع تاریخی و رجالی آمده است و نیازی به بازگفتن آنها نیست (نک. منشی، ۱/ ۲۴۹-۲۴۶ و ۳/ ۱۶۰۲-۱۶۰۱؛ قمی، عباس، ۲/ ۸۱۴-۷۹۰؛ کشمیری، ۳۴- ۲۷؛ واله، خلدبرین، ۴۳۵- ۴۳۴؛ سیستانی، ۱۴۵). نکته قابل ذکر این است که مناصب اجتماعی و اداری شیخ و آمدوشد به دربار سبب نمی شد که شیخ بهایی از یک طرف در روابط خود با شاه جانب شرع را فروگذارد (برای نمونه، نک. منجم، ۳۶۰) و از طرف دیگر، مانع از ارتباط مردمی و توجه شیخ به امور مردم شود.

وجوه مردمی شخصیت شیخ بهایی

براساس آن چه در تبیین جایگاه عالمان شیعی در عصر صفوی و شرح مقامات و وظایف آنان مطرح شد، جنبه مردمی و سیره عملی شیخ بهایی در تعامل با مردم و توجه او به امور مردم را می توان چنین توضیح داد:

۱. خصایص شخصی اخلاقی.

درباره شیخ بهایی گفته اند که بسیار بخشنده بود و سرایی بزرگ داشت که پناهگاه یتیمان و محرومان و مکانی برای نگهداری و تربیت اطفال بی سرپرست بود (محبی، ۳/ ۴۴۱؛ مدنی، ۲۹۰؛ قمی، عباس، ۲/ ۷۹۲). از این رو، یتیمان و بیوه زنان و حاجتمندان بسیار از اطراف بلاد به وی التجا می آوردند و « و او متکفّل حال ایشان می بود و از نزد خود توسعه کفاف ایشان می فرمود» (مدنی، ۲۹۰؛ کشمیری، ۲۸). او از معاشرت با توده مردم، حتی دراویش و معرکه گیرهای اصفهان هم روی گردان نبود و به تعبیر خویش «میل قلندری» (نک. صحفی، ۷۲؛ معصومی، ۱۸۷) داشت. وی حتی عالمانی را که از جبل عامل برای بهره گیری علمی از وی به اصفهان می آمدند مدتی طولانی در منزل خود جای می داد (حرعاملی، ۱/ ۷۸، ۹۳). بنابراین، خدمت گزاری و دست گیری، از خصیصه های اخلاقی شیخ بوده و از بذل علم و انفاق مال و خدمت به مردم کوتاهی نداشته است.

۲. استفاده از نفوذ اجتماعی و فرصت حضور در دربار برای رسیدگی به امور مردم.

یکی از دلایل آمدورفت شیخ به دربار صفوی، تأثیر گذاری بر رفتار و اعمال و تصمیم گیری های پادشاهان بوده است تا از این طریق با مهار نظام سیاسی بتواند از برخی زیاده روی ها و ستم ها بر مردم جلوگیری کند. سخنان مورخان و تراجم نگاران حکایت از جایگاه بلند شیخ نزد پادشاه صفوی و پذیرش نصایح او توسط شاه دارد؛ به گونه ای که غالبا در سفر و حضر در کنار شاه عباس حضور داشته و پادشاه از مصاحبت او برخوردار بوده و در احترام به وی کوتاهی نداشته است. البته تدابیر و نظریات شیخ نیز در استواری دولت شاه عباس مؤثر بوده است (منشی، ۱/ ۲۴۸؛ منجم، ۳۴۷؛ سیستانی، ۱۴۵؛ مدنی، ۲۹۰؛ کشمیری، ۲۸). استناد به سخنانی که دال بر موقعیت و شأن شیخ بهایی نزد پادشاه صفوی بوده و نیز توجه به این نکته که شیخ در برخی از امور سیاسی و اجتماعی طرف مشورت پادشاه قرار می گرفته، بدین جهت است که شیخ می توانسته ضمن هدایت شاهان، دیدگاه های خود را که طبیعتا جهت گیری مردمی داشت به آنها بقبولاند. از سویی، حضور شیخ در امور سیاسی، اجتماعی و قضایی، ناگزیر او را در تعامل با مردم قرار می داد و چه بسا که می توانست برخی از حوائج آنان را برطرف سازد. در دیدگاه شیعه با این که معونه به ظالم حرام است، اما این اصل پذیرفتنی است که می توان با هدف اصلاح امور، کاستن از ظلم و ستم و دستگیری از مردم در یک حکومت ستمگرانه عهده دار مسؤولیت شد. افزون بر این، در دوره صفویه، پادشاهان این سلسله به عنوان حامیان تشیع ظاهر شدند و طبیعی است که به خدمات عالمان شیعی در حکومت نیازمند شدند و عالمان نیز از این فرصت در جهت اهداف دینی خویش بهره گرفتند. ازاین رو شیخ بهایی از نظر ضرورت و به قصد کارگشایی و تعدیل و جلوگیری از لجام گسیختگی و خودکامگی ارباب مناصب با دربار صفوی ارتباط داشت و در همان حال به نقد مقام و منصب نیز پرداخته و در اشعارش از این که در زندان علایق گرفتار گشته تأسف می خورد (بهایی، ۱۶۲- ۱۵۹، ۱۷۶، ۴۴۱ – ۴۴۰؛ امین، ۹/ ۲۴۰؛ زنوزی، ۲/ ۱۶۵). سرانجام همانند پدر خود از مقامات ظاهری کناره گیری و به زندگی زاهدانه روی آورد.

۳. استفاده از موقعیت شیخ الاسلامی در جهت رسیدگی به امور مردم.

شیخ الاسلامی از مناصب مهم دینی در عصر صفویه بود و شیخ الاسلام در زمره یکی از عالمان بزرگ دینی آن عصر و متبحر در امور شرعی و مدنی، وظیفه نظارت بر امور شرعیه را داشت و یکی از کارهای مهم وی قضاوت بوده است. او در مورد مسائل دینی و همچنین دعاوی حقوق مدنی بر مبنای فقه حکم می داد و حکم وی الزام آور بود. شیخ الاسلامان به جهاتی در دربار صفویه اعتبار و نفوذ زیادی یافتند و در جامعه دارای احترام و شأن والایی بودند. به لحاظ دسترسی آسان تر شیخ الاسلام به شاه (چه به سبب منصب رسمی و چه به سبب پیوستگی به دربار با پیوند ازدواج)، مردم آراء و احکام او را دارای ارزش و اعتبار بیش تری نسبت به قاضی می دانستند (نک. کمپفر، ۱۲۴؛ شاردن، ۴/ ۱۳۳۹- ۱۳۳۷). شیخ الاسلام در خانه خود به دعواهای شرعی و امر به معروف و نهی از منکر می رسید و طلاق شرعی در حضور او انجام می شد و نگهداری مال غایب و یتیم اغلب با وی بود و پس از آن به قضات داده شد. اسناد و قبالجات مردم نیز به مهر او می رسید (میرزا سمیعا، ۳؛ میرزا رفیعا، ۱۷۹). سانسون پس از صدر خاصه و عامه، شیخ الاسلام را بزرگ ترین صاحب منصب امور شرعی و مدنی ذکر می کند که به دعاوی بیوه زنان و یتیمان و صغاری که زیر نظر قیم اداره می شدند، رسیدگی می کرد و اداره سایر امور شرعی را نیز برعهده داشت. به نوشته وی، شیخ الاسلام بیش ترِ دعاوی و اختلافات را شخصا حل و فصل می کرد (سانسون، ۴۲).

آن گونه که در شرح زندگانی شیخ بهایی آمده، وی به تقاضا و درخواست شاهان صفوی مدتی شیخ الاسلام اصفهان (بالاترین منصب رسمی دینی) شد؛ هر چند این منصب مورد علاقه او نبود و هم چنان گرایش به عزلت داشت و در زی زهد و درویشی به سر می برد. حتی پیوسته سعی در کناره گیری و استعفا از شیخ الاسلامی داشت و به گزارش بعضی منابع برای مدّتی از این مقام کناره گرفت (منشی، ۱/ ۲۴۷؛ افندی، ۲/ ۱۳۶- ۱۱۹؛ حرعاملی ۱/ ۷۷- ۷۴). با این حال، شیخ بهایی در چنین منصبی می توانست با قضاوت و دادرسی عادلانه، حل و فصل اختلافات مردم، تأمین مصلحت آنان، یاری رساندن به نیازمندان جامعه و رسیدگی به امور مظلومان، عمل سیاسی پذیرش مسؤولیت و همکاری با دولت صفویه را در خدمت اهداف مردمی خود به کار گیرد. در واقع در پوشش منصب شیخ الاسلامی و وظیفه امر به معروف و نهی از منکر، هم در اصلاح جامعه و اهتمام ورزی به امور مردم بکوشد و هم ارباب قدرت را از رواداشتن ظلم و ستم بر مردم و اجحاف در حق آنان، باز دارد.

طبیعتا شیخ بهایی در ارشادات و مواعظ خود، در ترویج معروفات و نهی از منکرات اقدام می نموده و از این طریق بزرگان را در عدالت ورزی و نیکی کردن در حق مردم ترغیب می کرده است. چنان که در کتاب اربعین، در شرح حدیث پانزدهم، که درباره حرمت اعانت ظالمان و گرایش قلبی به آنها وارد شده، به تفصیل دیدگاه های خود را مطرح کرده است (عاملی، الاربعون حدیثاً). شیخ درباره این موضوع به طور صریح و شفاف سخن گفته است به گونه ای که می توان دیدگاه و عقاید باطنی او را در مورد رفتار با حاکم جور و نیز علل و عوامل همکاری خود با شاهان صفوی را، که کاستن از میزان ظلم و ستم آنان در حق مردم است، به دست آورد. مثنوی سوانح الحجاز یا مثنوی سوانح سفر حجاز او که به مثنوی نان و حلوا معروف است نیز آمیخته ای از مواعظ طنز، حکایت، تمثیل و لطای