بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل شرح مناجات شعبانیه (فقره هفتم) :

توکل بر خداوند

راغب در مفردات می گوید: «التوکل یقال علی وجهین: یقال: توکلت لفلان بمعنی تولیت له و توکلت علیه بمعنی اعتمدته».

توکل بر دو وجه گفته می شود:

۱.گفته می شود: برای فلانی وکالت را پذیرفتم یعنی سرپرستی امورش را قبول نمودم.

۲.و گفته می شود: بر فلانی توکل کردم یعنی بر او اعتماد و اطمینان کردم و او را ثقه و مؤتمن در انجام امورم یافتم.

تردیدی نیست همانگونه که اصل وجود هر شی ء از رشحات فیض خداوند متعال است، زمام امور هر یک نیز در قبضه جناب ربوبی است چنانکه اعلام فرموده:«اللَّه خالق کل شی ء و هو علی کلّ شی ء وکیل» خداوند آفریننده هر چیز است، و او وکیل و قیوم بر امور هر موجودی از علوّ مقام ربوبی است، و چنانکه براهین متقنه بر توحید ذات حضرت واجب الوجود در وجوب وجود قائم است، همان گونه بر توحید حضرتش در الهیت و خالقیت و تدبّر امور مخلوقات نیز قائم است، و این واقعیت یعنی قرار داشتن زمام همه امور همه موجودات در قبضه جناب ربوبی، امری است تکوینی، و هیچ امری از امور در تملّک احدی نیست تا بتواند آن را به خداوند متعال تفویض کند و در انجام و اجرای آن امر تفویض شده بر خداوند متعال اعتماد کند و مآلا معنی «توکل علی اللَّه» تحقق یابد، بلکه برهان و قرآن در این جهت هماهنگند که:«ان الامر کله للّه» و با آهنگ انحصاری مخصوص، جمله اهل عالم را بدون استثنا از تملّک هر امری، نا امید می سازد و حتی با خطابی خاص، اشرف موجودات، خاتم الانبیاء صلّی اللَّه علیه و آله را از تملّک کمترین امری مأیوسش می فرماید:«لیس لک من الامر شی ء» بنابر این، امری در اختیار کسی نیست تا به حقتعالی تفویض کند، و در انجام آن بر حضرتش اعتماد کند و او را ثقه و مؤتمن در امر مزبور بداند و مقام «توکل علی اللَّه» را که از دشوارترین منازل سالکین الی اللَّه است حائز شود، زیرا امری نیست تا تسلیم خدای تعالی کند و آن حضرت را وکیل خود گرداند پس با این عنایت، یعنی عنایت توحید ذات اقدس واجب الوجود، و به تبع آن توحید الهیت و تدبر امور، توکل علی اللَّه غیر معقول است زیرا بی موضوع است، پس ناگزیر تحقق «توکل علی اللَّه» با عنایت دیگری است که درک آن در توان قریحه:«یکاد زیتها یضی ء و لو لم تمسسه نار»می باشد.

نیاز ممکنات به علّت تامه

بدیهی است که ممکن الوجود فی حدّ ذاته هیچ گونه اقتضایی ندارد، و نسبت آن به وجود و عدم، علی السّواء است پس ناچار در تلبّس بوجود، نیازمند به علت است، و علت مفروض، چنانچه همه اعدام متصوّر را مسدود کند، چنین علّتی را «علت تامّه» می گویند، که با فرض وجود آن، عدم معلول، ممتنع است، و آن موجودی که نهایتا همه شروط وجود ممکن با عنایت او تحقق پذیر است، و همه اعدام متصوّر برای ممکن، با عنایت او مسدود می شود، فقط ذات اقدس واجب الوجود تبارک و تعالی است، و در نظام هستی هیچ علّت تام و مستقلّی که جمیع شرایط وجود ممکنی را بالذّات ایجاد کند و جمیع اعدام را مسدود نماید، موجود نیست، مگر حضرت واجب بالذّات – عزّ و جلّ – مثلا اگر وجود ممکنی متوقّف بر یکصد شرط باشد و فرض شود، علّتی توان انجام آنها را دارد، باز هم چنین علّتی استقلال در ایجاد ندارد و علّت تامه نیست، زیرا یکی از اعدام ممکنه بر معلول مفروض، عدم آن، به عدم علت آن است و سدّ چنین عدمی در توان هیچ موجودی نیست و گر نه لازم می آید که ممکن بالذّات به واجب بالذّات منقلب شود و فقط حضرت حقتعالی است که فاعل تام و مستقل است و بقیه، فاعل استقلال نما، یا معدّاتند.

امّا از این نکته نباید غافل شد که خداوند متعال چون در غایت بساطت است و همه صفات ذاتیه اش به وجود صرف بر می گردد، و در این صورت، تجدّد و تکثّر و تغیر در حریم ذاتش راه ندارد، و چنانچه امور متجدّده و متکثّره بدون وسائط، مباشره از حقتعالی صادر شود، تجدّد و تکثّر در حریم ذات او لازم می آید، پس صدور متکثّرات و متغیرات از باریتعالی محتاج به وسائط است، نه

آنکه معاذ اللَّه نقصان در قدرت و اراده واجبی است، بلکه قبول قبض در متکثّرات و متغیرات ممتنع است مگر با عنایت وسائط، و به این ملاحظه است که قرآن کریم، آثار صادره از وسائط، و خواص مترتّبه بر اشیا، و مسبّبات مرتبطه به اسباب را به خود وسائط و اشیا و اسباب نسبت می دهد و آنها را ذوات التأثیر معرّفی می نماید، و بدین وسیله، روحیه کوشائی و تلاش در معاش و معاد را با چنگ زدن به وسائط و اسباب، توانمند و سرشار می سازد و از تن آسائی و تثاقل و بی تفاوتی جلوگیری می کند در عین اینکه برای این وسائط و علل، هیچ گونه استقلالی در تأثیر نیست، و جملگی اصالت و استقلال در تأثیر را فاقدند.

نیاز به اسباب طبیعی و امدادهای روحی

بنابر این روشن می گردد که ظفر به مراد و نیل به مقصد در جهان ماده چنانکه نیازمند به اسباب طبیعی است، نیازمند به امدادهای روحی است، و انسانی که همه اسباب طبیعی نیل به مرادش را فراهم آورده، هیچ حائلی بین او و مقصدش نیست مگر اختلال از ناحیه امدادها و اسباب روحی، مانند سستی اراده و خوف و حزن و سوء ظنّ و آز و نظائر این ها، و با یقین به اینکه خداوند متعال یگانه سببی است که مغلوبیت در ساحت قدس او راه ندارد، و با چنین اعتقادی به او اعتماد کند و امور خویش را به او تفویض نماید، لزوما اراده و قدرت خویش را با اراده و قدرت بی پایان خداوند متعال مرتبط ساخته، بلکه در اراده و قدرت خدای تعالی مستهلک نموده است، و لازم آن، آنکه آنچه را که خدا می خواهد، خواسته اوست، و طبعا هیچ فعلی از وی صادر نمی گردد مگر آنکه نشأت گرفته از اراده خداوند – عزّ و جلّ – است، و خواسته های نفس امّاره و هواجس و هوساتش، بالتّمام بر باد رفته است، زیرا اراده او فانی در اراده خدای سبحان است و با توجه به اینکه همه اسباب به او منتهی می شود و او مسبّب الاسباب است، و هر چه را که اراده کند، تحقق آن حتمی است و هیچ چیزی ممکن نیست مانع نفوذ اراده حقتعالی شود، پس اعتماد کننده چنانی بر خدای عزیز و مقتدر، ظفرمند و پیروز است و سند پیروزی وی، آیه کریمه:«و من یتوکل علی اللَّه فهو حسبه ان اللَّه بالغ امره قد جعل اللَّه لکل شی ء قدرا» می باشد که صراحتا متوکل علی اللَّه را در کفالت و کفایت خدای تعالی اعلام می فرماید که بدون هیچ قیدی، امرش نافذ و فرمانش بالغ است و همه اسباب دیگر مقدّر و