فایل پاورپوینت کامل عقل خودبنیاد دینی؛ گفت وگو با محمدرضا حکیمی

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل عقل خودبنیاد دینی؛ گفت وگو با محمدرضا حکیمی :

همشهری ماه، ش ۹

چکیده: طرح مفصل «مکتب تفکیک » در ویژه نامه کیهان فرهنگی در سال ۱۳۷۱ و سپس انتشار کتابی با همین عنوان از سوی جناب آقای حکیمی، سبب شد که این موضوع بار دیگر در محافل فرهنگی کشور به عنوان یکی از مباحث جدی و قابل تامل مطرح شود و گفتمان جدیدی را در حوزه اندیشه دینی وارد کند . یکی از بازتاب های این موضوع، مقاله ای بود که در چند عنوان به تلخیص و جمع بندی اندیشه های مکتب تفکیک پرداخته بود و آقای حکیمی در مقاله بلند حاضر به شرح و بررسی آن عناوین همت گماشته است . هدف از این مقاله، چنان که ایشان خود گفته است، آشتی دادن میان دو طرز تفکر تفکیکی و غیرتفکیکی است و از این رو، به نقل قول های متعدد از بزرگان فلسفه و عرفان پرداخته و آنها را تاییدی بر مکتب تفکیک دانسته است . در تلخیص زیر تا حد امکان از نقل اقوال یادشده پرهیز کرده ایم .

اصول و محورهای کلی ای که نمایانگر مکتب تفکیک است و نشان می دهد که اتهام اخباری گری و عقل گریزی به صاحبان این نظریه، اتهامی واهی و بدون دلیل است، از این قرار است:

۱ . جدایی فلسفه، عرفان و دین

این طرز فکر، مخصوص اصحاب مکتب تفکیک نیست . اهل نظر و علم می دانند که دین، فلسفه و عرفان ماهیتا با یکدیگر متفاوتند . علامه طباطبایی پس از آن که قائلان به جمع میان دین و فلسفه و عرفان را در چهار دسته تقسیم می کنند، می نویسد:

با وجود همه این تلاش ها، اختلاف ریشه ای میان این سه طریق به حال خود باقی است و کوشش های فراوانی که برای ریشه کن کردن این اختلاف و خاموش کردن این آتش به عمل آمده است، نتیجه ای ندارد، جز ریشه ای تر شدن اختلاف و شعله ورتر شدن آتش ناسازگاری; به طوری که دیگر درمانی برای آن نمی شود یافت; مانند مرگ که درمانی ندارد . ^(۱)

اگر گنجایش وجودی و روحانیت باطنی حضرت امام صادق علیه السلام با گنجایش و روحانیت امثال افلاطون و فلوطین و ارسطو در یک سطح است، معارفشان هم می تواند در یک حد و سطح باشد; اما تفاوت از بشر تا خداست . البته هدف گیری هر سه مکتب یکی است; یعنی هر سه خدا را می طلبند و معرفی می کنند; اما فرق، بسیار و بنیادین است . از این رو، مکتب تفکیک به «تباین کلی » معتقد نیست; لیکن «تساوی کلی » را رد می کند; بنابراین، آنچه بعضی گفته اند که نسبت میان دین و فلسفه، عموم و خصوص من وجه است، نوعی تفکیک می باشد .

۲ . برتری و اصالت شناخت دینی

امام علی علیه السلام در نامه ای به امام حسن مجتبی علیه السلام می نویسند: «پسر جانم! این را بدان که هیچ کس درباره خدا و معرفت خدا، مانند پیامبر خدا صلی الله علیه و آله وسلم سخن نگفته است; پس او را معلم معرفت خویش و نجات دهنده ابدی خود قرار ده » ^(۲) و امام صادق علیه السلام از امیرالمومنین علیه السلام نقل می کنند که: «خدا ما را در طریق معرفت خویش قرار داده است و کسانی که از طریق ما سر باز زنند یا دیگران را بر ما مقدم بدارند، از صراط مستقیم دور افتاده اند» . ^(۳) بزرگان فلسفه نیز اعتراف کرده اند که در فلسفه نظری «چون قوه واهمه در استنباطهای فلسفی با عقل درمی آمیزد و کار تشخیص حق از باطل را دشوار می سازد، مسائل فلسفی، در طول تاریخ، محل اختلافات بسیار بوده و هست و امیدی به این که اهل نظر بر سر این مسائل اتفاق نظر پیدا کنند، نیست » ^(۴) و «… علوم انبیا، موجز و روشن و سهل الوصول و شامل همه مقصود است » . ^(۵)

۳ . استناد شناخت دینی به قرآن و حدیث

قرآن خودش را کتاب هدایت و شناخت معرفی کرده است و برای موارد نیازمند به توضیح نیز راه را نشان داده است: «فاسالوا اهل الذکر» . حکم عقل هم همین است که اهل ذکر، عالمان به ذکر (قرآن) باشند; به علمی بدون اختلاف و خطا . این علم، همان علم معصوم علیه السلام است (حدیث ثقلین) . نیز می دانیم که در شناخت دینی و عقیدتی، استناد به عقل و تعقل ضروری است; زیرا عقل حجت باطنی است و از حجت باطنی است که به حجت ظاهری می رسیم و این حجت باطنی، عقل است و تعقل; نه فلسفه و تفلسف . ده ها مکتب فلسفی از قدیم و جدید داریم که هر کدام چیزی گفته اند و در مسائل اصالت وجود یا ماهیت، اتحاد عاقل و معقول، خلقت ارواح قبل از اجساد و … قرن ها اختلاف کرده اند .

بنابراین کسانی که می گویند مکتب تفکیک با عقل مخالف است، یا از روی اندیشه و مطالعه سخن نمی گویند و از این مکتب و احوال استادان و دامنه معلومات و تعقلات و اسرار آنان اطلاعی ندارند، یا برای مغالطه، «عقل » را به جای «فلسفه » می گذارند . تفکیکیان هم با فلسفه مخالف نیستند تا چه رسد به عقل; بلکه خلط کردن و تاویل نمودن حقایق الهی را با داده های فلسفی – هر فلسفه ای که باشد – روا نمی دانند . تفکیکیان به اعتبار پیروی از وحی «مثیر دفائن عقول » ، از عقل دفائنی استفاده و بهره می برند که «اعماق عقل » است و دیگران همه از سطوح عقل استفاده کرده اند (عقل ابزاری) و میان «عقل ابزاری » و «عقل انواری » فرق بسیار است .

۴ . اتکا به ظاهر آیات و روایات

حجت بودن منظور و مراد جدی گوینده، یعنی مفهوم ظاهر کلام هر متکلم، بدون تاویل و تحریف، یک اصل عقلایی است که عدول از آن، عدول از عقل است . شالوده زندگی بشر، از زندگی عادی تا آنچه در تکامل فرهنگ ها و علوم و هنرها و فنون مطرح است، بر حجیت ظاهر کلام استوار است . خود این که قرآن به زبان «عربی روشن » فرود آمده تا آن را بفهمند و به آن عمل کنند و همین «یا ایها الناس » ، «یا ایها الذین آمنوا» و «یا اهل الکتاب » در قرآن، همه نشان می دهد که خداوند می خواهد با همین زبان متعارف با مردم سخن بگوید . قرآن کریم، اختلاف امت های پیشین را در دین خود بسیار نکوهش کرده است و آن اختلاف ها هم نبود مگر از همین قرائت های مختلف (و «قرائت » ، کلمه ای است نوظهور و مشکوک) .

در مورد معارف و احکام شرعی، حجیت ظواهر اهمیت فوق العاده ای پیدا می کند و هیچ جا نمی شود دست از ظاهر برداشت; مگر آن که در برابرش برهان بدیهی باشد; نه برهان نظری که قابل مقابله با برهان نظری دیگری است . برهان بدیهی آن است که هم صورت برهان بدیهی باشد و هم مقدمتین آن; مثل «الواحد نصف الاثنین » ^(۶) . آیا همین که فارابی و ابن سینا معتقدند معاد جسمانی را باید از آیات و روایات اثبات کرد و ملاصدرا تصریح می کند که معاد واقعی همان است که در شرع رسیده است، خود دلیل قاطعی بر حجیت ظواهر در نزد این بزرگان نیست؟

۵ . رد هرگونه تاویل

با آنچه در باب حجیت ظواهر گفتیم، جایی برای تاویل و برداشت های من عندی نمی ماند . شرع نیز تاویل آیات و روایات را منع کرده است; چون تاویل، به منزله بستن دهان گوینده سخن و از زبان او سخن گفتن است و این امر عقلا و شرعا و وجدانا جایز نیست; مگر در برابر برهان بدیهی که تاکنون نیز چنین برهانی ارائه نشده است . اگر تاویل پذیرفته شود، حدی نخواهد داشت و ذات معنا و مراد اصلی کلام نابود خواهد شد . البته مطلق تاویل های اسنادی و ادبی (مثل «جاء ربک » و . .). را می پذیریم . این گونه تاویل ها در واقع از نوع تاویل های فلسفی یا عرفانی یا عصری که بنیاد معانی قرآنی را دگرگون می سازد، نیست و منطبق با موازین خاص خود است و معقول است .

۶ . پرهیز از فهم فلسفی یا عرفانی دین

چنان که گفته شد، فهم فلسفی از دین با فهم عقلی متفاوت است . دین باید با عقل فهمیده شود و فلسفه مساوی با عقل نیست . کدام فلسفه از میان این همه مکاتب فلسفی از روزگار قدیم تاکنون است که می تواند با عقل مساوی باشد؟ علوم بشری از عقول جزئی سرچشمه می گیرد; برخلاف معارف وحیانی که مبدا آنها عقل کلی مساوی با معصوم علیه السلام است که به حقیقت کامله عبدیه محمدیه، حقایق و قرآن (قول ثقیل) را تحویل گرفته و در اختیار بشر طالب و مستعد قرار داده است . پس انحصار فهم به فهم فلسفی، تعطیل عقل است . عقل بدون فلسفه – آن هم عقلی که به قول خواجه نصیر با وهم درآمیزد – هزاران محصول دیگر دارد . آیا هزاران متفکر و مخترع و هنرمند، ریاضی دان و سیاست مدار بزرگ که در طول تاریخ کاری به فلسفه نداشته اند، عقل و اندیشه نداشته اند و از عقل بهره نگرفته اند؟ آیا در طول ۴۰۰ سال نخستین تاریخ اسلام که دین فهمان و قرآن دانانی بی مانند در میان اصحاب پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم و اصحاب علی علیه السلام و شهدای عاشورا و اصحاب دیگر ائمه علیه السلام وجود داشتند، با خواندن فلسفه و عرفان به آن مقامات رسیدند؟ همیشه در طول تاریخ، بزرگان معدودی از مسلمین به فلسفه پرداخته اند . آیا دیگر بزرگان دین در مکتبی جز مکتب قرآن تربیت شده اند؟ آنان بر چه عقلی تکیه کردند جز عقل رحمانی (العقل ما عبد به الرحمان) ؟ ^(۷) آیا مراد از این همه که پیامبران و قرآن گفتند، فلسفه و تفلسف است؟ عرفای بزرگ که فهم فلسفی دین را باطل می شمردند و پای استدلالیان را چوبین می دانسته اند، چه؟ آیا برای برخی از متفکران بزرگ اخیر که به علم کلی یا فلسفه مابعدالطبیعه قائل نیستند، فهم دین ممکن نیست و آیا در میان آنان متالهان و دین دارانی نبوده اند و نیستند؟ بدتر از همه این که چرا پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم دستور ترجمه فلسفه را ندادند و به این کار نپرداختند، تا مسلمانان دین را عقلی بفهمند و چرا ائمه طاهرین علیه السلام در جریان ترجمه فلسفه هیچ کمکی به آن نکردند; بلکه مخالفت هایی نیز ابراز داشته اند و همواره تاکید کرده اند که معارف دینی را از غیر قرآن نیاموزید که گمراه می شوید؟ درصورتی که مرحوم علامه طباطبایی تصریح می فرماید:

«… حکومت های معاصر با ائمه هدی، با توجه به این که از ایشان دور بودند، از هر جریان و از هر راه ممکن برای کوبیدن آن حضرات علیهم السلام و بازداشتن مردم از مراجعه به ایشان و بهره مندی از علومشان استفاده می کردند . می توان گفت که ترجمه الهیات به منظور بستن در خانه اهل بیت علیهم السلام بوده است » . ^(۸)

آری، آنان برای بستن «بیت القرآن » در مدینه، «بیت الحکمه » را در بغداد گشودند .

بنابراین، در این گونه مقامات علمی و حساس که به دفاع از استقلال معارف قرآنی و تعالیم اوصیایی در فردسازی (تربیت) و جامعه پردازی (سیاست و عدالت) بازمی گردد، باید جانب حقایق عالیه وحیانی و معالم راقیه اوصیایی را پاس داشت و دقیق و سنجیده سخن گفت . در طول تاریخ (اخیرا بیشتر از سوی مستشرقان) ادعا شده است که اسلام دستگاه معرفتی و شناختی مستقلی ندارد و مجموعه ای از اخلاقیات است و معارف اسلام ماخوذ از یونان و هند است . وقتی در میان مدرسان و محققان ما هم کسانی باشند که این گونه بیندیشند که فلسفه یونان و عرفان هند و سلوک اورفه و سریناگار، فهم عقلی دین را میسر کرد و فهم عقلی دین را منحصر به فهم فلسفی دین، آن هم هرکس با فلسفه ای که خود پذیرفته است، دانست و به اصطلاح کاملا مشکوکی که اخیرا رایج شده است، هرکس می تواند «قرائتی » از دین و کتاب خدا داشته باشد و قرائت هرکس همان دین اوست، دیگر امام و مربی و معلمی در دین فهمی لازم نیست .

آیا فهم دینی و قرآنی میرزای اصفهانی، چون غیر فلسفی یونانی بوده است یا غیر فلسفی عرفانی، پس غیر عقلی است؟ خصیصین میرزای اصفهانی گفته اند که او کسی بوده که گاه ۸ ساعت تعقل مداوم (تعقل تجریدی) داشته است .

بنابراین ما با همه ارزش و احترامی که برای فلسفه و فلسفه خوانان و تالیفات فلسفی قائل هستیم، فلسفه را مبنای نهایی ناخت حقایق نمی دانیم; زیرا شناخت حقایق باید از طریق علم وحیانی و با تعقل وحیانی حاصل شود و عقل به خودی خود از فهم همه حقایق ناتوان است و خود فلاسفه نیز فلسفه را «شناخت حقایق به قدر طاقت بشری » تعریف کرده اند . البته علم منطق روشی است مانند دستور زبان و ربطی به جوهر مطالب فلسفی ندارد و کسی که داده های فلسفی را در مسائل مختلف الهیات نمی پذیرد و سخن نهایی نمی داند، لازم نیست که از منطق و استدلال استفاده نکند .

۷ . خودکفایی معرفتی دین

این از افتخارات حوزه خراسان و مکتب تفکیک است که معرفت دینی و دین معرفتی را به هیچ وجه نیازمند به استقراض نمی بیند . از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم روایت شده است: «… و من طلب الهدی فی غیره اضله الله » و حضرت امام رضا علیه السلام می فرمایند: «کلام الله لا تتجاوزوه و لا تطلبوا الهدی فی غیره فتضلوا» . باری، اصحاب مکتب تفکیک می گویند: دانش ها و دانشمندان مختلف در جهان و بشریت، از علمی و صنعتی و فلسفی و ریاضی و علوم گوناگون انسانی و عالمان به این صنایع و مکاتب و علوم، اگر می خواهند در راه رشد به صورتی واقعی و راستین قرار گیرند و با نغمه های تسبیحی کائناتی دمساز گردند و به فهم حقیقی نائل شوند، باید رو به سوی قرآن و معصوم علیه السلام آورند و عقل فطری و دفائنی را به هدایت قرآن و دلالت معصوم علیه السلام به کمال الوهی خویش برسانند . فلسفه و صنعت و علوم جزئی، انسان را در حرکت وضعی نگه می دارد و به حرکت انتقالی کمتر می رساند .

۸ . تفکیک در تفسیر دین نسبت به فلسفه و عرفان

این جوهر مکتب تفکیک است . دین و قرآن تفسیر می خواهد; اما از سوی «اهل الذکر» ; یعنی دانایان و کارشناسان قرآن که علوم نبوی را به ارث برده اند تا قرآن محمدی را تبیین کنند . این است که در روایات متعدد و معتبر آمده است که قرآن را به رای خود یا به آرای دیگران تفسیر نکنید; بلکه ما مفسر قرآنیم . از ما بیاموزید تا قرآن آموخته باشید; نه فلسفه و عرفان . فلسفه و عرفان، با ارزشی که دارند، کجا و قرآن و تعالیم اوصیایی کجا؟ «یا کمیل! لا تاخذ الا عنا، تکن منا» . ^(۹)

ما