---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل عوامل آرامش خانواده در سبک زندگی امام علی (علیه السلام) و حضرت فاطمه (علیها السلام) :

مقدمه و بیان مسئله

بالندگی یا انحطاط خانواده به عنوان کوچک ترین نهاد اجتماعی و عامل تشکیل و استحکام بنیان جوامع بشری همواره مورد توجه سیاست مداران، مدیران و پژوهش گران بوده و خواهد بود. قرآن کریم از اهمیت تشکیل و بنای این بنیان با تعبیر «میثاقاً غلیظاً»[۱] یعنی پیمان محکم و استوار یاد می کند. در سوره ی طلاق، برای جلوگیری از گسستن و گسیختن آن میثاق غلیظ بارها از لزوم رعایت تقوا، مراعات حدود الهی، توصیه به نیکی و خوشی، توکّل و صبر سخن گفته شده است (طلاق: ۵-۱). یکی از مسائل مهمی که طی سال های اخیر درباره ی خانواده ها مطرح بوده و به عنوان دل نگرانی جدی بین متولیان و سیاست گزاران فرهنگی کشور بیان می شود، شکل گیری و شیوع مصادیقی از تزلزل بنیان خانوادگی و در معرض خطر واقع شدن بنیان خانواده هاست، بدین معنا که متأثر از برخی عوامل نوظهور، تغییر سبک زندگی و دور شدن و یا فهم نادرست از آموزه های دینی شالوده و شیرازه ی خانواده ها آسیب دیده و به ناپایداری و طلاق منجر شده است. یکی از این آسیب های جدی، اختلاف و جدال و ناسازگاری زوج های جوان ناشی از گذشت نکردن، نداشتن تفاهم و ناآشنایی به روش های تأمین آرامش و امنیت خاطر در خانواده است.[۲] دانستن پاسخ این پرسش ها که «چگونه می توانیم خانواده را به یک محیط امن و آرام برای رشد و تعالی اعضای آن فراهم کرد؟ نقش و وظیفه ی هر یک از همسران در تأمین آرامش در خانواده چیست؟» یکی از مهم ترین ضرورت های خانواده های امروز ماست.

امروزه، گرایش زیاد به سبک گزینی و متفاوت شدن رفتارها، پوشش ها، گویش ها و غیره به روشنی در کوچه و خیابان، منزل و اداره ملاحظه می شود. در بیشتر این سبک گزینی ها نوعی دور شدن از هنجارها و باورهای اصیل و هویت ساز جامعه دیده می شود (عابدی اردکانی، ۲۳۴؛ محمودی و اسحاقی، ۱۳۹۵: ۵۶).

قرآن با توجه به اینکه داشتن الگو و اسوه امری ضروری و عمومی است، اصل مسئله را مسلم گرفته و مصداق الگو در زندگی مسلمانان را رسول خدا (ص) معرفی می‎کند (احزاب: ۲۱). «اسوه» انسان کاملی است که شایسته ی رهبری و تأسی و سرمشق است و افراط و تفریط در او وجود ندارد؛ از این رو دیگران می‎توانند با کمال آرامش و اطمینان راهش را پی بگیرند و سرمشق خویش قرار دهند. برای مواجهه ی هوشمندانه با این خطر عظیم، یکی از بهترین منابعی که می توان برای تقویت تحکیم خانواده از آن بهره برد، رجوع به گنجینه ی بی بدیل و عظیم سبک زندگی خانوادگی حضرت علی (ع) و حضرت زهرا (س) به عنوان نمونه و الگویی عینی است که می تواند الهام بخش و جهت دهنده ی اقدامات و برنامه های کلان و خرد کشور و به ویژه راهنمای خانواده ها در مقام عمل باشد. این نوشتار به دنبال طرح و اثبات مقام و اوصاف و معجزات و اسامی و القاب ایشان نیست، چون به هر نتیجه ای منجر شود ثمره ی اعتقادی و علمی دارد، اما موظف به سیره و سنت آنها و مأمور به پیروی از ایشان هستیم.[۳] شناخت سبک زندگی حضرت علی (ع) و حضرت فاطمه زهرا (س) در تأمین آرامش خانوادگی از آن جهت اهمیت دارد که این خانواده در زمان نزول قرآن، زیر نظر و با هدایت و حمایت رسول خدا (ص) و بر اساس زندگی ساده و سخت مسلمانان صدر اسلام در مدینه تشکیل شد و همه ی فراز و نشیب های معمول یک خانواده ی نوپا را تجربه و با تکیه بر مبانی و روش های دینی بر مشکلات و سختی ها غلبه کرد. از این رو برای مشتاقان آموزه های دینی سرمشقی عملی و مؤثر است.

مقاله ی حاضر در پی پاسخ به این سؤال هاست که راه کارهای تأمین آرامش خانواده در سبک زندگی حضرت علی (ع) و حضرت زهرا (س) چیست؟ در دوره ی زمانی زندگی خانوادگی آن حضرات، چه عواملی نقش اساسی را در تأمین و تثبیت آرامش روانی اعضای خانواده داشته اند؟

تلاش ها و سبک زندگی حضرت علی (ع) و حضرت فاطمه (س) در برقراری آرامش خاطر در خانواده و ایجاد مودت و دوستی و نیز روش های ابراز محبت بین اعضای خانواده در این مقاله بررسی شده است. این مقاله به دنبال اثبات وجود تک تک مؤلفه های تعاریف سبک زندگی در زندگی خانوادگی حضرت علی (ع) و حضرت فاطمه (س) نیست، بلکه تلاش می کند با نگاهی به مجموعه رفتارهای حضرت علی (ع) و حضرت فاطمه (س) در محیط خانواده، آنچه را که باعث آرامش دل و اطمینان خاطر خود و فرزندانشان بوده، با تکیه بر بینش و نگرش دینی آنها استخراج و بیان کند. تأکید بر معنی و مفهوم واژه ها و رفتارها، استناد به مبانی وحیانی و روایی و استشهاد به مصادیق گوناگون از منابع و مآخذ متعدد به گونه ای که برای تمامی خانواده ها ملموس و الگو باشد، از امتیازات این مقاله است. موضوع، روش تحقیق و مفاهیم محوری مقاله نشان می دهد که در مقام تحلیل و نقد و بررسی عوامل آرامش خانواده از دیدگاه های گوناگون و ارائه ی بحث های اختلافی نیست، بلکه به دنبال توصیف و تبیین رفتارهای حضرت علی (ع) و حضرت فاطمه (س) در برقراری آرامش در خانواده شان به عنوان پیروان راستین قرآن و پیامبر اکرم (ص) است.

۱. تعریف مفاهیم

مفاهیم محوری بررسی شده در این نوشتار، اصطلاح های سبک زندگی، سکینه یا آرامش، عوامل آرامش، مودت و رحمت است.

۱-۱. سبک زندگی

اصطلاح «سبک زندگی» بر اساس دیدگاه های جامعه شناسی، روان شناسی، علوم پزشکی و… در دوره های گوناگون زمانی، تعاریف متعددی داشته است. دو دسته تعریف کلی وجود دارد؛ دسته اول، تعاریفی هستند که سبک زندگی را از جنس رفتار دانسته و نگرش ها و باورها را در آن دخیل نمی دانند. این رویکرد، رویکرد جامعه شناسان است. دسته ی دوم، تعاریفی هستند که ارزش ها و نگرش ها را بخش مهمی از سبک زندگی می دانند که وجوه روان شناسانه ی این تعاریف غالب است (فاضلی، ۱۳۸۲: ۸۲).

بر اساس آنچه از دیدگاه های مختلف درباره ی مفهوم سبک زندگی گفته شده، مؤلفه های سبک زندگی عبارت است از:

الف- سبک زندگی به بینش ها و گرایش ها و تمام حوزه های رفتارهای بیرونی، موقعیّت های اجتماعی و دارایی ها (سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی) مربوط می شود.

ب – سبک زندگی نوعی هویّت فردی و اجتماعی انسان است که بر مجموعه ای نظام مند از رفتارهای بیرونی و درونی و دارایی های او دلالت می کند.

ج – مهم ترین ویژگی سبک زندگی شکل گیری آن حول محور گرایش ها (تمایلات، ترجیح ها) یا آنچه ذوق و سلیقه خوانده می شود، است.

از برآیند تعاریف گوناگون می توان گفت، سبک زندگی مجموعه ای از رفتارهای درونی و بیرونی، وضع های اجتماعی و دارایی های فرد است که بر اساس گرایش (سلیقه) انتخاب می کند (مهدوی کنی، ۷۸-۵۱).

۱-۲. آرامش

«سکینه» در لغت به معنای آرامش و آنچه که به دل آرامش و اطمینان می بخشد (معین، ذیل واژه سکینه) و «مودت» آمیزه ای از دوستی و محبت و صداقت و رفاقت و مهربانی بین افراد است که با خیرخواهی و نیک اندیشی همراه است و «رحمت» را مهربانی و دلسوزی تعریف کرده اند (دهخدا، ذیل واژه های مودت و رحمت).

مودّت، هم محبّت و هم عمل بر اساس محبّت را در بر می گیرد. با توجه به معنای لغوی و مفهومی مودت و رحمت می توان گفت، در محیط خانواده به واسطه ی عشق و محبتی که در رفتار پدر و مادر نسبت به یکدیگر و مهربانی و ترحمی که نسبت به خود و فرزندانشان وجود دارد، آرامشی جسمی و روانی در خانواده و به تبع آن در جامعه استقرار می یابد. آرامش و احساس امنیت و آسودگی مهم ترین نیازی است که در اثر ازدواج تأمین می شود. همسر موجب آرامش و امنیت خاطر و محیط خانه مکان آرامش روحی زن و مرد قرار داده شده است. این آرامش، نجات از تلاطم های روحی و اضطراب های زندگی است.

زن و مرد در کشاکش زندگی زنانه و مردانه ی خود با بحران ها و تلاطم هایی مواجه می شوند و احتیاج به یک لحظه ی آرامشی دارند تا بتوانند راه را ادامه دهند. آن لحظه ی آرامش همان وقتی است که در محیط سرشار از محبت و عطوفت خانوادگی قرار می گیرند. مرد وقتی با همسر خود مواجه می شود، با همسری که به او عشق می ورزد، با او و در کنار اوست و با او احساس یگانگی می کند. این همان لحظه ی آسایش و آرامش اوست و زن چون روح ظریف تری دارد، بیشتر به آرامش و تکیه کردن به یک شخص مطمئن یعنی همسرش نیاز دارد.

در بررسی و جست وجوی عناوین کتاب ها و مقالات ثبت شده، عنوان مشابهی ملاحظه نشد.[۴] آنچه که در کتب و مقالات مشابه دیده نمی شود، بررسی عوامل آرامش و استواری خانواده به عنوان مجموعه ای از رفتارهای حضرت علی (ع) و حضرت فاطمه (س) در کانون خانواده است؛ مجموعه رفتاری که با عنایت به زیربناهای معرفتی اش بتوان آن را سبک زندگی خانوادگی نامید.

۱-۲-۱. آرامش خانواده از دیدگاه قرآن کریم

یکی از اهداف تشکیل خانواده در جامعه ی اسلامی کسب آرامش در همه ی ابعاد وجودی انسان است. خداوند بر اساس قانون آفرینش[۵] انسان را به صورت جفت جفت آفرید[۶] تا در محیط خانواده کنار هم قرار گیرند و مایه ی آرامش و کمال یکدیگر شوند؛ لذا قرآن با اشاره به نیاز مرد به همسر، زن را عامل آرامش زندگی مرد معرفی می کند: «هُوَ الَّذِی خَلَقَکمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَهٍ وَجَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا لِیسْکنَ إِلَیهَا» (اعراف: ۱۸۹)؛ «اوست آن که هر یک از شما را از یک نفس آفرید و همسرش را نیز از جنس او قرار داد تا در کنارش آرام یابد و برای برقراری این آرامش دو نعمت مودت (دوستی) و رحمت (مهربانی) را به آنها هدیه داد». «وَمِنْ آیاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکمْ مِنْ أَنفُسِکمْ أَزْوَاجا لِتسْکنُوا إِلَیهَا وَجَعَلَ بَینَکمْ مَوَدَّهً وَرَحْمَهً…» (روم: ۲۱) و «از نشانه های او این است که برای شما از جنس خودتان همسرانی آفرید که در کنار آنها آرامش یابید و میان شما علاقه و دوستی و مهر باطنی نهاد».

از بررسی آیه ی اخیر چند نکته ی تفسیری برداشت می شود: «نقش همسر، آرام بخشی است. محبّت، هدیه ای الهی است که با مال و مقام و زیبایی به دست نمی آید. هر کس با هر عملی که آرامش و مودّت و رحمت خانواده را خدشه دار کند، از مدار الهی خارج و در خطّ شیطان است. رابطه ی زن و مرد باید بر اساس مودّت و رحمت باشد. مودّت و رحمت، عامل بقا و تداوم آرامش در زندگی مشترک است» (قرائتی، ۱۳۸۵: ج ۹، ص۱۸۹).

قرآن در آیاتی دیگر به رفتارهایی که مایه ی آرامش در خانواده می شود، اشاره کرده است؛ رفتارهایی همچون وظایف همسان زن و مرد (بقره: ۲۲۸)، رفتار شایسته و نیکو (نساء: ۱۹)، عفو و گذشت (شوری: ۳۷، نور: ۲۲)، پرهیزکاری و پیوند با خویشان (نساء: ۱) لباس و زینت یکدیگر بودن (بقره: ۱۸۷). از مجموع این آیات می توان فهمید که فلسفه ی وجودی تشکیل خانواده رسیدن به آرامش برای زوجین است، پس از نگاه اسلام ازدواج بر پایه ی آرامش و سکونت است.

هر چند رهبری خانواده به عهده ی مرد است، ولی عواطف و احساسات قوی زن حکم می کند که نقش اصلی و مؤثرتری در تأمین آرامش و سلامت روانی خانواده بر عهده داشته باشد. همان طور که مردها از نظر جسمی از زن ها قوی ترند و کارهای سنگین بیرون از خانه بر دوش آنهاست، زن ها نیز از نظر روحی از مردها قوی ترند و به همین دلیل مسئولیت های بیشتری در خانه به زن ها داده شده است و مدیریت داخلی خانواده بر عهده ی زنان است. بر این اساس برقراری آرامش در خانه، در گام نخست به آرامش خاطر زن بستگی دارد.

۱-۲-۲. آرامش خانواده در نگاه اندیشمندان

صاحب نظران به موضوع اهمیت آرامش خانواده در تأمین سلامت روانی و معنوی اعضای آن توجه داشته و در تحقیقات خود به عوامل ایجاد کننده ی آن پرداخته اند.

از نگاه برخی اندیشمندان غربی نظیر استینت و دفرین و کریسان، مور و زبل، آرامش خانواده که معمولاً ذیل عنوان خانواده ی سالم بیان می شود، بیشتر بر میزان و کیفیت ارتباطات اعضای خانواده با یکدیگر، عقاید مذهبی و وظایف و نقش های آنها تکیه دارد. السون و همکاران نیز پای بندی به خانواده، قدردانی و محبت نسبت به یکدیگر، ارتباط مثبت، وقت گذرانی لذت بخش با یکدیگر در زمان های مناسب، احساس سلامت معنوی، توانایی تحمل فشارها و بحران ها را شش شاخص بارز خانواده های سالم عنوان کرده اند (صادقی و همکاران، ۱۳۹۳: ۳۱).

یکی از نظریه های دیدگاه کارکردگرایی، نظریه ی سیستمی است. در چارچوب این نظریه، جان براد شاو تأکید می کند که خانواده ی سالم و موفق، نظامی است که در آن همه ی اعضا موفق اند و همه ی مناسبات میان افراد روال طبیعی و رضایت مندانه ی خود را دارد. همه ی اعضای خانواده می توانند از استعدادهای انسانی خود استفاده کرده و با مشارکت و تعاون با هم نیازهای فردی و جمعی خود را ارضا کنند. در خانواده ی سالم، تعامل افراد برای رشد و بقای همه است (پناهی و زارعان، ۱۳۹۲: ۲۰).

از نگاه بیوار و بیوار ویژگی های خانواده های سالم عبارت اند از: وجود مرجع قدرت مشروع و قانونی، نظام مقرراتی پایدار، سهیم بودن در انجام دادن فعالیت های تربیتی پایدار و مداوم، انجام دادن اقدامات مؤثر و پایدار درباره ی تربیت فرزند و حفظ زندگی زناشویی، تعیین اهدافی که خانواده و هر یک از اعضای آن برای تحقق آنها تلاش می کنند، برخورداری از انتقادپذیری، انطباق با معضلات طبیعی ناشی از تحول و تکامل و همچنین مقابله با بحران های غیرمنتظره (صادقی و همکاران، ۱۳۹۳: ۳۱).

از دیدگاه فیلیپ مک گراد، خانواده ی موفق خانواده ای است که در آن استفاده از استعدادها، رضایت، امید، انرژی، محبت و احترام به یکدیگر، تلاش برای توانمندی و سلامت اعضای خانواده در اولویت قرار دارد در عین حال، نوعی پیوستگی و ارتباط متقابل میان اعضا وجود دارد که کل خانواده را به هم پیوند می دهد (مک گراد، ۱۳۸۸: ۵۹).

با جمع بندی نظرات فوق می توان گفت، ویژگی های یک خانواده ی آرام و سالم بیشتر بر عقاید مذهبی، کمیت و کیفیت ارتباطات اعضای خانواده با یکدیگر، عشق و محبت، رعایت اخلاق و حقوق متقابل، رضایت مندی، سلامتی، تحمل فشارها و توانایی حل بحران ها و حفظ زندگی زناشویی استوار است.

۱-۲-۳. اهمیت آرامش خانواده

بدیهی است تأمین نیازهای غریزی و روانی افراد جامعه و تحقق سلامت روانی آنها به آرامش خانواده وابسته است. اعضای خانواده در محیط ناسالم، پر از اضطراب و اختلاف و دعوا و بی احترامی و بدون عشق و محبت نمی توانند از استعدادها و مهارت های خود بهره برده، نیازهای مادی و معنوی و سلامت روحی و روانی خود را تأمین کنند. قرآن، آرامش انسان در کنار همسری از جنس خودش و قرار دادن مودت و رحمت بین آنها را از آیات الهی و نشانه هایی برای اهل اندیشه می داند (روم: ۲۱).

خانواده به لحاظ قدرت، نخستین و از نظر گستردگی جهان شمول ترین سازمان یا نهاد اجتماعی در جامعه است و در استحکام روابط اجتماعی و رشد و تعالی و سلامت روان فرد فرد اعضای جامعه نقش بنیادین دارد. خانواده به عنوان پیکره ای قدرتمند کارکردهای اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، فیزیکی و عاطفی دارد. خانواده مأمنی بی مانند برای اعضای خود و تنها منبع سرشار از عاطفه، محبت و صمیمیت است (نوابی نژاد، ۱۳۹۱: ۱۴۰۶).

مهم ترین ویژگی خانواده در مقایسه با سایر نهادها آن است که خانواده یک سیستم عاطفی است که در آن با استقرار روابط عاطفی و عشقی و محبت – پس از پاسخ مثبت و کافی به نیازهای فیزیولوژیک طبیعی و غریزی- سطوح عالی تری از نیازهای روانی – اجتماعی انسان مانند تعلق و دلبستگی، تأهل و خدمت بدون چشم داشت، احترام و فداکاری و وفاداری و مسئولیت پذیری و مادر و پدر شدن صورت می پذیرد، در نهایت سلامت روانی و اعتقادی انسان فراهم می شود (همان). به اعتقاد روان شناسان، آرامش و اطمینانی که برای همسران و حتی اعضای دیگر خانواده در محیط خانواده ی بهنجار ایجاد می شود، در هیچ جایی حاصل نمی شود و محیط آن، امن ترین و رضایت بخش ترین بستر برای ارضای نیازهای روانی، به ویژه تأمین آرامش روانی است. محبت، غم خواری و پذیرش یکدیگر که از مهم ترین مؤلفه ها و ضروریات زندگی اجتماعی است، به بهترین وجهی در خانواده تأمین می شود (بورنستین، ۱۳۸۰: ۱۲و۱۳).

۱-۲-۴. عوامل آرامش خانواده

از دیدگاه محمدی ری شهری، مؤلفه هایی همچون اظهار محبت، خوش خویی و خوش رفتاری، رعایت حقوق، تأمین نیازهای جنسی، همکاری، احترام متقابل، رفق و مدارا، تغافل و چشم پوشی، قناعت و ساده زیستی، رضا و خشنود بودن به خواست خدا و رعایت همه ی این موارد توسط زن و شوهر عوامل کلیدی آرامش در زندگی است. ضمن اینکه در کنار این موارد برخی وظایف مختص زن و مرد نیز وجود دارند که در استحکام خانواده مؤثرند (محمدی ری شهری، ۱۳۸۹: ۲۶۴-۲۳۶).

سالاری فر با استناد به پژوهش های روان شناختی متعددی تأثیر دین و باورهای دینی و اعتقاد به زندگی پس از مرگ و توجه به نیازهای یکدیگر را در کسب آرامش و دوری از تنش نشان داده است (سالاری فر، ۱۳۸۶: ۱۱۴-۱۰۹ و ۱۳۶-۱۳۵).

حسین بستان متأثر از نظریه های علامه طباطبایی و شهید مطهری در قالب نظریه ی «فطرت خانواده گرایی» سه دسته از عوامل اولیه (تفاوت های جنسی و عاطفی زن و مرد)، ثانویه (رفتارهای ارادی) و عوامل پشتیبانی (انگیزشی یا بازدارنده نظیر آگاهی بخشی، تربیت اخلاقی و جنسیتی، تدابیر حقوقی، حمایت اجتماعی و کنترل اجتماعی) را در استحکام خانواده مؤثر می داند (بستان، ۱۳۹۰: ۱۷-۱۴).

در پژوهش پارکر عشق و تعهد نسبت به هم، در پژوهش مادسن و ابل احترام و مذهب و باورهای دینی، در پژوهش مارتین، پالیک، داریس، لارسن، گری و ویر شوخی کردن و شاد کردن فضای خانه، در پژوهش راس داشتن اوقات فراغت با هم و در پژوهش جین مشورت با هم عواملی بودند که در استحکام خانواده ها بیشترین تأثیر را داشته اند (خطیبی، ۱۳۹۴: ۶۴).

اتکینسون و همکارانش معتقدند نگاه ویژه ی همسران به یکدیگر، برقراری روابط همه جانبه با تمام عواطف و با رضایت کامل یکدیگر و نیز توجه به منافع جمعی باعث انسجام و استحکام خانواده خواهد بود. پارسونز به نقش عنصر عاطفه در خانواده توجه دارد و خانواده را به عنوان تنها نهاد عمده ی موجود در جامعه می داند که می تواند عشق و محبت و مراقبت مورد نیاز برای رشد شخصیت انسانی در بهترین حد ارائه دهد (همان: ۶۸).

از نظر چلبی عامل مؤثر دیگر در نظم خانواده، تصمیم گیری و هم فکری مشترک است. بیشتر مطالعات به این نتیجه رسیده اند که زوج های خوشبخت به دلیل تصمیم گیری مشترک، گفت وگوی مفید و توافق متقابل و مشترک به عنوان نمونه مشخص می شوند. سلطه ی یک همسر یا اختلافات گسترده بر سر قدرت، با طلاق و نارضایتی زناشویی ارتباط دارد (همان).

از دیگر عوامل مؤثر در نظم خانواده اعتقادات مذهبی است. مطابق تحقیق فرگوسن و هارود و شانون، خانواده هایی که «پای بندی مذهبی» بالایی دارند، کمتر به فروپاشی متمایل اند. همچنین بوث و همکارانش بیان می کنند که عقاید مذهبی نیروی خاص و نگهبان ازدواج اند که انسجام و پیوستگی آن را تقویت می کنند (همان).

در مجموع می توان گفت، ایجاد محیطی شاد، عاطفی و رضایت بخش با استفاده از روش های اخلاقی و انسانی در راستای تأمین نیازهای جسمی و روحی و روانی اعضای خانواده و کسب اطمینان از رضایت خداوند از برجسته ترین عوامل برقراری آرامش در خانواده است.

۲. راه کارهای تأمین آرامش در سیره ی حضرت علی (ع) و حضرت فاطمه (س)

امام علی (ع) و حضرت فاطمه (س) برای تأمین آرامش و امنیت خاطر در خانواده شان، از روش ها و راه کارهایی بهره جسته اند که در این نوشتار تلاش شده ضمن بیان مبانی اعتقادی آن در قرآن و سنت پیامبر اکرم (ص)، به معرفی و نقش آنها در همین راستا پرداخته شود تا وجوه الگویی سبک زندگی آن حضرات برای خانواده های مسلمان نمایان شود. به استناد آیات قرآن و برداشتی که از آن شده و نیز با توجه به نقش محوری زن در تشکیل و اداره ی خانواده، مسئولیت و وظایف زن در استقرار آرامش و تحکیم مبانی خانواده بیشتر و پررنگ تر است.

۲-۱. حاکم ساختن روحیه ی بندگی در خانواده

قرآن کریم آرامش دل و اطمینان خاطر را در گرو نام و یاد خداوند متعال قرار داده است: «آگاه باشید، تنها با یاد خدا دل ها آرامش می یابد» (رعد: ۲۸). «و هر کس از یاد من روی گردان شود، زندگی (سخت و) تنگی خواهد داشت و روز قیامت، او را نابینا محشور می کنیم» (طه: ۱۲۴).

خداوند متعال محیط آرام و امن خانه را مکانی محترم شمرده است، اما چنانچه این محل معبدی برای بندگی و ذکر حق واقع شود، خداوند آن را رفیع و عظیم می گرداند، تا آنجا که خطاب به رسول گرامی اش می فرماید: «فِی بُیوتٍ أَذِنَ اللَّه أَنْ تُرْفَعَ وَیذْکرَ فِیهَا اسمُهُ یسبِّحُ لَهُ فِیهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ» (نور: ۳۶) «(این نور الهی) در خانه هایی است که خداوند اذن داده است تا بالا برده شده و نام او در آنها ذکر شود؛ در آن خانه ها در بامدادان و شامگاهان تسبیح او می گویند. رفعت و علو حقیقی از آن خداوند متعال است و خانه ای را که محل یاد و تسبیح او باشد، نیز عظیم و رفیع می گرداند».

حضرت فاطمه (س) رضایت و محبت خداوند را شالوده و اساس زندگی زناشویی قرار داده بود، به گونه ای که در تعیین مهریه، خرید جهیزیه، همسرداری، تربیت فرزند، محبت به فرزندان، کسب رضایت همسر، ابراز عواطف مادری، انفاق، صدقه، وقف اموال و دیگر اعمال فقط رضایت خداوند را می جست و برای به دست آوردن آن تلاش و اقدام می کرد. ایشان حتی در اولین لحظه های زندگی مشترک همسرش امیرالمؤمنین (ع) را به نماز و عبادت پروردگار دعوت می کند (قاضی شوشتری: ج۴، ص۴۸۱). پیامبر اکرم (ص) فردای آن شب از حضرت علی (ع) پرسید: «همسرت را چگونه یافتی؟» امام علی (ع) بی درنگ فرمودند: «نِعمَ العونُ علی طاعَهِ اللهِ» (مجلسی، ۱۴۰۳: ج۴۲، ص۱۱۷)؛ «بهترین یاور برای اطاعت پروردگار».

عبادت حضرت فاطمه (س)، برنامه و زمان و مکان خاصی داشت. در خانه محلی را برای محرابش قرار داده بود، لباس مخصوصی برای نماز داشت، برای نماز از بوی خوش استفاده می کرد، به غروب و شب جمعه برای استجابت دعا اعتقاد داشت، برای درک شب قدر و احیای آن برای فرزندانش برنامه ریزی می کرد، نماز و دعاهای ویژه ای برای موضوعات مختلف و روزهای هفته داشت، مناجات و تعقیبات خاصی پس از نمازهای واجب داشت، به حدی برای نماز و عبادت بر پا می ایستاد که پاهایش ورم می کرد (مجلسی، ۱۴۰۳: ج۴۳، ص۷۶ به نقل از مناقب). برای دیگران و همسایگانش بسیار دعا می کرد و در یک کلام هرگاه در برابر پروردگارش به عبادت می ایستاد، بند بند بدنش از خوف خدا می لرزید (صدوق، ۱۳۸۳: ج۱، ص۱۸۰)[۷]. بنا بر نظر حضرت فاطمه (س) خداوند متعال بهترین پاداش را به عبادت خالصانه ی بندگانش عطا خواهد کرد: «کسی که عبادت های خالصانه خود را به سوی خدا فرستد، پروردگار بزرگ برترین مصلحت را به سویش فرو خواهد فرستاد» (مجلسی، ۱۴۰۳: ج۶۷، ص۲۴۹ به نقل از عده الداعی). ایشان با قرآن انس و رفاقت داشت که به تلاوت آن عشق می ورزید و بر تلاوت سوره های واقعه، الرّحمن و حدید تأکید می کرد و می فرمود: «قرائت کننده ی سوره های حدید و الرّحمن و واقعه در ملکوت آسمان ها و زمین ساکن فردوس خوانده می شوند» (سیوطی، درالمنثور، ج۷، ص۶۹۰؛ متقی هندی: ج۱، ص۵۸۳).

حضرت علی (ع) نیز به دلیل روحیات و مؤانستی که با خدا و عبادت و قرائت قرآن داشتند، در تحکیم فضای بندگی خداوند متعال در خانواده سهیم بودند. ایشان اتاقی را به عبادت اختصاص (حرعاملی، ۱۴۱۶: ج۳، ص۵۵۵؛ مجلسی، ۱۴۰۳: ج۷۳، ص۱۶۱ به نقل از محاسن) و اوقاتی را برای مناجات با پروردگار یکتا قرار داده بودند؛ چنان غرق در راز و نیاز می شدند و مثل چوب خشکی مدهوش بر زمین می افتادند که برخی از اصحاب گمان می کردند که جان از بدنشان خارج شده است (ابن شهرآشوب، ۱۴۳۰: ج۱، ص۳۸۹).

ابن ابی الحدید، درباره ی عبادت های امیرالمؤمنین علی (ع) می نویسد: «…و اما عبادت، پس علی عابدترین و پُرنمازترین مردمان بود. از همه بیشتر روزه می گرفت و نمازهای مستحبی را بر پا می داشت و همواره ذکر می گفت… و چه گمان می بری درباره ی مردی که پیشانی اش از بسیاری سجده همانند زانوی شتر شده بود» (ابن ابی الحدید، ۱۳۸۵: ج۱، ص۲۷). تلاوت قرآن علی (ع) چنان در اوج بود که درباره ی او گفته اند: «به خدا هیچ قریشی را ندیده ایم که بیش از علی (ع) قرآن بخواند» (پژوهشگاه امام باقر (ع)، ۱۳۸۰: ۱۲۳ به نقل از کشف الیقین: ص۶۲، ح۴۱؛ حاکم حسکانی، ۱۴۱۱: ج۱، ص۳۲، ح ۱۷-۱۵؛ تاریخ ابن عساکر: ج۳، ص۳۵، ح ۱۰۶۱ و ۱۰۶۲).

روحیه ی تعبد و بندگی حضرت علی (ع) و حضرت فاطمه (س)، چنان آرامشی در خانواده برقرار کرده بود که در برابر کمبودها، سختی ها و ناملایمات روزگار هیچ گونه اضطراب و ناشکیبایی در ارکان خانواده به وجود نیامد. بازتاب این آرامش درونی را در مواجهه ی اعضای خانواده با کمبودهای مالی، سختی های جهاد، کمبود حضور پدر در خانواده، عرصه های ایثار و مقاومت، رحلت رسول خدا (ص)، غصب ولایت و فدک و پس از شهادت حضرت فاطمه (س)، آرامش فرزندان را در مصیبت شهادت امیرمؤمنان (ع)، ظلم و پیمان شکنی معاویه، حماسه ی عاشورا و اسارت اهل بیت (ع) و حضور در مجلس یزید و جمله ی «ما رایت الا جمیلا»ی حضرت زینب (س) می توان ملاحظه کرد.

می توان گفت اولین و اساسی ترین گام زن و شوهر در تأمین آرامش در خانواده، ایجاد فضایی معنوی و در ارتباط دائم با پروردگار است تا قلب آنها با ذکر خدا اطمینان یافته، در برابر سختی ها و ناملایمات نلرزد و در تصمیم گیری ها مضطرب و مردد نشوند.

۲-۲. اطاعت از همسر

اطاعت حضرت فاطمه (س) از حضرت علی (ع) یک اطاعت کورکورانه و بدون آگاهی و اعتقاد نبود. حضرت زهرا (س) به علم و ایمان و عقل و تدبیر شوهرش آگاه بود و به چرایی اعمال و دستورات همسرش اعتقاد داشت. بنا بر اظهار حضرت علی (ع)، ایشان هیچ گاه همسرش حضرت فاطمه (س) را عصبانی نکرد و بر کاری مجبور نساخت، اما حضرت فاطمه (س) در مواردی که نظرش با نظر امام علی (ع) یکسان نبود، به خاطر رعایت سفارش رسول خدا (ص) در مورد اطاعت از همسرش و حفظ احترام امام علی (ع) و نیز به خاطر اعتمادی که به وی داشت نظر او را بر خواسته ی خودش ترجیح می داد.

روزی گرسنه ای درب خانه ی امام علی (ع) را کوبید و تقاضای کمک کرد. مروی است امام علی (ع) نیازمندی آن گرسنه را به فاطمه (س) بازگو کرد و حضرت فاطمه (س) نیز با آنکه غذای کافی در اختیار نداشت، با اشتیاق رضایت و اطاعت خود را اعلام کرد (ابن شهرآشوب، ۱۴۳۰: ج۱، ص۳۴۷). از این روایت می توان برداشت کرد که رفتار بزرگوارانه و همراه با عزت و احترام مرد در جلب رضایت و اطاعت همسر تأثیر مستقیم دارد.

پس از رحلت رسول خدا (ص)، حضرت فاطمه (س) تصمیم گرفت عده ای را که از آنها ناراضی بود، نفرین کند، حضرت علی (ع) مخالفت کرد، وقتی فاطمه (س) پیام امام را شنید، گفت: «برمی گردم و صبر می کنم و سخن او را می پذیرم و از او اطاعت می کنم» (عیاشی: ج۲، ص۶۷؛ مجلسی، ۱۴۰۳: ج۲۸، ص۲۲۸؛ مفید، [بی تا]: ۱۸۶) و هنگامی که امیرالمؤمنین (ع) او را به تسلیم به قضای الهی و صبر دعوت می کند، فاطمه (س) با وجود همه ی ناراحتی ها و آزردگی ها تقاضای همسرش را می پذیرد و به حکم الهی رضایت می دهد (طبرسی، ۱۳۹۲: ج۱، صص۳۲۹ و۳۳۰؛ بحرانی، ۱۴۲۵: ج۱۱، ص۷۴۲؛ نک: اسلام پورکریمی، ۱۳۸۲: ۲). بنابراین هر زن و شوهری می توانند در زمان مواجهه با بحران و ناملایمات زندگی، ضمن خودداری از تک روی و اصرار نورزیدن بر خواست فردی، راه کار عاقلانه و مصلحت اندیشانه را برگزینند. حضرت فاطمه (س) در بستر بیماری با آنکه مایل به دیدار خلفای اول و دوم نبود، اما به محض آنکه همسرش از او درخواست کرد پذیرفت و گفت: «خانه، خانه ی توست و من همسر تو هستم. هر آنچه می خواهی انجام بده» (مجلسی، ۱۴۰۳: ج۴۳، ص۱۹۸ به نقل از کتاب سلیم بن قیس). یک زن فهمیده در عین حال که برای اداره ی خانواده اش تلاش می کند، اگر به مدیریت عالی و حق راهبری شوهرش بر خانواده احترام گذاشته و نظر او را بر خواست خود ترجیح دهد، همین امر باعث افزایش محبت مرد به خودش و تلاش بیشتر او برای جلب رضایتش خواهد شد.

بدیهی است این دلدادگی و جلب رضایت یک جانبه نبوده و حضرت علی (ع) نیز به سهم خود در تأمین خواسته و جلب رضایت همسرش کوشا بوده است. امام علی (ع) به همسرش به عنوان دختر و پاره تن رسول خدا (ص)، دختر عمو، بهترین یاور در اطاعت از خدا، یک معصوم و سرور زنان دو عالم می نگریست و تمام تلاشش جلب رضایت امانت پیامبر (ص) بود. ایشان درباره ی وجود روحیه ی سازگاری در خانواده و نهایت اطاعت همسرش فاطمه (س) از خودش می گوید: «به خدا سوگند، تا پایان عمر فاطمه (س)، یک بار او را به خشم نیاوردم و بر کاری مجبور نساختم و او هم مرا به خشم نیاورد و از دستور من سرپیچی نکرد» (مجلسی، ۱۴۰۳: ج۴۳، ص۱۳۴ به نقل از کشف الغمه).

همت بناری، اطاعت زن از شوهر را به عنوان دهمین اصل در تحکیم زندگی حضرت علی (ع) و حضرت فاطمه (س) ذکر کرده است (همت بناری، ۱۳۸۸: ۳۳). وقتی حضرت فاطمه (س) به دنبال کسب رضایت حق تعالی باشد و بداند رضایت او در رضایت همسرش علی (ع) است و رسول خدا (ص) نیز وی را به اطاعت از علی (ع) سفارش کند، به قطع و یقین در اطاعت از او تردید به خود راه نخواهد داد و با این کار هم آرامشی درونی کسب کرده و هم آرامش خانواده اش را تأمین کرده است؛ لذا یک زن مسلمان می تواند، اطاعت از شوهرش (در حد مجاز) را با خداوند معامله و آرامش قلبی خود و خانواده اش را تضمین کند.

۲-۳. حفظ اقتدار همسر

زن بر اساس ویژگی فطری خود دوست دارد در پناه مردی مقتدر زندگی کند و امنیت داشته باشد، زن از عزم جدّی، اقتدار و رفتار مردانه ی شوهرش احساس آرامش می کند و مرد در نقطه ی مقابل دوست دارد همسرش او را به عنوان پناه گاه خود دانسته و به او تکیه کند. روحیات مرد به گونه ای است که نیازمند اقتدار است، همان طور که زن نیازمند مهر، محبت و ملاطفت است. کارکرد نظام خانواده ایجاب می کند که این نقش ها به خوبی ایفاء شود، در غیر این صورت آرامش خانواده دستخوش ناآرامی می شود. اقتدار مرد در گام اول با حمایت ظاهری و باطنی همسرش از او تأمین می شود.

در این معیار نیز حمایت بی دریغ فاطمه (س) از همسرش در تمام شئون زندگی مشترک ایشان مشهود بود. فاطمه (س) در زمان حیات رسول خدا (ص) و پس از آن، در گفتار و عمل از همسرش حمایت می کرد، حتی حمایت از حضرت علی (ع) و پاس داشت منزلت وی را در حضور پدرش نیز ابراز می کرد (ابن شهرآشوب، ۱۴۳۰: ج۳، ص۱۳۱؛ مجلسی، ۱۴۰۳: ج۴۳، ص۱۱۷ به نقل از مناقب).

امام صادق (ع) مراتب صبر و سپاسگزاری فاطمه (س) را در روزی که پیامبر خدا (ص) به دیدنش آمده بود بیان می کند؛ در آن روز، رسول خدا (ص) فاطمه (س) را در جامه ای بافته شده از پشم شتر دید که مشغول آسیاب کردن و شیر دادن به کودک خویش بود. اشک از دیدگانش جاری شد و او را به صبر و امید به شیرینی آخرت دعوت کرد. فاطمه (س) بدون هیچ گونه شکایت و اعتراضی نسبت به وضعیت مالی شوهرش، مراتب شکر و سپاس به درگاه خداوند متعال را بجا آورد (طبرسی، ۱۴۱۵: ج۱۰، ص۳۸۲؛ طبرسی، ۱۴۳۰، ۲۳۵؛ حاکم حسکانی، ۱۴۱۱: ج۲، ص۴۴۵).

پس از رحلت پیامبر (ص)، فاطمه (س) با اعتراض به روند شکل گیری حکومت، به روش های گوناگون از حقوق همسرش علی (ع) دفاع کرد (ابن طیفور: ۲۲-۱۹؛ اربلی، ۱۴۳۳: ج۲، صص ۱۱۳و۱۱۴؛ صدوق، ۱۳۹۱: ۲۰۴؛ همو، ۱۴۱۰: ۳۵۴ و ۳۵۵، مجلسی، ۱۴۰۳: ج۱۲، ص۲۶۴ به نقل از خصال؛ شاکری، ۱۳۹۳: ج۲، صص ۲۵۷ و ۲۵۸). این اقدامات شاهد موثقی بر حمایت بی دریغ آن حضرت (س) از همسرش علی (ع) است. فاطمه (س)، علی (ع) را به خوبی می شناخت و سزاوار هر گونه ستایشی می دانست و کیان خانواده را به حفظ اقتدار پدر خانواده می دانست، از این رو از انواع روش ها و مهارت ها نظیر حمایت گفتاری، تأیید رفتار، اطاعت پذیری، خطاب نیکو، تکریم، دفاع از حقوق، همراهی در مأموریت ها، حفظ اسرار، عدم سرزنش و بیان توانمندی های علی (ع) استفاده کرد. این رفتارهای فاطمه (س)، دغدغه های علی (ع) در مورد خانواده اش را از نظر کمبودها و سختی های زندگی و کمبود حضورش در کنار همسر و فرزندانش از بین برده و او را در برابر مسئولیت های سنگین و مأموریت های خطیر حفظ و گسترش دین اسلام مقاوم تر می کرد.

همان طور که زن در زندگی مشترک، نیازمند تکیه گاهی قوی و مطمئن است، در مقابل بایستی در حمایت همه جانبه از وضعیت فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی همسر تردید به خود راه ندهد، زیرا افزون بر آنکه همه ی اعضای خانواده از اقتدار و ابهت پدر بهره برده و خانواده روی آرامش می بیند، زن نیز از او، مهر و محبت بیشتری دریافت می کند.

۲-۴. تأمین آسایش جسمی و روحی همسر

زن در محیط خانواده در نقش همسری مهربان و باهوش به کمک ویژگی های خدادادی، نیازها و عادات همسرش را به خوبی در می یابد و متناسب با آن رفتار می کند. حالات روحی مرد در بازگشت به خانه ممکن است آمیزه ای از خستگی، پریشانی، اندوه، ناراحتی، ناامیدی و… باشد و نیاز به برخوردی مناسب، فضایی آرام، آغوشی گرم و مهربان و سنگ صبوری مطمئن دارد تا کم کم خستگی ها و ناراحتی هایش زدوده، بار مشکلاتش سبک و دلش امیدوار شود و روانش آرامش یابد.

حضرت فاطمه (س) در تأمین آسایش جسمی حضرت علی (ع) نیز چنان بود که گاهی خودش گرسنه می ماند، ولی غذای حضرت علی (ع) را تأمین می کرد و برای آنکه همسرش خجالت نکشد، کمبود مواد غذایی را به اطلاعش نمی رساند (مجلسی، ۱۴۰۳: ج۴۳، ص۶۰ به نقل از تفسیر فرات؛ اربلی، ۱۴۳۳: ج۲، ص۹۷). فاطمه (س) با مواد غذایی نظیر گندم، جو، ذرت، گوشت، روغن و خرما که در اختیارش قرار می گرفت، انواع غذاهای رایج را برای خانواده اش تهیه می کرد (حمیری، ۱۴۱۳: ۳۲۵؛ مجلسی، ۱۴۰۳: ج۳۵، ص۲۲۸، نک: جباری ۲۹). یعنی خودش نیازهای منزل را تعیین و با شناختی که از روحیات و توانمندی ها و گرفتاری های اجتماعی علی (ع) داشت، تمام امکانات آسایش او را در منزل فراهم می کرد.

حضرت علی (ع) مرد عبادت و نیایش با معبود یکتا بود. در شب اول ازدواج، با همراهی و استعدادی که فاطمه (س) در عبادت خالق هستی از خود نشان داد، علی (ع) او را بهترین یاور در اطاعت خدا دریافت و فردا صبح، این باور را به رسول خدا (ص) اعلام کرد (ابن شهرآشوب، ۱۴۳۰: ج۳، ص۱۳۱؛ مجلسی، ۱۴۰۳: ج۴۳، ص۱۱۷). یعنی فاطمه (س) از همان شب اول زندگی، بزرگترین دغدغه ی علی (ع) را پاسخی شایسته داد و تا آخر عمر فضای خانه را برای عبادت علی (ع) مهیا می کرد.

حضرت فاطمه (س) هرگاه همسرش را غمگین می دید از او دلجویی می کرد (ابن بطریق، ج۱، ص۱۶۹؛ مجلسی، ۱۴۰۳: ج۳۸، ص۳۴۳ به نقل از ابن مغازلی)، از دوری او اظهار بی تابی و نگرانی می نمود و ابراز می کرد که مشتاق دیدار اوست (مفید، ۱۴۱۶: ۱۱۵) فراتر از توان همسرش از او چیزی نمی خواست (ابن شهرآشوب، ۱۴۳۰: ج۱، ص۳۵۰؛ فرات کوفی: ۸۳؛ عیاشی: ج۱، ص۱۷۱؛ مغربی، شرح الاخبار، ج۲، ص۴۰۱) و سختی ها مانع مزاح کردن او با همسرش نمی شد (ابن شاذان قمی، ۱۴۳۰: ۸۰). فاطمه (س) حتی هنگام مرگ نگران حال همسر و فرزندانش بود، از این رو وصیت کرد علی (ع) با خواهرزاده اش، امامه، ازدواج کند (فتال نیشابوری، ۱۴۰۶: ۱۵۱؛ ابن شهرآشوب، ۱۴۳۰: ج۳، ص۱۳۷، نک: شاکری، ۱۳۹۳: ج۲، ص۲۵۹).

هر مردی برای رویارویی با مشکلات خارج از منزل، نیازمند روحیه ای قوی و خاطری آسوده است. این آرامش درونی از محیط امن و آرام خانه که همسری دلسوز و بامحبت آن را اداره می کند، سرچشمه می گیرد. چنین خانه و خانواده ای موفقیت مرد را در مسیر زندگی و انجام وظایف سیاسی، اجتماعی و اقتصادی خود تضمین خواهد کرد.

حضرت فاطمه (س) از جایگاه حساس شوهرش در انتشار دین حق آگاه بود و مشکلات علی (ع) در بیرون از خانه را می دانست. تلاش او ایجاد یک محیط آرام و باصفا در درون خانه بود. در تأمین این منظور، سخنی که موجب پریشانی علی (ع) بشود بر زبان نمی آورد، اهداف و اعمال او را تأیید و همتش را تشویق می کرد، سخنان محبت آمیز و دل گرم کننده به گوشش نجوا می کرد، نسبت به دغدغه های او حساسیت نشان می داد و به این شکل با همدلی، دلسوزی و رغبتی که در خود نشان می داد، خستگی های بیرون را از جسم و روح او دور می کرد. حضرت علی (ع) به این رفتار فاطمه (س) و امید و آرامشی که از دیدن رخسار فاطمه (س) به وی دست می داد، اذعان داشت (مجلسی، ۱۴۰۳: ج۴۳، ص۱۳۴؛ اربلی، ۱۴۳۳: ج۱، ص۳۶۳).

حضرت علی (ع) مرد جنگ و جهاد بود. به خاطر حضور مسئولانه و مدبرانه ی فاطمه (س) در خانه و اداره ی امور منزل و تربیت فرزندان، امام علی (ع) هنگام اعزام به مأموریت های جنگی، با خاطری آسوده بار سفر می بست و در بازگشت با استقبال گرم فاطمه (س) و روی گشاده و رضایت توأم با افتخار او مواجه می شد. فاطمه ( س) لباس و شمشیر خون آلودش را می شست و از حوادث میدان جنگ از او می پرسید و با رفع خستگی و تقویت روحیه اش او را برای مجاهدت بعدی آماده می کرد (اربلی، ۱۴۳۳: ج۱، ص۲۰۰؛ مفید، ۱۴۱۶: ج۱، ص۸۹).

حضرت علی (ع) نیز برای امرار معاش و تأمین آسایش مادی خانواده اش با دستان خود زمین را بیل و شخم می زد و آب از زمین بیرون می کشید و نخلستان های دیگران را آبیاری می کرد (ابن ابی الحدید، ۱۳۸۵: ج۱، ص۲۱). اوضاع معیشتی مسلمانان مهاجر در مدینه به قدری نابسامان بود که علی (ع) نه تنها کارگری می کرد، بلکه گاهی دستمزدش تنها چند دانه خرما بود، با وجود این، چنین فرصت هایی را از دست نمی داد (مجلسی، ۱۴۰۳: ج۴۱، ص۳۳ به نقل از کشف الغمه).

تلاش متقابل امام علی (ع) برای تأمین آسایش حضرت فاطمه (س) افزون بر یاری رساندن به وی در انجام دادن کارهای خانه، در خطاب های محترمانه، اهدای هدیه، نگاه های محبت آمیز، جملات تشکرآمیز و اظهار رضایت از فاطمه (س) ابراز می شد. زیدبن الحسن گوید از اباعبدالله (ع) شنیدم که فرمود: «علی (ع) آب و هیزم می آورد و فاطمه (س) آسیاب می کرد و خمیر تهیه می کرد و نان می پخت» (کلینی، ۱۳۸۸ (الف): ج۸، ص۱۶۵). در برخی روایت ها آمده است که کار سخت و طاقت فرسای خانه موجب زحمت و مشقت فراوان دختر پیامبر (س) شده بود. علی (ع)، برای کاهش رنج فاطمه (س) به او پیشنهاد کرد از پدرش خدمتکاری درخواست کند. رسول خدا (ص) به جای تعیین خدمتکار به ایشان تسبیحی را آموخت که از خدمتکار و دنیا و آنچه در دنیاست بهتر باشد (صدوق، [بی تا]: ج۱، ص۳۲۰).

هر چند یک دختر و پسر در آغاز زندگی مشترکشان ممکن است از روحیات، دل بستگی ها و نگرانی های همدیگر آگاهی کافی نداشته باشند، اما با گذشت زمان، زن خانواده بر اساس ویژگی های فطری، با شناخت نیازهای شوهرش در هنگام بازگشت به منزل، به سرعت به فکر تأمین آسایش جسمی و روانی همسرش خواهد افتاد تا از این راه آرامش خانواده نیز تأمین شود.

۲-۵. تأمین نیازهای جنسی همسر

یکی از راه های استقرار آرامش همسران در محیط خانواده تأمین غریزه ی جنسی آنهاست. اسلام غریزه ی جنسی را پشتوانه ی بنا و وسیله ی استحکام خانواده قرار داده است. وقتی زن و مرد متدین و پاک دامن به دور از هر گونه گناه و فسادی، نیاز جنسی خود را فقط از طریق همسرشان ارضا می کنند، طبعاً نیازشان به یکدیگر در این مورد بیشتر خواه