فایل پاورپوینت کامل فهم اجتماعی ازنصوص درفقه امام صادق(ع)

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل فهم اجتماعی ازنصوص درفقه امام صادق(ع) :

گمان بیشترم آن است که برای نخستین بار،گسترده ترین
دیدگاه را درباره عنصر فهم اجتماعی از نص، از جانب فقیهی
مسلمان از مکتب امام صادق(ع) می خوانم. دیدگاهی که با
دقت و ژرف نگری، تفاوت میان مدلول واژگانی نص و معنای
اجتماعی آن را روشن می سازد و مرزهای درست و مجاز
مدلول اجتماعی را به خوبی می نمایاند.
گرچه فقیهان در انجام کار فقهی و استنباط از نص، عنصر
فهم اجتماعی را دخالت می دهند و در دریافت از دلیل، در
کنار عنصر دیگر که نشانگر جنبه دلالت لفظی است، بر عنصر
نخست تکیه می کنند. اما با این همه، آنان در کار دریافت از
دلیل، غالباً جنبه لفظی و جنبه اجتماعی را به عنوان دو جنبه
جدا و مشخص، که هر کدام دارای معیار و حد و مرز خویش
است، نمی نمایانند. بلکه این دو جنبه در موارد کاربردشان،
همراه با هم و با یک نام، که همان ظهور است، می آیند.
نخستین باری که عنصر فهم اجتماعی را خواندم، همان
هنگامی بود که جلدهایی از کتاب نوآور و جاودان فقه الامام
الصادق را مطالعه کردم. کتابی که شیخ ما، دانشمند بزرگ،
«شیخ محمدجواد مغنیه » آن را نگاشت و فقه جعفری در این
کتاب نو با خامه توانایش به گونه ای دلنشین در شیوه و بیان
رخ نمود.در مطالعه موارد بسیاری از این کتاب گرانسنگ،
تاکید بر جنبه اجتماعی در فهمیدن دلیل و جداسازی میان
این عنصر و جنبه واژگانی محض را یافتم. برای توضیح
دیدگاه کتاب درباره فهم اجتماعی نص و شناخت محتوای
این فهم و نقش آن در استنباط حکم از نص، نخست باید از
ظهور سخن بگوییم.

حجیت ظهور

از چیزهایی که در علم اصول به گونه ای اساسی نزد همگان
پذیرفته شده، اصل حجیت ظهور است. بر اساس همین اصل
است که باید همه خطابهای شرعی را، تا هنگامی که
قرینه ای بر خلاف نیافتیم، در پرتو ظهورش، معنا کنیم.
ظهور نیز، آن گونه که در بررسیهای اصولی پیرامون این اصل
اثبات می شود، مرحله ای ویژه از دلالت یک سخن است;
همان مرحله ای که معنای مورد نظر را ظاهر، آشکار،
هماهنگ و درخورتر از هر معنای دیگر برای آن سخن قرار
می دهد. گاهی یک واژه، توان رساندن چندین معنا را
داراست، ولی ظاهر در معنای ویژه ای می شود; مانند واژه
شیر که گاهی برای بیان جانوری درنده به کار می بریم و
می گوییم: ;شیر سلطان جنگل است. گاهی هم برای بیان
دلیری انسانی به کار می بریم و می گوییم: این انسان شیر
است. با این همه هنگامی که واژه شیر را جدا از هر قرینه
ویژه دیگری می بینیم، آن را ظاهر در معنای نخست می یابیم.
چرا که واژه شیر در طبیعت واژگانی خود بر جانور درنده
دلالتی بس بیشتر دارد تا بر انسان دلیر. همین ویژگی سبب
می شود تا جانور درنده هماهنگ ترین معنا با این واژه گردد و
معنای ظهور همین است.

گونه های ظهور

ظهوری که دانسته ایم نشانگر درجه معینی از دلالت لفظ بر
معناست و نتیجه دو گونه دلالت است:
نخست، دلالت لفظی وضعی; یا دلالتی که برآمده از وضع در
یک زبان باشد. برای نمونه واژه شیر از آن روی ظاهر در
جانور درنده است و نه انسان دلیر، که برای رساندن آن معنا
وضع شده است.
دوم، دلالت لفظی سیاقی; یا دلالتی که برآمده از سیاق
سخن و شیوه تعبیر و بیان است. برای نمونه هنگامی که امر
کننده می گوید: غسل جمعه کن چرا که پاداش آن را خواهی
برد، درمی یابیم که غسل جمعه مستحب است و نه واجب، و
با در نظر گرفتن روشی که امر کننده در فراخوانی به سوی
غسل جمعه به کار بسته، می فهمیم که این دستوری
استحبابی است و نه الزامی; چرا که از راه پاداش به آن کار
فرا خواند. چنین تشویقی دلالت بر استحباب دارد، هر چند
کار واجب نیز دارای پاداش است، ولی اگر این غسل واجب
می بود، شایسته تر آن بود که سیاق را تغییر داده و به جای
تشویق به پاداش، راه بیم دادن از کیفر را به کار می بست.
دلالت در چنین جایی دلالت سیاقی است و ظهور سخن در
استحباب هم بر پایه چنین دلالتی استوار است.
ظهور لفظی در ذهن از روی هم رفته دلالتهای سیاقی و
وضعی، پدیدار گشته و معنایی هماهنگ با این دلالتها، حد و
مرز خویش را می یابد.

پیدایش و شکل گیری این دلالتهای وضعی و سیاقی از
کجاست و چه روابط دو سویه ای میان آنهاست؟ چگونه
می توان گونه های دلالتهای وضعی و سیاقی هر گفتاری را
معین کرد؟ آیا هر کس می تواند گستره زبانی خاص خویش را
معیاری برای تعیین این دلالتها قرار دهد یا ناگزیر است
گستره همگانی زبان را برای آن برگزیند؟
اگر معیار آن گستره زبانی همگانی زبان باشد، کدام گستره
همگانی است؟ آیا آنچه در روزگار صادر شدن نص بود، یا
می توان بر خلاف پیشرفت و دگرگونی زبان، تنها به گستره
همگانی زبان معاصر بسنده کرد؟
همه این پرسشها و مانند آنها، تا جایی که کار استنباط بدان
نیاز دارد، در بحث اصولی مربوط به حجیت ظهور بررسی
می شود.
اکنون تنها می خواهیم ذهنیت خلاصه و کوتاهی درباره ظهور
واژگانی، به اندازه ای که پیشتر گفته ایم، عرضه کنیم تا جنبه
لفظی و زبانی کار فهمیدن از نص را بشناسیم و از این رهگذر
به جنبه تازه ای که کتاب فقه الامام الصادق بدان می پردازد،
برسیم که همان جنبه اجتماعی کار دریافت از نص است.

جنبه اجتماعی فهمیدن نص

پرسشی که باید در این باره مطرح کنیم این است: آیا کسی
که می خواهد معنای نهایی نص را تا همه کرانه هایش دریابد،
هر گاه دلالتهای گوناگون واژگانی را، از وضعی و سیاقی،
ملاحظه نماید و داده های زبانی نص را کاملاً رسیدگی کند،
به هدف خویش می رسد؟
پاسخ هم مثبت است و هم منفی; پاسخ مثبت در جایی است
که فرض کنیم شخصی که می خواهد نصی شرعی را بفهمد
تنها زبان را می شناسد، یعنی انسانی است که زبان را از راه
وحی و الهام دریافته و با دلالتهای وضعی و سیاقی واژه ها
آشناست و هیچ گونه آگاهی دیگری ندارد. چنین کسی که
تنها آگاهی زبانی دارد، با گردآوری دلالتهای وضعی و سیاقی
و معین کردن ظهور لفظی بر اساس آنها، کار او در فهم نص
پایان می پذیرد.
پاسخ منفی در جایی است که کسی که می خواهد نص را
دریابد، در گسترهای گوناگون زندگی اجتماعی با دیگر
خردمندان همنوع خویش بسر برده است. چنین کسانی که
زندگی اجتماعی این گونه دارند، آگاهی مشترک و ذهنیت
واحدی، در کنار آگاهیها و جهت گیریهای ویژه هر فرد، نزد
آنان شکل می گیرد. این آگاهی مشترک و ذهنیت واحد پایه
ارتکازهای همگانی و سلیقه ای مشترک را در گستره های
گوناگون می سازد که عرصه تشریع و قانونگذاری نیز از
آنهاست. ارتکازهای همگانی و سلیقه مشترک در عرصه
تشریع و قانونگذاری همان چیزی است که فقیهان در فقه آن
را مناسبتهای حکم و موضوع، می نامند.
برای نمونه می گ